૧. સામાવતીવત્થુ

અપ્પમાદો અમતપદન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા કોસમ્બિં ઉપનિસ્સાય ઘોસિતારામે વિહરન્તો સામાવતિપ્પમુખાનં પઞ્ચન્નં ઇત્થિસતાનં, માગણ્ડિયપ્પમુખાનઞ્ચ એતિસ્સા પઞ્ચન્નં ઞાતિસતાનં મરણબ્યસનં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – અતીતે અલ્લકપ્પરટ્ઠે અલ્લકપ્પરાજા નામ, વેઠદીપકરટ્ઠે વેઠદીપકરાજા નામાતિ ઇમે દ્વે દહરકાલતો પટ્ઠાય સહાયકા હુત્વા એકાચરિયકુલે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા અત્તનો અત્તનો પિતૂનં અચ્ચયેન છત્તં ઉસ્સાપેત્વા આયામેન દસદસયોજનિકે રટ્ઠે રાજાનો અહેસું. તે કાલેન કાલં સમાગન્ત્વા એકતો તિટ્ઠન્તા નિસીદન્તા નિપજ્જન્તા મહાજનં જાયમાનઞ્ચ જીયમાનઞ્ચ મીયમાનઞ્ચ દિસ્વા ‘‘પરલોકં ગચ્છન્તં અનુગચ્છન્તો નામ નત્થિ, અન્તમસો અત્તનો સરીરમ્પિ નાનુગચ્છતિ, સબ્બં પહાય ગન્તબ્બં, કિં નો ઘરાવાસેન, પબ્બજિસ્સામા’’તિ મન્તેત્વા રજ્જાનિ પુત્તદારાનં નિય્યાદેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપ્પદેસે વસન્તા મન્તયિંસુ – ‘‘મયં રજ્જં પહાય પબ્બજિતા, ન જીવિતું અસક્કોન્તા. તે મયં એકટ્ઠાને વસન્તા અપબ્બજિતસદિસાયેવ હોમ, તસ્મા વિસું વસિસ્સામ. ત્વં એતસ્મિં પબ્બતે વસ, અહં ઇમસ્મિં પબ્બતે વસિસ્સામિ. અન્વડ્ઢમાસં પન ઉપોસથદિવસે એકતો ભવિસ્સામા’’તિ. અથ ખો નેસં એતદહોસિ – ‘‘એવમ્પિ નો ગણસઙ્ગણિકાવ ભવિસ્સતિ, ત્વં પન તવ પબ્બતે અગ્ગિં જાલેય્યાસિ, અહં મમ પબ્બતે અગ્ગિં જાલેસ્સામિ, તાય સઞ્ઞાય અત્થિભાવં જાનિસ્સામા’’તિ. તે તથા કરિંસુ.

