૨. કુમ્ભઘોસકસેટ્ઠિવત્થુ

ઉટ્ઠાનવતોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો કુમ્ભઘોસકં આરબ્ભ કથેસિ. રાજગહનગરસ્મિઞ્હિ રાજગહસેટ્ઠિનો ગેહે અહિવાતરોગો ઉપ્પજ્જિ, તસ્મિં ઉપ્પન્ને મક્ખિકા આદિં કત્વા યાવ ગાવા પઠમં તિરચ્છાનગતા મરન્તિ, તતો દાસકમ્મકરો, સબ્બપચ્છા ગેહસામિકા, તસ્મા સો રોગો સબ્બપચ્છા સેટ્ઠિઞ્ચ જાયઞ્ચ ગણ્હિ. તે રોગેન ફુટ્ઠા પુત્તં સન્તિકે ઠિતં ઓલોકેત્વા અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ તં આહંસુ – ‘‘તાત, ઇમસ્મિં કિર રોગે ઉપ્પન્ને ભિત્તિં ભિન્દિત્વા પલાયન્તાવ જીવિતં લભન્તિ, ત્વં અમ્હે અનોલોકેત્વા પલાયિત્વા જીવન્તો પુનાગન્ત્વા અમ્હાકં અસુકટ્ઠાને નામ ચત્તાલીસ ધનકોટિયો નિદહિત્વા ઠપિતા, તા ઉદ્ધરિત્વા જીવિકં કપ્પેય્યાસી’’તિ. સો તેસં વચનં સુત્વા રુદમાનો માતાપિતરો વન્દિત્વા મરણભયભીતો ભિત્તિં ભિન્દિત્વા પલાયિત્વા પબ્બતગહનં ગન્ત્વા દ્વાદસ વસ્સાનિ તત્થ વસિત્વા માતાપિતુવસનટ્ઠાનં પચ્ચાગઞ્છિ.

અથ નં દહરકાલે ગન્ત્વા પરૂળ્હકેસમસ્સુકાલે આગતત્તા ન કોચિ સઞ્જાનિ. સો માતાપિતૂહિ દિન્નસઞ્ઞાવસેન ધનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ધનસ્સ અરોગભાવં ઞત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મં ન કોચિ સઞ્જાનાતિ, સચાહં ધનં ઉદ્ધરિત્વા વલઞ્જિસ્સામિ, ‘એકેન દુગ્ગતેન નિધિ ઉદ્ધટો’તિ મં ગહેત્વા વિહેઠેય્યું, યંનૂનાહં ભતિં કત્વા જીવેય્ય’’ન્તિ. અથેકં પિલોતિકં નિવાસેત્વા, ‘‘અત્થિ કોચિ ભતકેન અત્થિકો’’તિ પુચ્છન્તો ભતકવીથિં પાપુણિ. અથ નં ભતકા દિસ્વા, ‘‘સચે અમ્હાકં એકં કમ્મં કરિસ્સસિ, ભત્તવેતનં તે દસ્સામા’’તિ આહંસુ. ‘‘કિં કમ્મં નામા’’તિ? ‘‘પબોધનચોદનકમ્મં. સચે ઉસ્સહસિ, પાતોવ ઉટ્ઠાય ‘તાતા, ઉટ્ઠહથ, સકટાનિ સન્નય્હથ, ગોણે યોજેથ, હત્થિઅસ્સાનં તિણત્થાય ગમનવેલા; અમ્મા, તુમ્હેપિ ઉટ્ઠહથ, યાગું પચથ, ભત્તં પચથા’તિ વિચરિત્વા આરોચેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. અથસ્સ વસનત્થાય એકં ઘરં અદંસુ. સો દેવસિકં તં કમ્મં અકાસિ.

