૩. ચૂળપન્થકત્થેરવત્થુ

ઉટ્ઠાનેનપ્પમાદેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ચૂળપન્થકત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

રાજગહે કિર ધનસેટ્ઠિકુલસ્સ ધીતા વયપ્પત્તકાલે માતાપિતૂહિ સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલે અતિવિય રક્ખિયમાના યોબ્બનમદમત્તતાય પુરિસલોલા હુત્વા અત્તનો દાસેનેવ સદ્ધિં સન્થવં કત્વા, ‘‘અઞ્ઞેપિ મે ઇદં કમ્મં જાનેય્યુ’’ન્તિ ભીતા એવમાહ – ‘‘અમ્હેહિ ઇમસ્મિં ઠાને ન સક્કા વસિતું. સચે મે માતાપિતરો ઇમં દોસં જાનિસ્સન્તિ, ખણ્ડાખણ્ડિકં મં કરિસ્સન્તિ. વિદેસં ગન્ત્વા વસિસ્સામા’’તિ. તે હત્થસારં ગહેત્વા અગ્ગદ્વારેન નિક્ખમિત્વા, ‘‘યત્થ વા તત્થ વા અઞ્ઞેહિ અજાનનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વસિસ્સામા’’તિ ઉભોપિ અગમંસુ. તેસં એકસ્મિં ઠાને વસન્તાનં સંવાસમન્વાય તસ્સા કુચ્છિસ્મિં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સા ગબ્ભપરિપાકં આગમ્મ તેન સદ્ધિં મન્તેસિ, ‘‘ગબ્ભો મે પરિપાકં ગતો, ઞાતિબન્ધુવિરહિતે ઠાને ગબ્ભવુટ્ઠાનં નામ ઉભિન્નમ્પિ અમ્હાકં દુક્ખાવહં, કુલગેહમેવ ગચ્છામા’’તિ. સો ‘‘સચાહં તત્થ ગમિસ્સામિ, જીવિતં મે નત્થી’’તિ ભયેન ‘‘અજ્જ ગચ્છામ, સ્વે ગચ્છામા’’તિ દિવસે અતિક્કામેસિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બાલો અત્તનો દોસમહન્તતાય ગન્તું ન ઉસ્સહતિ, માતાપિતરો નામ એકન્તહિતાવ, અયં ગચ્છતુ વા, મા વા, અહં ગમિસ્સામી’’તિ. સા તસ્મિં ગેહા નિક્ખન્તે ગેહપરિક્ખારં પટિસામેત્વા અત્તનો કુલઘરં ગતભાવં અનન્તરગેહવાસીનં આરોચેત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિ.

સોપિ ઘરં આગન્ત્વા તં અદિસ્વા પટિવિસ્સકે પુચ્છિત્વા, ‘‘સા કુલઘરં ગતા’’તિ સુત્વા વેગેન અનુબન્ધિત્વા અન્તરામગ્ગે સમ્પાપુણિ. તસ્સાપિ તત્થેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સો ‘‘કિં ઇદં, ભદ્દે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સામિ, મે એકો પુત્તો જાતો’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કિં કરિસ્સામા’’તિ? ‘‘યસ્સત્થાય મયં કુલઘરં ગચ્છેય્યામ, તં કમ્મં અન્તરામગ્ગેવ નિપ્ફન્નં, તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામ, નિવત્તિસ્સામા’’તિ દ્વેપિ એકચિત્તા હુત્વા નિવત્તિંસુ. તસ્સ ચ દારકસ્સ પન્થે જાતત્તા પન્થકોતિ નામં કરિંસુ. તસ્સા નચિરસ્સેવ અપરોપિ ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સબ્બં પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં. તસ્સપિ દારકસ્સ પન્થે જાતત્તા પઠમજાતસ્સ મહાપન્થકોતિ નામં કત્વા ઇતરસ્સ ચૂળપન્થકોતિ નામં કરિંસુ. તે દ્વેપિ દારકે ગહેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતા. તેસં તત્થ વસન્તાનં મહાપન્થકદારકો અઞ્ઞે દારકે ‘‘ચૂળપિતા મહાપિતાતિ, અય્યકો અય્યિકા’’તિ ચ વદન્તે સુત્વા માતરં પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, અઞ્ઞે દારકા ‘અય્યકો અય્યિકા’તિપિ, ‘મહાપિતા ચૂળપિતા’તિપિ વદન્તિ, કચ્ચિ અમ્હાકઞ્ઞેવ ઞાતકા નત્થી’’તિ? ‘‘આમ, તાત, અમ્હાકં એત્થ ઞાતકા નત્થિ. રાજગહનગરે પન વો ધનસેટ્ઠિ નામ અય્યકો, તત્થ અમ્હાકં બહૂ ઞાતકા’’તિ. ‘‘કસ્મા તત્થ ન ગચ્છથ, અમ્મા’’તિ? સા અત્તનો અગમનકારણં પુત્તસ્સ અકથેત્વા પુત્તેસુ પુનપ્પુનં કથેન્તેસુ સામિકં આહ – ‘‘ઇમે દારકા મં અતિવિય કિલમેન્તિ, કિં નો માતાપિતરો દિસ્વા મંસં ખાદિસ્સન્તિ, એહિ, દારકાનં અય્યકકુલં દસ્સેસ્સામા’’તિ? ‘‘અહં સમ્મુખા ભવિતું ન સક્ખિસ્સામિ, તે પન નયિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ યેન કેનચિ ઉપાયેન દારકાનં અય્યકકુલમેવ દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ. દ્વેપિ જના દારકે આદાય અનુપુબ્બેન રાજગહં પત્વા નગરદ્વારે એકિસ્સા સાલાય પવિસિત્વા દારકમાતા દ્વે દારકે ગહેત્વા અત્તનો આગતભાવં માતાપિતૂનં આરોચાપેસિ. તે તં સાસનં સુત્વા, ‘‘સંસારે વિચરન્તાનં ન પુત્તો ન ધીતા ભૂતપુબ્બા નામ નત્થિ, તે અમ્હાકં મહાપરાધિકા, ન સક્કા તેહિ અમ્હાકં ચક્ખુપથે ઠાતું, એત્તકં નામ ધનં ગહેત્વા દ્વેપિ જના ફાસુકટ્ઠાનં ગન્ત્વા જીવન્તુ, દારકે પન ઇધ પેસેન્તૂ’’તિ ધનં દત્વા દૂતં પાહેસું.

