૧. ચૂળેકસાટકબ્રાહ્મણવત્થુ

અભિત્થરેથ કલ્યાણેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચૂળેકસાટકબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

વિપસ્સિદસબલસ્સ કાલસ્મિઞ્હિ મહાએકસાટકબ્રાહ્મણો નામ અહોસિ, અયં પન એતરહિ સાવત્થિયં ચૂળેકસાટકો નામ. તસ્સ હિ એકો નિવાસનસાટકો અહોસિ, બ્રાહ્મણિયાપિ એકો. ઉભિન્નમ્પિ એકમેવ પારુપનં, બહિ ગમનકાલે બ્રાહ્મણો વા બ્રાહ્મણી વા તં પારુપતિ. અથેકદિવસં વિહારે ધમ્મસ્સવને ઘોસિતે બ્રાહ્મણો આહ – ‘‘ભોતિ ધમ્મસ્સવનં ઘોસિતં, કિં દિવા ધમ્મસ્સવનં ગમિસ્સસિ, ઉદાહુ રત્તિં. પારુપનસ્સ હિ અભાવેન ન સક્કા અમ્હેહિ એકતો ગન્તુ’’ન્તિ. બ્રાહ્મણી, ‘‘સામિ, અહં દિવા ગમિસ્સામી’’તિ સાટકં પારુપિત્વા અગમાસિ. બ્રાહ્મણો દિવસભાગં ગેહે વીતિનામેત્વા રત્તિં ગન્ત્વા સત્થુ પુરતો નિસિન્નોવ ધમ્મં અસ્સોસિ. અથસ્સ સરીરં ફરમાના પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જિ. સો સત્થારં પૂજિતુકામો હુત્વા ‘‘સચે ઇમં સાટકં દસ્સામિ, નેવ બ્રાહ્મણિયા, ન મય્હં પારુપનં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સ મચ્છેરચિત્તાનં સહસ્સં ઉપ્પજ્જિ, પુનેકં સદ્ધાચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. તં અભિભવિત્વા પુન મચ્છેરસહસ્સં ઉપ્પજ્જિ. ઇતિસ્સ બલવમચ્છેરં બન્ધિત્વા ગણ્હન્તં વિય સદ્ધાચિત્તં પટિબાહતિયેવ. તસ્સ ‘‘દસ્સામિ, ન દસ્સામી’’તિ ચિન્તેન્તસ્સેવ પઠમયામો અપગતો, મજ્ઝિમયામો સમ્પત્તો. તસ્મિમ્પિ દાતું નાસક્ખિ. પચ્છિમયામે સમ્પત્તે સો ચિન્તેસિ – ‘‘મમ સદ્ધાચિત્તેન મચ્છેરચિત્તેન ચ સદ્ધિં યુજ્ઝન્તસ્સેવ દ્વે યામા વીતિવત્તા, ઇદં મમ એત્તકં મચ્છેરચિત્તં વડ્ઢમાનં ચતૂહિ અપાયેહિ સીસં ઉક્ખિપિતું ન દસ્સતિ, દસ્સામિ ન’’ન્તિ. સો મચ્છેરસહસ્સં અભિભવિત્વા સદ્ધાચિત્તં પુરેચારિકં કત્વા સાટકં આદાય સત્થુ પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘જિતં મે, જિતં મે’’તિ તિક્ખત્તું મહાસદ્દમકાસિ.