અથસ્સ એકદિવસં રાજા બિમ્બિસારો સદ્દમસ્સોસિ. સો પન સબ્બરવઞ્ઞૂ અહોસિ. તસ્મા ‘‘મહાધનસ્સ પુરિસસ્સેસ સદ્દો’’તિ આહ. અથસ્સ સન્તિકે ઠિતા એકા પરિચારિકા ‘‘રાજા યં વા તં વા ન કથેસ્સતિ, ઇદં મયા ઞાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ગચ્છ, તાત, એતં જાનાહી’’તિ એકં પુરિસં પહિણિ. સો વેગેન ગન્ત્વા તં દિસ્વા આગન્ત્વા, ‘‘એકો ભતકાનં ભતિકારકો કપણમનુસ્સો એસો’’તિ આરોચેસિ. રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા તુણ્હી હુત્વા દુતિયદિવસેપિ તતિયદિવસેપિ તં તસ્સ સદ્દં સુત્વા તથેવ આહ. સાપિ પરિચારિકા તથેવ ચિન્તેત્વા પુનપ્પુનં પેસેત્વા, ‘‘કપણમનુસ્સો એસો’’તિ વુત્તે ચિન્તેસિ – ‘‘રાજા ‘કપણમનુસ્સો એસો’તિ વચનં સુત્વાપિ ન સદ્દહતિ, પુનપ્પુનં ‘મહાધનસ્સ પુરિસસ્સેસ સદ્દો’તિ વદતિ, ભવિતબ્બમેત્થ કારણેન, યથાસભાવતો એતં ઞાતું વટ્ટતી’’તિ. સા રાજાનં આહ, ‘‘દેવ, અહં સહસ્સં લભમાના ધીતરં આદાય ગન્ત્વા એતં ધનં રાજકુલં પવેસેસ્સામી’’તિ. રાજા તસ્સા સહસ્સં દાપેસિ.

સા તં ગહેત્વા ધીતરં એકં મલિનધાતુકં વત્થં નિવાસાપેત્વા તાય સદ્ધિં રાજગેહતો નિક્ખમિત્વા મગ્ગપટિપન્ના વિય ભતકવીથિં ગન્ત્વા એકં ઘરં પવિસિત્વા, ‘‘અમ્મ, મયં મગ્ગપટિપન્ના, એકાહદ્વીહં ઇધ વિસ્સમિત્વા ગમિસ્સામા’’તિ આહ. ‘‘અમ્મ, બહૂનિ ઘરમાનુસકાનિ, ન સક્કા ઇધ વસિતું, એતં કુમ્ભઘોસકસ્સ ગેહં તુચ્છં, તત્થ ગચ્છથા’’તિ. સા તત્થ ગન્ત્વા, ‘‘સામિ, મયં મગ્ગપટિપન્નકા, એકાહદ્વીહં ઇધ વસિસ્સામા’’તિ વત્વા તેન પુનપ્પુનં પટિક્ખિત્તાપિ, ‘‘સામિ, અજ્જેકદિવસમત્તં વસિત્વા પાતોવ ગમિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિતું ન ઇચ્છિ. સા તત્થેવ વસિત્વા પુનદિવસે તસ્સ અરઞ્ઞગમનવેલાય, ‘‘સામિ, તવ નિવાપં દત્વા યાહિ, આહારં તે પચિસ્સામી’’તિ વત્વા, ‘‘અલં, અમ્મ, અહમેવ પચિત્વા ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ વુત્તે પુનપ્પુનં નિબન્ધિત્વા તેન દિન્ને ગહિતમત્તકેયેવ કત્વા અન્તરાપણતો ભાજનાનિ ચેવ પરિસુદ્ધતણ્ડુલાદીનિ ચ આહરાપેત્વા રાજકુલે પચનનિયામેન સુપરિસુદ્ધં ઓદનં, સાધુરસાનિ ચ દ્વે તીણિ સૂપબ્યઞ્જનાનિ પચિત્વા તસ્સ અરઞ્ઞતો આગતસ્સ અદાસિ. અથ નં ભુઞ્જિત્વા મુદુચિત્તતં આપન્નં ઞત્વા, ‘‘સામિ, કિલન્તમ્હ, એકાહદ્વીહં ઇધેવ હોમા’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