તેહિ પેસિતં ધનં ગહેત્વા દારકે આગતદૂતાનઞ્ઞેવ હત્થે દત્વા પહિણિંસુ. દારકા અય્યકકુલે વડ્ઢન્તિ. તેસુ ચૂળપન્થકો અતિદહરો, મહાપન્થકો પન અય્યકેન સદ્ધિં દસબલસ્સ ધમ્મકથં સોતું ગચ્છતિ. તસ્સ નિચ્ચં સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તસ્સ પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમિ. સો અય્યકં આહ – ‘‘સચે મં અનુજાનેય્યાથ, અહં પબ્બજેય્ય’’ન્તિ. ‘‘કિં વદેસિ, તાત, સકલસ્સ લોકસ્સપિ મે પબ્બજ્જાતો તવ પબ્બજ્જા ભદ્દિકા. સચે સક્કોસિ પબ્બજાહી’’તિ. તં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા, ‘‘કિં, ગહપતિ, દારકો તે લદ્ધો’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, ભન્તે, અયં મે નત્તા તુમ્હાકં સન્તિકે પબ્બજિતુકામો’’તિ આહ. સત્થા અઞ્ઞતરં પિણ્ડપાતચારિકં ભિક્ખું ‘‘ઇમં દારકં પબ્બાજેહી’’તિ આણાપેસિ. થેરો તસ્સ તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા પબ્બાજેસિ. સો બહું બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા પરિપુણ્ણવસ્સો ઉપસમ્પદં લભિત્વા યોનિસોમનસિકારેન કમ્મટ્ઠાનં કરોન્તો અરહત્તં પાપુણિ. સો ઝાનસુખેન ફલસુખેન વીતિનામેન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સક્કા નુ ખો ઇદં સુખં ચૂળપન્થકસ્સ દાતુ’’ન્તિ! તતો અય્યકસેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એવમાહ – ‘‘મહાસેટ્ઠિ, સચે અનુજાનેય્યાથ, અહં ચૂળપન્થકં પબ્બાજેય્ય’’ન્તિ. ‘‘પબ્બાજેથ, ભન્તે’’તિ. સેટ્ઠિ કિર સાસને ચ સુપ્પસન્નો, ‘‘કતરધીતાય વો એતે પુત્તા’’તિ પુચ્છિયમાનો ચ ‘‘પલાતધીતાયા’’તિ વત્તું લજ્જતિ, તસ્મા સુખેનેવ તેસં પબ્બજ્જં અનુજાનિ. થેરો ચૂળપન્થકં પબ્બાજેત્વા સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ. સો પબ્બજિત્વાવ દન્ધો અહોસિ.

