૧. રાધત્થેરવત્થુ

નિધીનંવ પવત્તારન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આયસ્મન્તં રાધત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર ગિહિકાલે સાવત્થિયં દુગ્ગતબ્રાહ્મણો અહોસિ. સો ‘‘ભિક્ખૂનં સન્તિકે જીવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વિહારં ગન્ત્વા અપ્પહરિતકં કરોન્તો પરિવેણં સમ્મજ્જન્તો મુખધોવનાદીનિ દદન્તો અન્તોવિહારેયેવ વસિ. ભિક્ખૂપિ નં સઙ્ગણ્હિંસુ, પબ્બાજેતું પન ન ઇચ્છન્તિ. સો પબ્બજ્જં અલભમાનો કિસો અહોસિ. અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો તં બ્રાહ્મણં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘અરહા ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા સાયન્હસમયે વિહારચારિકં ચરન્તો વિય બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ આહ. ‘‘ભિક્ખૂનં વત્તપટિવત્તં કરોન્તો, ભન્તે’’તિ. ‘‘લભસિ નેસં સન્તિકા સઙ્ગહ’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, આહારમત્તં લભામિ, ન પન મં પબ્બાજેન્તી’’તિ. સત્થા એતસ્મિં નિદાને ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા તમત્થં પુચ્છિત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, અત્થિ કોચિ ઇમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અધિકારં સરતી’’તિ પુચ્છિ. સારિપુત્તત્થેરો ‘‘અહં, ભન્તે, સરામિ, અયં મે રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ અત્તનો અભિહટં કટચ્છુભિક્ખં દાપેસિ, ઇમમસ્સાહં અધિકારં સરામી’’તિ આહ. સો સત્થારા ‘‘કિં પન તે, સારિપુત્ત, એવં કતૂપકારં દુક્ખતો મોચેતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તે, ‘‘સાધુ, ભન્તે, પબ્બાજેસ્સામી’’તિ તં બ્રાહ્મણં પબ્બાજેસિ. તસ્સ ભત્તગ્ગે આસનપરિયન્તે આસનં પાપુણાતિ, યાગુભત્તાદીહિપિ કિલમતિ. થેરો તં આદાય ચારિકં પક્કામિ, અભિક્ખણઞ્ચ નં ‘‘ઇદં તે કત્તબ્બં, ઇદં તે ન કત્તબ્બ’’ન્તિ ઓવદિ અનુસાસિ. સો સુવચો અહોસિ પદક્ખિણગ્ગાહી. તસ્મા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો કતિપાહેનેવ અરહત્તં પાપુણિ.

થેરો તં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસીદિ. અથ નં સત્થા પટિસન્થારં કત્વા આહ – ‘‘સુવચો નુ ખો, સારિપુત્ત, તે અન્તેવાસિકો’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે, અતિવિય સુવચો, કિસ્મિઞ્ચિ દોસે વુચ્ચમાને ન કુદ્ધપુબ્બો’’તિ. ‘‘સારિપુત્ત, એવરૂપે સદ્ધિવિહારિકે લભન્તો કિત્તકે ગણ્હેય્યાસી’’તિ? ‘‘ભન્તે, બહુકેપિ ગણ્હેય્યમેવા’’તિ. અથેકદિવસં ધમ્મસભાય કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘સારિપુત્તત્થેરો કિર કતઞ્ઞૂ કતવેદી, કટચ્છુભિક્ખામત્તં ઉપકારં સરિત્વા દુગ્ગતબ્રાહ્મણં પબ્બાજેસિ. થેરોપિ ઓવાદક્ખમો ઓવાદક્ખમમેવ લભી’’તિ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ સારિપુત્તો કતઞ્ઞૂ કતવેદીયેવા’’તિ વત્વા તમત્થં પકાસેતું –

‘‘અલીનચિત્તં નિસ્સાય, પહટ્ઠા મહતી ચમૂ;

કોસલં સેનાસન્તુટ્ઠં, જીવગ્ગાહં અગાહયિ.

