૧૦. સોમનસ્સસુત્તવણ્ણના

૩૭. દસમે સુખસોમનસ્સબહુલોતિ એત્થ સુખન્તિ કાયિકં સુખં, સોમનસ્સન્તિ ચેતસિકં. તસ્મા યસ્સ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ સુખં અભિણ્હં પવત્તતિ, સો સુખસોમનસ્સબહુલોતિ વુત્તો. યોનીતિ ‘‘ચતસ્સો ખો ઇમા, સારિપુત્ત, યોનિયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૨) ખન્ધકોટ્ઠાસો યોનીતિ આગતો. ‘‘યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૨૬) કારણં.

‘‘ન ચાહં બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ, યોનિજં મત્તિસમ્ભવ’’ન્તિ ચ. (મ. નિ. ૨.૪૫૭; ધ. પ. ૩૯૬; સુ. નિ. ૬૨૫);

‘‘તમેનં કમ્મજા વાતા નિબ્બત્તિત્વા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં સમ્પરિવત્તેત્વા માતુ યોનિમુખે સમ્પટિપાદેન્તી’’તિ ચ આદીસુ પસ્સાવમગ્ગો. ઇધ પન કારણં અધિપ્પેતં. અસ્સાતિ અનેન. આરદ્ધાતિ પટ્ઠપિતા પગ્ગહિતા પરિપુણ્ણા સમ્પાદિતા વા.

આસવાનં ખયાયાતિ એત્થ આસવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ સવન્તિ પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભૂ, ઓકાસતો યાવ ભવગ્ગા સવન્તીતિ વા આસવા. એતે ધમ્મે એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તો કરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. અન્તોકરણત્થો હિ અયં આકારો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદયો આસવા વિયાતિપિ આસવા. લોકે હિ ચિરપારિવાસિકા મદિરાદયો આસવાતિ વુચ્ચન્તિ. યદિ ચ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવા, એતે એવ ભવિતું અરહન્તિ. વુત્તં હેતં – ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). આયતં સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ આસવા. પુરિમાનિ ચેત્થ નિબ્બચનાનિ યત્થ કિલેસા આસવાતિ આગતા, તત્થ યુજ્જન્તિ; પચ્છિમં કમ્મેપિ. ન કેવલઞ્ચ કમ્મકિલેસા એવ આસવા, અપિચ ખો નાનપ્પકારા ઉપદ્દવાપિ. અભિધમ્મે હિ ‘‘ચત્તારો આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવો’’તિ (ધ. સ. ૧૧૦૨) કામરાગાદયો કિલેસા આસવાતિ આગતા. સુત્તેપિ ‘‘નાહં, ચુન્દ, દિટ્ઠધમ્મિકાનંયેવ આસવાનં સંવરાય ધમ્મં દેસેમી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) એત્થ વિવાદમૂલભૂતા કિલેસા આસવાતિ આગતા.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્ય, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં, આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬) –

એત્થ તેભૂમકં કમ્મં અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા. ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) એત્થ પરૂપઘાતવિપ્પટિસારવધબન્ધાદયો ચેવ અપાયદુક્ખભૂતા નાનપ્પકારા ઉપદ્દવા ચ.

તે પનેતે આસવા વિનયે ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ દ્વેધા આગતા. સળાયતને ‘‘તયોમે, આવુસો, આસવા – કામાસવો, ભવાસવો, અવિજ્જાસવો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૨૧) તિધા આગતા. તથા અઞ્ઞેસુ સુત્તન્તેસુ. અભિધમ્મે તેયેવ દિટ્ઠાસવેન સદ્ધિં ચતુધા આગતા. નિબ્બેધિકપરિયાયે પન ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગમનીયા, અત્થિ આસવા તિરચ્છાનયોનિગમનીયા, અત્થિ આસવા પેત્તિવિસયગમનીયા, અત્થિ આસવા મનુસ્સલોકગમનીયા, અત્થિ આસવા દેવલોકગમનીયા’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) પઞ્ચધા આગતા. કમ્મમેવ ચેત્થ આસવાતિ અધિપ્પેતં. છક્કનિપાતે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરા પહાતબ્બા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન છધા આગતા. સબ્બાસવપરિયાયે તેયેવ દસ્સનપહાતબ્બેહિ ધમ્મેહિ સદ્ધિં સત્તધા આગતા. ઇધ પન અભિધમ્મપરિયાયેન ચત્તારો આસવા અધિપ્પેતાતિ વેદિતબ્બા.

ખયાયાતિ એત્થ પન ‘‘યો આસવાનં ખયો વયો ભેદો પરિભેદો અનિચ્ચતા અન્તરધાન’’ન્તિ આસવાનં સરસભેદો આસવાનં ખયોતિ વુત્તો. ‘‘જાનતો અહં, ભિક્ખવે, પસ્સતો આસવાનં ખયં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫) એત્થ આસવાનં ખીણાકારો નત્થિભાવો અચ્ચન્તં અસમુપ્પાદો આસવક્ખયોતિ વુત્તો.