‘‘પદ્મં યથા કોકનદં સુગન્ધં,

પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં,

તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૩; અ. નિ. ૫.૧૯૫) –

ઇમં એકં ગાથં ચતૂહિ માસેહિ ઉગ્ગણ્હિતું નાસક્ખિ. સો કિર કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પબ્બજિત્વા પઞ્ઞવા હુત્વા અઞ્ઞતરસ્સ દન્ધભિક્ખુનો ઉદ્દેસગ્ગહણકાલે પરિહાસકેળિં અકાસિ. સો ભિક્ખુ તેન પરિહાસેન લજ્જિતો નેવ ઉદ્દેસં ગણ્હિ, ન સજ્ઝાયમકાસિ. તેન કમ્મેન અયં પબ્બજિત્વાવ દન્ધો જાતો, ગહિતગહિતં પદં ઉપરૂપરિપદં ગણ્હન્તસ્સ નસ્સતિ. તસ્સ ઇમમેવ ગાથં ઉગ્ગહેતું વાયમન્તસ્સ ચત્તારો માસા અતિક્કન્તા. અથ નં મહાપન્થકો, ‘‘ચૂળપન્થક, ત્વં ઇમસ્મિં સાસને અભબ્બો, ચતૂહિ માસેહિ એકં ગાથમ્પિ ગણ્હિતું ન સક્કોસિ, પબ્બજિતકિચ્ચં પન કથં મત્થકં પાપેસ્સસિ, નિક્ખમ ઇતો’’તિ વિહારા નિક્કડ્ઢિ. ચૂળપન્થકો બુદ્ધસાસને સિનેહેન ગિહિભાવં ન પત્થેતિ.

તસ્મિઞ્ચ કાલે મહાપન્થકો ભત્તુદ્દેસકો અહોસિ. જીવકો કોમારભચ્ચો બહું માલાગન્ધવિલેપનં આદાય અત્તનો અમ્બવનં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા ધમ્મં સુત્વા ઉટ્ઠાયાસના દસબલં વન્દિત્વા મહાપન્થકં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘કિત્તકા, ભન્તે, સત્થુ સન્તિકે ભિક્ખૂ’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પઞ્ચમત્તાનિ ભિક્ખુસતાની’’તિ. ‘‘સ્વે, ભન્તે, બુદ્ધપ્પમુખાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આદાય અમ્હાકં નિવેસને ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. ‘‘ઉપાસક, ચૂળપન્થકો નામ ભિક્ખુ દન્ધો અવિરુળ્હિધમ્મો, તં ઠપેત્વા સેસાનં નિમન્તનં સમ્પટિચ્છામી’’તિ થેરો આહ. તં સુત્વા ચૂળપન્થકો ચિન્તેસિ – ‘‘થેરો એત્તકાનં ભિક્ખૂનં નિમન્તનં સમ્પટિચ્છન્તો મં બાહિરં કત્વા સમ્પટિચ્છતિ, નિસ્સંસયં મય્હં ભાતિકસ્સ મયિ ચિત્તં ભિન્નં ભવિસ્સતિ, કિં દાનિ મય્હં ઇમિના સાસનેન, ગિહી હુત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો જીવિસ્સામી’’તિ? સો પુનદિવસે પાતોવ વિબ્ભમિતું પાયાસિ.