અથસ્સ સાયમ્પિ પુનદિવસેપિ મધુરભત્તં પચિત્વા અદાસિ. અથ મુદુચિત્તતં તસ્સ ઞત્વા ‘‘સામિ, કતિપાહં ઇધેવ વસિસ્સામા’’તિ. તત્થ વસમાના તિખિણેન સત્થેન તસ્સ મઞ્ચવાણં હેટ્ઠાઅટનિયં તહં તહં છિન્દિ. મઞ્ચો તસ્મિં આગન્ત્વા નિસિન્નમત્તેયેવ હેટ્ઠા ઓલમ્બિ. સો ‘‘કસ્મા અયં મઞ્ચો એવં છિજ્જિત્વા ગતો’’તિ આહ. ‘‘સામિ, દહરદારકે વારેતું ન સક્કોમિ, એત્થેવ સન્નિપતન્તી’’તિ. ‘‘અમ્મ, ઇદં મે દુક્ખં તુમ્હે નિસ્સાય જાતં. અહઞ્હિ પુબ્બે કત્થચિ ગચ્છન્તો દ્વારં પિદહિત્વા ગચ્છામી’’તિ. ‘‘કિં કરોમિ, તાત, વારેતું ન સક્કોમી’’તિ. સા ઇમિનાવ નિયામેન દ્વે તયો દિવસે છિન્દિત્વા તેન ઉજ્ઝાયિત્વા ખીયિત્વા વુચ્ચમાનાપિ તથેવ વત્વા પુન એકં દ્વે રજ્જુકે ઠપેત્વા સેસે છિન્દિ. તં દિવસં તસ્મિં નિસિન્નમત્તેયેવ સબ્બં વાણં ભૂમિયં પતિ, સીસં જણ્ણુકેહિ સદ્ધિં એકતો અહોસિ, સો ઉટ્ઠાય, ‘‘કિં કરોમિ, ઇદાનિ કુહિં ગમિસ્સામિ, નિપજ્જનમઞ્ચસ્સપિ તુમ્હેહિ અસામિકો વિય કતોમ્હી’’તિ આહ. ‘‘તાત, કિં કરોમિ, પટિવિસ્સકદારકે વારેતું ન સક્કોમિ, હોતુ, મા ચિન્તયિ, ઇમાય નામ વેલાય કુહિં ગમિસ્સસી’’તિ ધીતરં આમન્તેત્વા, ‘‘અમ્મ, તવ ભાતિકસ્સ નિપજ્જનોકાસં કરોહી’’તિ આહ. સા એકપસ્સે સયિત્વા ‘‘ઇધાગચ્છ, સામી’’તિ આહ. ઇતરોપિ નં ‘‘ગચ્છ, તાત, ભગિનિયા સદ્ધિં નિપજ્જા’’તિ વદેસિ. સો તાય સદ્ધિં એકમઞ્ચે નિપજ્જિત્વા તં દિવસઞ્ઞેવ સન્થવં અકાસિ, કુમારિકા પરોદિ. અથ નં માતા પુચ્છિ – ‘‘કિં, અમ્મ, રોદસી’’તિ? ‘‘અમ્મ, ઇદં નામ જાત’’ન્તિ. ‘‘હોતુ, અમ્મ, કિં સક્કા કાતું, તયાપિ એકં ભત્તારં ઇમિનાપેકં પાદપરિચારિકં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ તં જામાતરં અકાસિ. તે સમગ્ગવાસં વસિંસુ.