અથ અપરભાગે વેઠદીપકતાપસો કાલં કત્વા મહેસક્ખો દેવરાજા હુત્વા નિબ્બત્તો. તતો અડ્ઢમાસે સમ્પત્તે અગ્ગિં અદિસ્વાવ ઇતરો ‘‘સહાયકો મે કાલકતો’’તિ અઞ્ઞાસિ. ઇતરોપિ નિબ્બત્તક્ખણેયેવ અત્તનો દેવસિરિં ઓલોકેત્વા કમ્મં ઉપધારેન્તો નિક્ખમનતો પટ્ઠાય અત્તનો તપચરિયં દિસ્વા ‘‘ગન્ત્વા મમ સહાયકં પસ્સિસ્સામી’’તિ તં અત્તભાવં વિજહિત્વા મગ્ગિકપુરિસો વિય તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં સો આહ – ‘‘કુતો આગતોસી’’તિ? ‘‘મગ્ગિકપુરિસો અહં, ભન્તે, દૂરતોવ આગતોમ્હિ. કિં પન, ભન્તે, અય્યો ઇમસ્મિં ઠાને એકકોવ વસતિ, અઞ્ઞોપિ કોચિ અત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ મે એકો સહાયકો’’તિ. ‘‘કુહિં સો’’તિ? ‘‘એતસ્મિં પબ્બતે વસતિ, ઉપોસથદિવસે પન અગ્ગિં ન જાલેતિ, મતો નૂન ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘અહં સો, ભન્તે’’તિ. ‘‘કુહિં નિબ્બત્તોસી’’તિ? ‘‘દેવલોકે મહેસક્ખો દેવરાજા હુત્વા નિબ્બત્તોસ્મિ, ભન્તે, ‘અય્યં પસ્સિસ્સામી’તિ પુન આગતોમ્હિ. અપિ નુ ખો અય્યાનં ઇમસ્મિં ઠાને વસન્તાનં કોચિ ઉપદ્દવો અત્થી’’તિ? ‘‘આમ, આવુસો, હત્થી નિસ્સાય કિલમામી’’તિ. ‘‘કિં વો, ભન્તે, હત્થી કરોન્તી’’તિ? ‘‘સમ્મજ્જનટ્ઠાને લણ્ડં પાતેન્તિ, પાદેહિ ભૂમિયં પહરિત્વા પંસું ઉદ્ધરન્તિ, સ્વાહં લણ્ડં છડ્ડેન્તો પંસું સમં કરોન્તો કિલમામી’’તિ. ‘‘કિં પન તેસં અનાગમનં ઇચ્છથા’’તિ? ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ તેસં અનાગમનં કરિસ્સામી’’તિ તાપસસ્સ હત્થિકન્તવીણઞ્ચેવ હત્થિકન્તમન્તઞ્ચ અદાસિ. દદન્તો ચ પન વીણાય તિસ્સો તન્તિયો દસ્સેત્વા તયો મન્તે ઉગ્ગણ્હાપેત્વા ‘‘ઇમં તન્તિં પહરિત્વા ઇમસ્મિં મન્તે વુત્તે નિવત્તિત્વા ઓલોકેતુમ્પિ અસક્કોન્તા હત્થી પલાયન્તિ, ઇમં તન્તિં પહરિત્વા ઇમસ્મિં મન્તે વુત્તે નિવત્તિત્વા પચ્છતો ઓલોકેન્તા ઓલોકેન્તા પલાયન્તિ, ઇમં તન્તિં પહરિત્વા ઇમસ્મિં મન્તે વુત્તે હત્થિયૂથપતિ પિટ્ઠિં ઉપનામેન્તો આગચ્છતી’’તિ આચિક્ખિત્વા, ‘‘યં વો રુચ્ચતિ, તં કરેય્યાથા’’તિ વત્વા તાપસં વન્દિત્વા પક્કામિ. તાપસો પલાયનમન્તં વત્વા પલાયનતન્તિં પહરિત્વા હત્થી પલાપેત્વા વસિ.

તસ્મિં સમયે કોસમ્બિયં પૂરન્તપ્પો નામ રાજા હોતિ. સો એકદિવસં ગબ્ભિનિયા દેવિયા સદ્ધિં બાલસૂરિયતપં તપ્પમાનો અબ્ભોકાસતલે નિસીદિ. દેવી રઞ્ઞો પારુપનં સતસહસ્સગ્ઘનિકં રત્તકમ્બલં પારુપિત્વા નિસિન્ના રઞ્ઞા સદ્ધિં સમુલ્લપમાના રઞ્ઞો અઙ્ગુલિતો સતસહસ્સગ્ઘનિકં રાજમુદ્દિકં નીહરિત્વા અત્તનો અઙ્ગુલિયં પિલન્ધિ. તસ્મિં સમયે હત્થિલિઙ્ગસકુણો આકાસેન ગચ્છન્તો દૂરતો રત્તકમ્બલપારુપનં દેવિં દિસ્વા ‘‘મંસપેસી’’તિ સઞ્ઞાય પક્ખે વિસ્સજ્જેત્વા ઓતરિ. રાજા તસ્સ ઓતરણસદ્દેન ભીતો ઉટ્ઠાય અન્તોનિવેસનં પાવિસિ. દેવી ગરુગબ્ભતાય ચેવ ભીરુકજાતિકતાય ચ વેગેન ગન્તું નાસક્ખિ. અથ નં સો સકુણો અજ્ઝપ્પત્તો નખપઞ્જરે નિસીદાપેત્વા આકાસં પક્ખન્દિ. તે કિર સકુણા પઞ્ચન્નં હત્થીનં બલં ધારેન્તિ. તસ્મા આકાસેન નેત્વા યથારુચિતટ્ઠાને નિસીદિત્વા મંસં ખાદન્તિ. સાપિ તેન નીયમાના મરણભયભીતા ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં વિરવિસ્સામિ, મનુસ્સસદ્દો નામ તિરચ્છાનગતાનં ઉબ્બેજનીયો, તં સુત્વા મં છડ્ડેસ્સતિ. એવં સન્તે સહ ગબ્ભેન જીવિતક્ખયં પાપુણિસ્સામિ, યસ્મિં પન ઠાને નિસીદિત્વા મં ખાદિતું આરભિસ્સતિ, તત્ર નં સદ્દં કત્વા પલાપેસ્સામી’’તિ. સા અત્તનો પણ્ડિતતાય અધિવાસેસિ.