સત્થા પચ્ચૂસકાલેયેવ લોકં વોલોકેન્તો ઇમં કારણં દિસ્વા પઠમતરં ગન્ત્વા ચૂળપન્થકસ્સ ગમનમગ્ગે દ્વારકોટ્ઠકે ચઙ્કમન્તો અટ્ઠાસિ. ચૂળપન્થકો ગચ્છન્તો સત્થારં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘કુહિં પન ત્વં, ચૂળપન્થક, ઇમાય વેલાય ગચ્છસી’’તિ આહ. ‘‘ભાતા મં, ભન્તે, નિક્કડ્ઢતિ, તેનાહં વિબ્ભમિતું ગચ્છામી’’તિ. ‘‘ચૂળપન્થક, તવ પબ્બજ્જા નામ મમ સન્તકા, ભાતરા નિક્કડ્ઢિતો કસ્મા મમ સન્તિકં નાગઞ્છિ, એહિ, કિં તે ગિહિભાવેન, મમ સન્તિકે ભવિસ્સસી’’તિ ચક્કઙ્કિતતલેન પાણિના તં સિરસિ પરામસિત્વા આદાય ગન્ત્વા ગન્ધકુટિપ્પમુખે નિસીદાપેત્વા, ‘‘ચૂળપન્થક, પુરત્થાભિમુખો હુત્વા ઇમં પિલોતિકં ‘રજોહરણં રજોહરણ’ન્તિ પરિમજ્જન્તો ઇધેવ હોહી’’તિ ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખતં પરિસુદ્ધં પિલોતિકં દત્વા કાલે આરોચિતે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો જીવકસ્સ ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. ચૂળપન્થકોપિ સૂરિયં ઓલોકેન્તો તં પિલોતિકં ‘‘રજોહરણં રજોહરણ’’ન્તિ પરિમજ્જન્તો નિસીદિ. તસ્સ તં પિલોતિકખણ્ડં પરિમજ્જન્તસ્સ કિલિટ્ઠં અહોસિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં પિલોતિકખણ્ડં અતિવિય પરિસુદ્ધં, ઇમં પન અત્તભાવં નિસ્સાય પુરિમપકતિં વિજહિત્વા એવં કિલિટ્ઠં જાતં, અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ ખયવયં પટ્ઠપેન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેસિ. સત્થા ‘‘ચૂળપન્થકસ્સ ચિત્તં વિપસ્સનં આરુળ્હ’’ન્તિ ઞત્વા, ‘‘ચૂળપન્થક, ત્વં પિલોતિકખણ્ડમેવ સંકિલિટ્ઠં ‘રજં રજ’ન્તિ મા સઞ્ઞં કરિ, અબ્ભન્તરે પન તે રાગરજાદયો અત્થિ, તે હરાહી’’તિ વત્વા ઓભાસં વિસ્સજ્જેત્વા પુરતો નિસિન્નો વિય પઞ્ઞાયમાનરૂપો હુત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ,

રાગસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજ્જં વિપ્પજહિત્વ ભિક્ખવો,

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘દોસો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ,

દોસસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વ ભિક્ખવો,

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘મોહો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ,

મોહસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વ ભિક્ખવો,

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને’’તિ. (મહાનિ. ૨૦૯);

ગાથાપરિયોસાને ચૂળપન્થકો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. સહ પટિસમ્ભિદાહિયેવસ્સ તીણિ પિટકાનિ આગમિંસુ.

સો કિર પુબ્બે રાજા હુત્વા નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો નલાટતો સેદે મુચ્ચન્તે પરિસુદ્ધેન સાટકેન નલાટન્તં પુઞ્છિ, સાટકો કિલિટ્ઠો અહોસિ. સો ‘‘ઇમં સરીરં નિસ્સાય એવરૂપો પરિસુદ્ધો સાટકો પકતિં જહિત્વા કિલિટ્ઠો જાતો, અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ અનિચ્ચસઞ્ઞં પટિલભિ. તે કારણેનસ્સ રજોહરણમેવ પચ્ચયો જાતો.

જીવકોપિ ખો કોમારભચ્ચો દસબલસ્સ દક્ખિણોદકં ઉપનામેસિ. સત્થા ‘‘નનુ, જીવક, વિહારે ભિક્ખૂ અત્થી’’તિ હત્થેન પત્તં પિદહિ. મહાપન્થકો ‘‘નનુ, ભન્તે, વિહારે ભિક્ખૂ નત્થી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘અત્થિ, જીવકા’’તિ આહ. જીવકો ‘‘તેન હિ ભણે ગચ્છ, વિહારે ભિક્ખૂનં અત્થિભાવં વા નત્થિભાવં વા ત્વઞ્ઞેવ જાનાહી’’તિ પુરિસં પેસેસિ. તસ્મિં ખણે ચૂળપન્થકો ‘‘મય્હં ભાતિકો ‘વિહારે ભિક્ખૂ નત્થી’તિ ભણતિ, વિહારે ભિક્ખૂનં અત્થિભાવમસ્સ પકાસેસ્સામી’’તિ સકલં અમ્બવનં ભિક્ખૂનઞ્ઞેવ પૂરેસિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ ચીવરકમ્મં કરોન્તિ, એકચ્ચે રજનકમ્મં કરોન્તિ, એકચ્ચે સજ્ઝાયં કરોન્તિ. એવં અઞ્ઞમઞ્ઞઅસદિસં ભિક્ખુસહસ્સં માપેસિ. સો પુરિસો વિહારે બહૂ ભિક્ખૂ દિસ્વા નિવત્તિત્વા, ‘‘અય્ય, સકલં અમ્બવનં ભિક્ખૂહિ પરિપુણ્ણ’’ન્તિ જીવકસ્સ આરોચેસિ. થેરોપિ ખો તત્થેવ –

‘‘સહસ્સક્ખત્તુમત્તાનં, નિમ્મિનિત્વાન પન્થકો;

નિસીદમ્બવને રમ્મે, યાવ કાલપ્પવેદના’’તિ.