રાજા પસેનદિ કોસલો ધમ્મં સુણન્તો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘પુચ્છથ નં, કિં કિર તેન જિત’’ન્તિ આહ. સો રાજપુરિસેહિ પુચ્છિતો તમત્થં આરોચેસિ. તં સુત્વા રાજા ‘‘દુક્કરં કતં બ્રાહ્મણેન, સઙ્ગહમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ એકં સાટકયુગં દાપેસિ. સો તમ્પિ તથાગતસ્સેવ અદાસિ. પુન રાજા દ્વે ચત્તારિ અટ્ઠ સોળસાતિ દ્વિગુણં કત્વા દાપેસિ. સો તાનિપિ તથાગતસ્સેવ અદાસિ. અથસ્સ રાજા દ્વત્તિંસ યુગાનિ દાપેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘અત્તનો અગ્ગહેત્વા લદ્ધં લદ્ધં વિસ્સજ્જેસિયેવા’’તિ વાદમોચનત્થં તતો એકં યુગં અત્તનો, એકં બ્રાહ્મણિયાતિ દ્વે યુગાનિ ગહેત્વા તિંસ યુગાનિ તથાગતસ્સેવ અદાસિ. રાજા પન તસ્મિં સત્તક્ખત્તુમ્પિ દદન્તે પુન દાતુકામોયેવ અહોસિ. પુબ્બે મહાએકસાટકો ચતુસટ્ઠિયા સાટકયુગેસુ દ્વે અગ્ગહેસિ, અયં પન દ્વત્તિંસાય લદ્ધકાલે દ્વે અગ્ગહેસિ. રાજા પુરિસે આણાપેસિ – ‘‘દુક્કરં ભણે બ્રાહ્મણેન કતં, અન્તેપુરે મમ દ્વે કમ્બલાનિ આહરાપેય્યાથા’’તિ. તે તથા કરિંસુ. રાજા સતસહસ્સગ્ઘનકે દ્વે કમ્બલે દાપેસિ. બ્રાહ્મણો ‘‘ન ઇમે મમ સરીરે ઉપયોગં અરહન્તિ, બુદ્ધસાસનસ્સેવ એતે અનુચ્છવિકા’’તિ એકં કમ્બલં અન્તોગન્ધકુટિયં સત્થુ સયનસ્સ ઉપરિ વિતાનં કત્વા બન્ધિ, એકં અત્તનો ઘરે નિબદ્ધં ભુઞ્જન્તસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તકિચ્ચટ્ઠાને વિતાનં કત્વા બન્ધિ. રાજા સાયન્હસમયે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તં કમ્બલં સઞ્જાનિત્વા, ‘‘ભન્તે, કેન પૂજા કતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એકસાટકેના’’તિ વુત્તે ‘‘બ્રાહ્મણો મમ પસાદટ્ઠાનેયેવ પસીદતી’’તિ વત્વા ‘‘ચત્તારો હત્થી ચત્તારો અસ્સે ચત્તારિ કહાપણસહસ્સાનિ ચતસ્સો ઇત્થિયો ચતસ્સો દાસિયો ચત્તારો પુરિસે ચતુરો ગામવરે’’તિ એવં યાવ સબ્બસતા ચત્તારિ ચત્તારિ કત્વા સબ્બચતુક્કં નામ અસ્સ દાપેસિ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો અચ્છરિયં ચૂળેકસાટકસ્સ કમ્મં, તંમુહુત્તમેવ સબ્બચતુક્કં લભિ, ઇદાનિ કતેન કલ્યાણકમ્મેન અજ્જમેવ વિપાકો દિન્નો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, સચાયં એકસાટકો પઠમયામે મય્હં દાતું અસક્ખિસ્સ, સબ્બસોળસકં અલભિસ્સ. સચે મજ્ઝિમયામે અસક્ખિસ્સ, સબ્બટ્ઠકં અલભિસ્સ. બલવપચ્છિમયામે દિન્નત્તા પનેસ સબ્બચતુક્કં લભિ. કલ્યાણકમ્મં કરોન્તેન હિ ઉપ્પન્નં ચિત્તં અહાપેત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ કાતબ્બં. દન્ધં કતં કુસલઞ્હિ સમ્પત્તિં દદમાનં દન્ધમેવ દદાતિ, તસ્મા ચિત્તુપ્પાદસમનન્તરમેવ કલ્યાણકમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૧૬. ‘‘અભિત્થરેથ કલ્યાણે, પાપા ચિત્તં નિવારયે;

દન્ધઞ્હિ કરોતો પુઞ્ઞં, પાપસ્મિં રમતી મનો’’તિ.

તત્થ અભિત્થરેથાતિ તુરિતતુરિતં સીઘસીઘં કરેય્યાતિ અત્થો. ગિહિના વા હિ ‘‘સલાકભત્તદાનાદીસુ કિઞ્ચિદેવ કુસલં કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તે ઉપ્પન્ને યથા અઞ્ઞે ઓકાસં ન લભન્તિ, એવં ‘‘અહં પુરે, અહં પુરે’’તિ તુરિતતુરિતમેવ કાતબ્બં. પબ્બજિતેન વા ઉપજ્ઝાયવત્તાદીનિ કરોન્તેન અઞ્ઞસ્સ ઓકાસં અદત્વા ‘‘અહં પુરે, અહં પુરે’’તિ તુરિતતુરિતમેવ કાતબ્બં. પાપા ચિત્તન્તિ કાયદુચ્ચરિતાદિપાપકમ્મતો વા અકુસલચિત્તુપ્પાદતો વા સબ્બથામેન ચિત્તં નિવારયે. દન્ધઞ્હિ કરોતોતિ યો પન ‘‘દસ્સામિ, ન દસ્સામિ સમ્પજ્જિસ્સતિ નુ ખો મે, નો’’તિ એવં ચિક્ખલ્લમગ્ગેન ગચ્છન્તો વિય દન્ધં પુઞ્ઞં કરોતિ, તસ્સ એકસાટકસ્સ વિય મચ્છેરસહસ્સં પાપં ઓકાસં લભતિ. અથસ્સ પાપસ્મિં રમતી મનો, કુસલકમ્મકરણકાલેયેવ હિ ચિત્તં કુસલે રમતિ, તતો મુચ્ચિત્વા પાપનિન્નમેવ હોતીતિ.

ગાથાપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ચૂળેકસાટકબ્રાહ્મણવત્થુ પઠમં.