‘‘એવં નિસ્સયસમ્પન્નો, ભિક્ખુ આરદ્ધવીરિયો;

ભાવયં કુસલં ધમ્મં, યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયા;

પાપુણે અનુપુબ્બેન, સબ્બસંયોજનક્ખય’’ન્તિ. (જા. ૧.૨.૧૧-૧૨) –

ઇમં દુકનિપાતે અલીનચિત્તજાતકં વિત્થારેત્વા કથેસિ. તદા કિર વડ્ઢકીહિ પાદસ્સ અરોગકરણભાવેન કહં અત્તનો ઉપકારં ઞત્વા સબ્બસેતસ્સ હત્થિપોતકસ્સ દાયકો એકચારિકો હત્થી સારિપુત્તત્થેરો અહોસીતિ એવં થેરં આરબ્ભ જાતકં કથેત્વા રાધત્થેરં આરબ્ભ, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ રાધેન વિય સુવચેન ભવિતબ્બં, દોસં દસ્સેત્વા ઓવદિયમાનેનપિ ન કુજ્ઝિતબ્બં, ઓવાદદાયકો પન નિધિઆચિક્ખણકો વિય દટ્ઠબ્બો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૭૬. ‘‘નિધીનંવ પવત્તારં, યં પસ્સે વજ્જદસ્સિનં;

નિગ્ગય્હવાદિં મેધાવિં, તાદિસં પણ્ડિતં ભજે;

તાદિસં ભજમાનસ્સ, સેય્યો હોતિ ન પાપિયો’’તિ.

તત્થ નિધીનન્તિ તત્થ તત્થ નિદહિત્વા ઠપિતાનં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિપૂરાનં નિધિકુમ્ભીનં. પવત્તારન્તિ કિચ્છજીવિકે દુગ્ગતમનુસ્સે અનુકમ્પં કત્વા ‘‘એહિ, સુખેન જીવનૂપાયં દસ્સેસ્સામી’’તિ નિધિટ્ઠાનં નેત્વા હત્થં પસારેત્વા ‘‘ઇમં ગહેત્વા સુખેન જીવા’’તિ આચિક્ખિતારં વિય. વજ્જદસ્સિનન્તિ દ્વે વજ્જદસ્સિનો ‘‘ઇમિના નં અસારુપ્પેન વા ખલિતેન વા સઙ્ઘમજ્ઝે નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ રન્ધગવેસકો ચ, અઞ્ઞાતં ઞાપનત્થાય ઞાતં અનુગ્ગહણત્થાય સીલાદીનમસ્સ વુદ્ધિકામતાય તં તં વજ્જં ઓલોકનેન ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતો ચ. અયં ઇધ અધિપ્પેતો. યથા હિ દુગ્ગતમનુસ્સો ‘‘ઇમં ગણ્હાહી’’તિ તજ્જેત્વાપિ પોથેત્વાપિ નિધિં દસ્સેન્તે કોપં ન કરોતિ, પમુદિતો એવ હોતિ, એવમેવ એવરૂપે પુગ્ગલે અસારુપ્પં વા ખલિતં વા દિસ્વા આચિક્ખન્તે કોપો ન કાતબ્બો, તુટ્ઠેનેવ ભવિતબ્બં, ‘‘ભન્તે, મહન્તં વો કમ્મં કતં, મય્હં આચરિયુપજ્ઝાયટ્ઠાને ઠત્વા ઓવદન્તેહિ પુનપિ મં વદેય્યાથા’’તિ પવારેતબ્બમેવ. નિગ્ગય્હવાદિન્તિ એકચ્ચો હિ સદ્ધિવિહારિકાદીનં અસારુપ્પં વા ખલિતં વા દિસ્વા ‘‘અયં મે મુખોદકદાનાદીહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહતિ, સચે નં વક્ખામિ, ન મં ઉપટ્ઠહિસ્સતિ, એવં મે પરિહાનિ ભવિસ્સતી’’તિ વત્થું અવિસહન્તો ન નિગ્ગય્હવાદી નામ હોતિ. સો ઇમસ્મિં સાસને કચવરં આકિરતિ. યો પન તથારૂપં વજ્જં દિસ્વા વજ્જાનુરૂપં તજ્જેન્તો પણામેન્તો દણ્ડકમ્મં કરોન્તો વિહારા તં નીહરન્તો સિક્ખાપેતિ, અયં નિગ્ગય્હવાદી નામ સેય્યથાપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાહં, આનન્દ, વક્ખામિ, પવય્હ પવય્હ, આનન્દ, વક્ખામિ, યો સારો સો ઠસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૯૬). મેધાવિન્તિ ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતં. તાદિસન્તિ એવરૂપં પણ્ડિતં ભજેય્ય પયિરુપાસેય્ય. તાદિસઞ્હિ આચરિયં ભજમાનસ્સ અન્તેવાસિકસ્સ સેય્યો હોતિ, ન પાપિયો વડ્ઢિયેવ હોતિ, નો પરિહાનીતિ.

દેસનાપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

રાધત્થેરવત્થુ પઠમં.