અથ સત્થા તં પુરિસં આહ – ‘‘વિહારં ગન્ત્વા ‘સત્થા ચૂળપન્થકં નામ પક્કોસતી’તિ વદેહી’’તિ. તેન ગન્ત્વા તથા વુત્તે, ‘‘અહં ચૂળપન્થકો, અહં ચૂળપન્થકો’’તિ મુખસહસ્સં ઉટ્ઠહિ. સો પુરિસો પુન ગન્ત્વા, ‘‘સબ્બેપિ કિર, ભન્તે, ચૂળપન્થકાયેવ નામા’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ ગન્ત્વા યો ‘અહં ચૂળપન્થકો’તિ પઠમં વદતિ, તં હત્થે ગણ્હ, અવસેસા અન્તરધાયિસ્સન્તી’’તિ. સો તથા અકાસિ. તાવદેવ સહસ્સમત્તા ભિક્ખૂ અન્તરધાયિંસુ. થેરોપિ તેન પુરિસેન સદ્ધિં અગમાસિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને જીવકં આમન્તેસિ – ‘‘જીવક, ચૂળપન્થકસ્સ પત્તં ગણ્હાહિ, અયં તે અનુમોદનં કરિસ્સતી’’તિ. જીવકો તથા અકાસિ. થેરો સીહનાદં નદન્તો તરુણસીહો વિય તીહિ પિટકેહિ સઙ્ખોભેત્વા અનુમોદનમકાસિ. સત્થા ઉટ્ઠાયાસના ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખૂહિ વત્તે દસ્સિતે ગન્ધકુટિપ્પમુખે ઠત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સુગતોવાદં દત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉય્યોજેત્વા સુરભિગન્ધવાસિતં ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સીહસેય્યં ઉપગતો. અથ સાયન્હસમયે ભિક્ખૂ ઇતો ચિતો ચ સમોસરિત્વા રત્તકમ્બલસાણિયા પરિક્ખિત્તા વિય નિસીદિત્વા સત્થુ ગુણકથં આરભિંસુ, ‘‘આવુસો, મહાપન્થકો ચૂળપન્થકસ્સ અજ્ઝાસયં અજાનન્તો ચતૂહિ માસેહિ એકં ગાથં ઉગ્ગણ્હાપેતું ન સક્કોતિ, ‘દન્ધો અય’ન્તિ વિહારા નિક્કડ્ઢિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો પન અત્તનો અનુત્તરધમ્મરાજતાય એકસ્મિંયેવસ્સ અન્તરભત્તે સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં અદાસિ, તીણિ પિટકાનિ સહ પટિસમ્ભિદાહિયેવ આગતાનિ, અહો બુદ્ધાનં બલં નામ મહન્ત’’ન્તિ.

અથ ભગવા ધમ્મસભાયં ઇમં કથાપવત્તિં ઞત્વા, ‘‘અજ્જ મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ બુદ્ધસેય્યાય ઉટ્ઠાય સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા વિજ્જુલતં વિય કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા રત્તકમ્બલસદિસં સુગતમહાચીવરં પારુપિત્વા સુરભિગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ મત્તવરવારણસીહવિજમ્ભિતવિલાસેન અનન્તાય બુદ્ધલીળાય ધમ્મસભં ગન્ત્વા અલઙ્કતમણ્ડલમાળમજ્ઝે સુપઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસનં અભિરુય્હ છબ્બણ્ણબુદ્ધરંસિયો વિસ્સજ્જેન્તો અણ્ણવકુચ્છિં ખોભયમાનો યુગન્ધરમત્થકે બાલસૂરિયો વિય આસનમજ્ઝે નિસીદિ. સમ્માસમ્બુદ્ધે પન આગતમત્તે ભિક્ખુસઙ્ઘો કથં પચ્છિન્દિત્વા તુણ્હી અહોસિ. સત્થા મુદુકેન મેત્તચિત્તેન પરિસં ઓલોકેત્વા, ‘‘અયં પરિસા અતિવિય સોભતિ, એકસ્સપિ હત્થકુક્કુચ્ચં વા પાદકુક્કુચ્ચં વા ઉક્કાસિતસદ્દો વા ખિપિતસદ્દો વા નત્થિ, સબ્બેપિ ઇમે બુદ્ધગારવેન સગારવા, બુદ્ધતેજેન તજ્જિતા. મયિ આયુકપ્પમ્પિ અકથેત્વા નિસિન્ને પઠમં કથં સમુટ્ઠાપેત્વા ન કથેસ્સન્તિ. કથાસમુટ્ઠાપનવત્તં નામ મયાવ જાનિતબ્બં, અહમેવ પઠમં કથેસ્સામી’’તિ મધુરેન બ્રહ્મસ્સરેન ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા, ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના, કા ચ પન વો અન્તરાકથા વિપ્પકતા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ન, ભિક્ખવે, ચૂળપન્થકો ઇદાનેવ દન્ધો, પુબ્બેપિ દન્ધોયેવ. ન કેવલઞ્ચસ્સાહં ઇદાનેવ અવસ્સયો જાતો, પુબ્બેપિ અવસ્સયો અહોસિમેવ. પુબ્બે પનાહં ઇમં લોકિયકુટુમ્બસ્સ સામિકં અકાસિં, ઇદાનિ લોકુત્તરકુટુમ્બસ્સા’’તિ વત્વા તમત્થં વિત્થારતો સોતુકામેહિ ભિક્ખૂહિ આયાચિતો અતીતં આહરિ –