સા કતિપાહચ્ચયેન રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ – ‘‘ભતકવીથિયં છણં કરોન્તુ. યસ્સ પન ઘરે છણો ન કરીયતિ, તસ્સ એત્તકો નામ દણ્ડોતિ ઘોસનં કારેતૂ’’તિ. રાજા તથા કારેસિ. અથ નં સસ્સુ આહ – ‘‘તાત, ભતકવીથિયં રાજાણાય છણો કત્તબ્બો જાતો, કિં કરોમા’’તિ? ‘‘અમ્મ, અહં ભતિં કરોન્તોપિ જીવિતું ન સક્કોમિ, કિં કરિસ્સામી’’તિ? ‘‘તાત, ઘરાવાસં વસન્તા નામ ઇણમ્પિ ગણ્હન્તિ, રઞ્ઞો આણા અકાતું ન લબ્ભા. ઇણતો નામ યેન કેનચિ ઉપાયેન મુચ્ચિતું સક્કા, ગચ્છ, કુતોચિ એકં વા દ્વે વા કહાપણે આહરા’’તિ આહ. સો ઉજ્ઝાયન્તો ખીયન્તો ગન્ત્વા ચત્તાલીસકોટિધનટ્ઠાનતો એકમેવ કહાપણં આહરિ. સા તં કહાપણં રઞ્ઞો પેસેત્વા અત્તનો કહાપણેન છણં કત્વા પુન કતિપાહચ્ચયેન તથેવ સાસનં પહિણિ. પુન રાજા તથેવ ‘‘છણં કરોન્તુ, અકરોન્તાનં એત્તકો દણ્ડો’’તિ આણાપેસિ. પુનપિ સો તાય તથેવ વત્વા નિપ્પીળિયમાનો ગન્ત્વા તયો કહાપણે આહરિ. સા તેપિ કહાપણે રઞ્ઞો પેસેત્વા પુન કતિપાહચ્ચયેન તથેવ સાસનં પહિણિ – ‘‘ઇદાનિ પુરિસે પેસેત્વા ઇમં પક્કોસાપેતૂ’’તિ. રાજા પેસેસિ. પુરિસા ગન્ત્વા, ‘‘કુમ્ભઘોસકો નામ કતરો’’તિ પુચ્છિત્વા પરિયેસન્તા તં દિસ્વા ‘‘એહિ, ભો રાજા, તં પક્કોસતી’’તિ આહંસુ. સો ભીતો ‘‘ન મં રાજા જાનાતી’’તિઆદીનિ વત્વા ગન્તું ન ઇચ્છિ. અથ નં બલક્કારેન હત્થાદીસુ ગહેત્વા આકડ્ઢિંસુ. સા ઇત્થી તે દિસ્વા, ‘‘અરે, દુબ્બિનીતા, તુમ્હે મમ જામાતરં હત્થાદીસુ ગહેતું અનનુચ્છવિકા’’તિ તજ્જેત્વા, ‘‘એહિ, તાત, મા ભાયિ, રાજાનં દિસ્વા તવ હત્થાદિગાહકાનં હત્થેયેવ છિન્દાપેસ્સામી’’તિ ધીતરં આદાય પુરતો હુત્વા રાજગેહં પત્વા વેસં પરિવત્તેત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. ઇતરમ્પિ પરિકડ્ઢિત્વા આનયિંસુયેવ.

અથ નં વન્દિત્વા ઠિતં રાજા આહ – ‘‘ત્વં કુમ્ભઘોસકો નામા’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં કારણા મહાધનં વઞ્ચેત્વા ખાદસી’’તિ? ‘‘કુતો મે, દેવ, ધનં ભતિં કત્વા જીવન્તસ્સા’’તિ? ‘‘મા એવં કરિ, કિં અમ્હે વઞ્ચેસી’’તિ? ‘‘ન વઞ્ચેમિ, દેવ, નત્થિ મે ધન’’ન્તિ. અથસ્સ રાજા તે કહાપણે દસ્સેત્વા, ‘‘ઇમે કસ્સ કહાપણા’’તિ આહ. સો સઞ્જાનિત્વા, ‘‘અહો બાલોમ્હિ, કથં નુ ખો ઇમે રઞ્ઞો હત્થં પત્તા’’તિ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો તા દ્વેપિ પટિમણ્ડિતપસાધના ગબ્ભદ્વારમૂલે ઠિતા દિસ્વા, ‘‘ભારિયં વતિદં કમ્મં, ઇમાહિ રઞ્ઞા પયોજિતાહિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેસિ. અથ નં રાજા ‘‘વદેહિ, ભો, કસ્મા એવં કરોસી’’તિ આહ. ‘‘નિસ્સયો મે નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘માદિસો નિસ્સયો ભવિતું ન વટ્ટતી’’તિ. ‘‘કલ્યાણં, દેવ, સચે મે દેવો અવસ્સયો હોતી’’તિ. ‘‘હોમિ, ભો, કિત્તકં તે ધન’’ન્તિ? ‘‘ચત્તાલીસકોટિયો, દેવા’’તિ. ‘‘કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સકટાનિ દેવા’’તિ? રાજા અનેકસતાનિ સકટાનિ યોજાપેત્વા પહિણિત્વા તં ધનં આહરાપેત્વા રાજઙ્ગણે રાસિં કારાપેત્વા રાજગહવાસિનો સન્નિપાતાપેત્વા, ‘‘અત્થિ કસ્સચિ ઇમસ્મિં નગરે ‘‘એત્તકં ધન’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં પનસ્સ કાતું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સક્કારં, દેવા’’તિ વુત્તે મહન્તેન સક્કારેન તં સેટ્ઠિટ્ઠાને ઠપેત્વા ધીતરં તસ્સેવ દત્વા તેન સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, પસ્સથિમં પુરિસં, એવરૂપો ધિતિમા નામ નત્થિ, ચત્તાલીસકોટિવિભવો હોન્તોપિ ઉપ્પિલાવિતાકારં વા અસ્મિમાનમત્તં વા ન કરોતિ, કપણો વિય પિલોતિકં નિવાસેત્વા ભતકવીથિયં ભતિં કત્વા જીવન્તો મયા ઇમિના નામ ઉપાયેન ઞાતો. જાનિત્વા ચ પન પક્કોસાપેત્વા સધનભાવં સમ્પટિચ્છાપેત્વા તં ધનં આહરાપેત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાને ઠપિતો, ધીતા ચસ્સ મયા દિન્ના. ભન્તે, મયા ચ એવરૂપો ધિતિમા ન દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ આહ.