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨) –

એત્થ અરિયમગ્ગો આસવક્ખયોતિ વુત્તો. ‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) એત્થ ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૫૩) –

એત્થ નિબ્બાનં. ઇધ પન ફલં સન્ધાય ‘‘આસવાનં ખયાયા’’તિ વુત્તં, અરહત્તફલત્થાયાતિ અત્થો.

સંવેજનીયેસુ ઠાનેસૂતિ સંવેગજનકેસુ જાતિઆદીસુ સંવેગવત્થૂસુ. જાતિ, જરા, બ્યાધિ, મરણં, અપાયદુક્ખં, અતીતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, અનાગતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, પચ્ચુપ્પન્ને આહારપરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખન્તિ ઇમાનિ હિ સંવેગવત્થૂનિ સંવેજનીયટ્ઠાનાનિ નામ. અપિચ ‘‘આદિત્તો લોકસન્નિવાસો ઉય્યુત્તો પયાતો કુમ્મગ્ગપ્પટિપન્નો, ઉપનીયતિ લોકો અદ્ધુવો, અતાણો લોકો અનભિસ્સરો, અસ્સકો લોકો, સબ્બં પહાય ગમનીયં, ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસો’’તિએવમાદીનિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૭) ચેત્થ સંવેજનીયટ્ઠાનાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. સંવેજનેનાતિ જાતિઆદિસંવેગવત્થૂનિ પટિચ્ચ ઉપ્પન્નભયસઙ્ખાતેન સંવેજનેન. અત્થતો પન સહોત્તપ્પઞાણં સંવેગો નામ.

સંવિગ્ગસ્સાતિ ગબ્ભોક્કન્તિકાદિવસેન અનેકવિધેહિ જાતિઆદિદુક્ખેહિ સંવેગજાતસ્સ. ‘‘સંવેજિત્વા’’તિ ચ પઠન્તિ. યોનિસો પધાનેનાતિ ઉપાયપધાનેન, સમ્માવાયામેનાતિ અત્થો. સો હિ યથા અકુસલા ધમ્મા પહીયન્તિ, કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ, એવં પદહનતો ઉત્તમભાવસાધનતો ચ ‘‘પધાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તત્થ સંવેગેન ભવાદીસુ કિઞ્ચિ તાણં લેણં પટિસરણં અપસ્સન્તો તત્થ અનોલીયન્તો અલગ્ગમાનસો તપ્પટિપક્ખેન ચ વિનિવત્તિતવિસઞ્ઞિતો અઞ્ઞદત્થુ નિબ્બાનનિન્નો હોતિ નિબ્બાનપોણો નિબ્બાનપબ્ભારો. સો કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેન યોનિસોમનસિકારબહુલો વિસુદ્ધાસયપ્પયોગો સમથવિપસ્સનાસુ યુત્તપ્પયુત્તો સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે નિબ્બિન્દતિ વિરજ્જતિ, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેતિ. તત્થ યદિદં યોનિસોમનસિકારબહુલો વિસુદ્ધાસયપ્પયોગો સમથવિપસ્સનાસુ યુત્તપ્પયુત્તો, તેનસ્સ દિટ્ઠેવ ધમ્મે સુખસોમનસ્સબહુલતા વેદિતબ્બા. યં પનાયં સમથે પતિટ્ઠિતો વિપસ્સનાય યુત્તપ્પયુત્તો સબ્બસ્મિમ્પિ સઙ્ખારગતે નિબ્બિન્દતિ વિરજ્જતિ, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેતિ, તેનસ્સ યોનિ આરદ્ધા આસવાનં ખયાયાતિ વેદિતબ્બં.

ગાથાસુ સંવિજ્જેથેવાતિ સંવિજ્જેય્ય એવ સંવેગં કરેય્ય એવ. ‘‘સંવિજ્જિત્વાના’’તિ ચ પઠન્તિ. વુત્તનયેન સંવિગ્ગો હુત્વાતિ અત્થો. પણ્ડિતોતિ સપ્પઞ્ઞો, તિહેતુકપટિસન્ધીતિ વુત્તં હોતિ. પઞ્ઞાય સમવેક્ખિયાતિ સંવેગવત્થૂનિ સંવિજ્જનવસેન પઞ્ઞાય સમ્મા અવેક્ખિય. અથ વા પઞ્ઞાય સમ્મા અવેક્ખિત્વાતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

દસમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ પરમત્થદીપનિયા ઇતિવુત્તક-અટ્ઠકથાય

દુકનિપાતે પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.