‘‘અતીતે, ભિક્ખવે, બારાણસિનગરવાસી એકો માણવો તક્કસિલં ગન્ત્વા સિપ્પુગ્ગહણત્થાય દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ ધમ્મન્તેવાસિકો હુત્વા પઞ્ચન્નં માણવકસતાનં અન્તરે અતિવિય આચરિયસ્સ ઉપકારકો અહોસિ, પાદપરિકમ્માદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ કરોતિ. દન્ધતાય પન કિઞ્ચિ ઉગ્ગણ્હિતું ન સક્કો’’તિ. આચરિયો ‘‘અયં મમ બહૂપકારો, સિક્ખાપેસ્સામિ ન’’ન્તિ વાયમન્તોપિ કિઞ્ચિ સિક્ખાપેતું ન સક્કોતિ. સો ચિરં વસિત્વા એકગાથમ્પિ ઉગ્ગણ્હિતું અસક્કોન્તો ઉક્કણ્ઠિત્વા ‘‘ગમિસ્સામી’’તિ આચરિયં આપુચ્છિ. આચરિયો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મય્હં ઉપકારકો, પણ્ડિતભાવમસ્સ પચ્ચાસીસામિ, ન નં કાતું સક્કોમિ, અવસ્સં મયા ઇમસ્સ પચ્ચુપકારો કાતબ્બો, એકમસ્સ મન્તં બન્ધિત્વા દસ્સામી’’તિ સો તં અરઞ્ઞં નેત્વા ‘‘ઘટ્ટેસિ ઘટ્ટેસિ, કિં કારણા ઘટ્ટેસિ? અહમ્પિ તં જાનામિ જાનામી’’તિ ઇમં મન્તં બન્ધિત્વા ઉગ્ગણ્હાપેન્તો અનેકસતક્ખત્તું પરિવત્તાપેત્વા, ‘‘પઞ્ઞાયતિ તે’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘આમ, પઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તે ‘‘દન્ધેન નામ વાયામં કત્વા પગુણં કતં સિપ્પં ન પલાયતી’’તિ ચિન્તેત્વા મગ્ગપરિબ્બયં દત્વા, ‘‘ગચ્છ, ઇમં મન્તં નિસ્સાય જીવિસ્સસિ, અપલાયનત્થાય પનસ્સ નિચ્ચં સજ્ઝાયં કરેય્યાસી’’તિ વત્વા તં ઉય્યોજેસિ. અથસ્સ માતા બારાણસિયં સમ્પત્તકાલે ‘‘પુત્તો મે સિપ્પં સિક્ખિત્વા આગતો’’તિ મહાસક્કારસમ્માનં અકાસિ.

તદા બારાણસિરાજા ‘‘અત્થિ નુ ખો મે કાયકમ્માદીસુ કોચિ દોસો’’તિ પચ્ચવેક્ખન્તો અત્તનો અરુચ્ચનકં કિઞ્ચિ કમ્મં અદિસ્વા ‘‘અત્તનો વજ્જં નામ અત્તનો ન પઞ્ઞાયતિ, પરેસં પઞ્ઞાયતિ, નાગરાનં પરિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સાયં અઞ્ઞાતકવેસેન નિક્ખમિત્વા, ‘‘સાયમાસં ભુઞ્જિત્વા નિસિન્નમનુસ્સાનં કથાસલ્લાપો નામ નાનપ્પકારકો હોતિ, ‘સચાહં અધમ્મેન રજ્જં કારેમિ, પાપેન અધમ્મિકેન રઞ્ઞા દણ્ડબલિઆદીહિ હતમ્હા’તિ વક્ખન્તિ. ‘સચે ધમ્મેન રજ્જં કારેમિ, દીઘાયુકો હોતુ નો રાજા’તિઆદીનિ વત્વા મમ ગુણં કથેસ્સન્તી’’તિ તેસં તેસં ગેહાનં ભિત્તિઅનુસારેનેવ વિચરતિ.