તં સુત્વા સત્થા ‘‘એવં જીવન્તસ્સ જીવિકં ધમ્મિકજીવિકં નામ, મહારાજ, ચોરિકાદિકમ્મં પન ઇધલોકે ચેવ પીળેતિ હિંસેતિ, પરલોકે ચ, તતોનિદાનં સુખં નામ નત્થિ. પુરિસસ્સ હિ ધનપારિજુઞ્ઞકાલે કસિં વા ભતિં વા કત્વા જીવિકમેવ ધમ્મિકજીવિકં નામ. એવરૂપસ્સ હિ વીરિયસમ્પન્નસ્સ સતિસમ્પન્નસ્સ કાયવાચાહિ પરિસુદ્ધકમ્મસ્સ પઞ્ઞાય નિસમ્મકારિનો કાયાદીહિ સઞ્ઞતસ્સ ધમ્મજીવિકં જીવન્તસ્સ સતિઅવિપ્પવાસે ઠિતસ્સ ઇસ્સરિયં વડ્ઢતિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૪. ‘‘ઉટ્ઠાનવતો સતીમતો,

સુચિકમ્મસ્સ નિસમ્મકારિનો;

સઞ્ઞતસ્સ ધમ્મજીવિનો,

અપ્પમત્તસ્સ યસોભિવડ્ઢતી’’તિ.

તત્થ ઉટ્ઠાનવતોતિ ઉટ્ઠાનવીરિયવન્તસ્સ. સતિમતોતિ સતિસમ્પન્નસ્સ. સુચિકમ્મસ્સાતિ નિદ્દોસેહિ નિરપરાધેહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતસ્સ. નિસમ્મકારિનોતિ એવઞ્ચે ભવિસ્સતિ, એવં કરિસ્સામીતિ વા, ઇમસ્મિં કમ્મે એવં કતે ઇદં નામ ભવિસ્સતીતિ વા એવં નિદાનં સલ્લક્ખેત્વા રોગતિકિચ્છનં વિય સબ્બકમ્માનિ નિસામેત્વા ઉપધારેત્વા કરોન્તસ્સ. સઞ્ઞતસ્સાતિ કાયાદીહિ સઞ્ઞતસ્સ નિચ્છિદ્દસ્સ. ધમ્મજીવિનોતિ અગારિકસ્સ તુલાકૂટાદીનિ વજ્જેત્વા કસિગોરક્ખાદીહિ, અનગારિકસ્સ વેજ્જકમ્મદૂતકમ્માદીનિ વજ્જેત્વા ધમ્મેન સમેન ભિક્ખાચરિયાય જીવિકં કપ્પેન્તસ્સ. અપ્પમત્તસ્સાતિ અવિપ્પવુત્થસતિનો. યસોભિવડ્ઢતીતિ ઇસ્સરિયભોગસમ્પન્નસઙ્ખાતો ચેવ કિત્તિવણ્ણભણનસઙ્ખાતો ચ યસો અભિવડ્ઢતીતિ.

ગાથાપરિયોસાને કુમ્ભઘોસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. એવં મહાજનસ્સ સાત્થિકા ધમ્મદેસના જાતાતિ.

કુમ્ભઘોસકસેટ્ઠિવત્થુ દુતિયં.