તસ્મિં ખણે ઉમઙ્ગચોરા દ્વિન્નં ગેહાનં અન્તરે ઉમઙ્ગં ભિન્દન્તિ એકઉમઙ્ગેનેવ દ્વે ગેહાનિ પવિસનત્થાય. રાજા તે દિસ્વા ગેહચ્છાયાય અટ્ઠાસિ. તેસં ઉમઙ્ગં ભિન્દિત્વા ગેહં પવિસિત્વા ભણ્ડકં ઓલોકિતકાલે માણવો પબુજ્ઝિત્વા તં મન્તં સજ્ઝાયન્તો ‘‘ઘટ્ટેસિ ઘટ્ટેસિ, કિં કારણા ઘટ્ટેસિ? અહમ્પિ તં જાનામિ જાનામી’’તિ આહ. તે તં સુત્વા, ‘‘ઇમિના કિરમ્હા ઞાતા, ઇદાનિ નો નાસેસ્સતી’’તિ નિવત્થવત્થાનિપિ છડ્ડેત્વા ભીતા સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાનેનેવ પલાયિંસુ. રાજા તે પલાયન્તે દિસ્વા ઇતરસ્સ ચ મન્તસજ્ઝાયનસદ્દં સુત્વા ગેહઞ્ઞેવ વવત્થપેત્વા નાગરાનં પરિગ્ગણ્હિત્વા નિવેસનં પાવિસિ. સો વિભાતાય પન રત્તિયા પાતોવેકં પુરિસં પક્કોસિત્વા આહ – ‘‘ગચ્છ ભણે, અસુકવીથિયં નામ યસ્મિં ગેહે ઉમઙ્ગો ભિન્નો, તત્થ તક્કસિલતો સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા આગતમાણવો અત્થિ, તં આનેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા ‘‘રાજા તં પક્કોસતી’’તિ વત્વા માણવં આનેસિ. અથ નં રાજા આહ – ‘‘ત્વં, તાત, તક્કસિલતો સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા આગતમાણવો’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘અમ્હાકમ્પિ તં સિપ્પં દેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવ, સમાનાસને નિસીદિત્વા ગણ્હાહી’’તિ. રાજાપિ તથા કત્વા મન્તં ગહેત્વા ‘‘અયં તે આચરિયભાગો’’તિ સહસ્સં અદાસિ.

તદા સેનાપતિ રઞ્ઞો કપ્પકં આહ – ‘‘કદા રઞ્ઞો મસ્સું કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘સ્વે વા પરસુવે વા’’તિ. સો તસ્સ સહસ્સં દત્વા ‘‘કિચ્ચં મે અત્થી’’તિ વત્વા, ‘‘કિં, સામી’’તિ વુત્તે ‘‘રઞ્ઞો મસ્સુકમ્મં કરોન્તો વિય હુત્વા ખુરં અતિવિય પહંસિત્વા ગલનાળિં છિન્દ, ત્વં સેનાપતિ ભવિસ્સસિ, અહં રાજા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા રઞ્ઞો મસ્સુકમ્મકરણદિવસે ગન્ધોદકેન મસ્સું તેમેત્વા ખુરં પહંસિત્વા નલાટન્તે ગહેત્વા, ‘‘ખુરો થોકં કુણ્ઠધારો, એકપ્પહારેનેવ ગલનાળિં છિન્દિતું વટ્ટતી’’તિ પુન એકમન્તં ઠત્વા ખુરં પહંસિ. તસ્મિં ખણે રાજા અત્તનો મન્તં સરિત્વા સજ્ઝાયં કરોન્તો ‘‘ઘટ્ટેસિ ઘટ્ટેસિ, કિં કારણા ઘટ્ટેસિ? અહમ્પિ તં જાનામિ જાનામી’’તિ આહ. ન્હાપિતસ્સ નલાટતો સેદા મુચ્ચિંસુ. સો ‘‘જાનાતિ મમ કારણં રાજા’’તિ ભીતો ખુરં ભૂમિયં ખિપિત્વા પાદમૂલે ઉરેન નિપજ્જિ. રાજાનો નામ છેકા હોન્તિ, તેન તં એવમાહ – ‘‘અરે, દુટ્ઠ, ન્હાપિત, ‘ન મં રાજા જાનાતી’તિ સઞ્ઞં કરોસી’’તિ. ‘‘અભયં મે દેહિ, દેવા’’તિ. ‘‘હોતુ, મા ભાયિ, કથેહી’’તિ. સેનાપતિ મે, દેવ, સહસ્સં દત્વા, ‘‘રઞ્ઞો મસ્સું કરોન્તો વિય ગલનાળિં છિન્દ, અહં રાજા હુત્વા તં સેનાપતિં કરિસ્સામી’’તિ આહાતિ. રાજા તં સુત્વા ‘‘આચરિયં મે નિસ્સાય જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સેનાપતિં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અમ્ભો, સેનાપતિ, કિં નામ તયા મમ સન્તિકા ન લદ્ધં, ઇદાનિ તં દટ્ઠું ન સક્કોમિ, મમ રટ્ઠા નિક્ખમાહી’’તિ તં રટ્ઠા પબ્બાજેત્વા આચરિયં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘આચરિય, તં નિસ્સાય મયા જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ વત્વા મહન્તં સક્કારં કરિત્વા તસ્સ સેનાપતિટ્ઠાનં અદાસિ. ‘‘સો તદા ચૂળપન્થકો અહોસિ, સત્થા દિસાપામોક્ખો આચરિયો’’તિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા, ‘‘એવં, ભિક્ખવે, પુબ્બેપિ ચૂળપન્થકો દન્ધોયેવ અહોસિ, તદાપિસ્સાહં અવસ્સયો હુત્વા તં લોકિયકુટુમ્બે પતિટ્ઠાપેસિ’’ન્તિ વત્વા પુન એકદિવસં ‘‘અહો સત્થા ચૂળપન્થકસ્સ અવસ્સયો જાતો’’તિ કથાય સમુટ્ઠિતાય ચૂળસેટ્ઠિજાતકે અતીતવત્થું કથેત્વા –

‘‘અપ્પકેનાપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૪) –

ગાથં વત્વા, ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવાહં ઇમસ્સ અવસ્સયો જાતો, પુબ્બેપિ અવસ્સયો અહોસિમેવ. પુબ્બે પનાહં ઇમં લોકિયકુટુમ્બસ્સ સામિકં અકાસિં, ઇદાનિ લોકુત્તરકુટુમ્બસ્સ. તદા હિ ચૂળન્તેવાસિકો ચૂળપન્થકો અહોસિ, ચૂળસેટ્ઠિ પન પણ્ડિતો બ્યત્તો નક્ખત્તકોવિદો અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેસિ.

પુનેકદિવસં ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, ચૂળપન્થકો ચતૂહિ માસેહિ ચતુપ્પદં ગાથં ગહેતું અસક્કોન્તોપિ વીરિયં અનોસ્સજ્જિત્વાવ અરહત્તે પતિટ્ઠિતો, ઇદાનિ લોકુત્તરધમ્મકુટુમ્બસ્સ સામિકો જાતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા, ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મમ સાસને આરદ્ધવીરિયો ભિક્ખુ લોકુત્તરધમ્મસ્સ સામિકો હોતિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૫. ‘‘ઉટ્ઠાનેનપ્પમાદેન, સંયમેન દમેન ચ;

દીપં કયિરાથ મેધાવી, યં ઓઘો નાભિકીરતી’’તિ.

તત્થ દીપં કયિરાથાતિ વીરિયસઙ્ખાતેન ઉટ્ઠાનેન, સતિયા અવિપ્પવાસાકારસઙ્ખાતેન અપ્પમાદેન, ચતુપારિસુદ્ધિસીલસઙ્ખાતેન સંયમેન, ઇન્દ્રિયદમેન ચાતિ ઇમેહિ કારણભૂતેહિ ચતૂહિ ધમ્મેહિ ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતો મેધાવી ઇમસ્મિં અતિવિય દુલ્લભપતિટ્ઠતાય અતિગમ્ભીરે સંસારસાગરે અત્તનો પતિટ્ઠાનભૂતં અરહત્તફલં દીપં કયિરાથ કરેય્ય, કાતું સક્કુણેય્યાતિ અત્થો. કીદિસં? યં ઓઘો નાભિકીરતીતિ યં ચતુબ્બિધોપિ કિલેસોઘો અભિકિરિતું વિદ્ધંસેતું ન સક્કોતિ. ન હિ સક્કા અરહત્તં ઓઘેન અભિકિરિતુન્તિ.

ગાથાપરિયોસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું. એવં દેસના સમ્પત્તપરિસાય સાત્થિકા જાતાતિ.

ચૂળપન્થકત્થેરવત્થુ તતિયં.