તદા ચ હિમવન્તપદેસે થોકં વડ્ઢિત્વા મણ્ડપાકારેન ઠિતો એકો મહાનિગ્રોધો હોતિ. સો સકુણો મિગરૂપાદીનિ તત્થ નેત્વા ખાદતિ, તસ્મા તમ્પિ તત્થેવ નેત્વા વિટપબ્ભન્તરે ઠપેત્વા આગતમગ્ગં ઓલોકેસિ. આગતમગ્ગોલોકનં કિર તેસં ધમ્મતા. તસ્મિં ખણે દેવી, ‘‘ઇદાનિ ઇમં પલાપેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા પાણિસદ્દઞ્ચેવ મુખસદ્દઞ્ચ કત્વા તં પલાપેસિ. અથસ્સા સૂરિયત્થઙ્ગમનકાલે ગબ્ભે કમ્મજવાતા ચલિંસુ. સબ્બદિસાસુ ગજ્જન્તો મહામેઘો ઉટ્ઠહિ. સુખેધિતાય રાજમહેસિયા ‘‘મા ભાયિ, અય્યે’’તિ વચનમત્તમ્પિ અલભમાનાય દુક્ખપરેતાય સબ્બરત્તિં નિદ્દા નામ નાહોસિ. વિભાતાય પન રત્તિયા વલાહકવિગમો ચ અરુણુગ્ગમનઞ્ચ તસ્સા ગબ્ભવુટ્ઠાનઞ્ચ એકક્ખણેયેવ અહોસિ. સા મેઘઉતુઞ્ચ પબ્બતઉતુઞ્ચ અરુણઉતુઞ્ચ ગહેત્વા જાતત્તા પુત્તસ્સ ઉતેનોતિ નામં અકાસિ.

અલ્લકપ્પતાપસસ્સપિ ખો તતો અવિદૂરે વસનટ્ઠાનં હોતિ. સો પકતિયાવ વસ્સદિવસે સીતભયેન ફલાફલત્થાય વનં ન પવિસતિ, તં રુક્ખમૂલં ગન્ત્વા સકુણેહિ ખાદિતમંસાનં અટ્ઠિં આહરિત્વા કોટ્ટેત્વા રસં કત્વા પિવતિ. તસ્મા તં દિવસં ‘‘અટ્ઠિં આહરિસ્સામી’’તિ તત્થ ગન્ત્વા રુક્ખમૂલે અટ્ઠિં પરિયેસેન્તો ઉપરિ દારકસદ્દં સુત્વા ઉલ્લોકેન્તો દેવિં દિસ્વા ‘‘કાસિ ત્વ’’ન્તિ વત્વા ‘‘માનુસિત્થિમ્હી’’તિ. ‘‘કથં આગતાસી’’તિ? ‘‘હત્થિલિઙ્ગસકુણેનાનીતામ્હી’’તિ વુત્તે ‘‘ઓતરાહી’’તિ આહ. ‘‘જાતિસમ્ભેદતો ભાયામિ, અય્યા’’તિ. ‘‘કાસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘ખત્તિયામ્હી’’તિ. ‘‘અહમ્પિ ખત્તિયોયેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ ખત્તિયમાયં કથેહી’’તિ. સો ખત્તિયમાયં કથેસિ. ‘‘તેન હિ આરુય્હ પુત્તં મે ઓતારેહી’’તિ. સો એકેન પસ્સેન અભિરુહનમગ્ગં કત્વા અભિરુહિત્વા દારકં ગણ્હિ. ‘‘મા મં હત્થેન છુપી’’તિ ચ વુત્તે તં અછુપિત્વાવ દારકં ઓતારેસિ. દેવીપિ ઓતરિ. અથ નં અસ્સમપદં નેત્વા સીલભેદં અકત્વાવ અનુકમ્પાય પટિજગ્ગિ, નિમ્મક્ખિકમધું આહરિત્વા સયંજાતસાલિં આહરિત્વા યાગું પચિત્વા અદાસિ. એવં તસ્મિં પટિજગ્ગન્તે સા અપરભાગે ચિન્તેસિ – ‘‘અહં નેવ આગતમગ્ગં જાનામિ, ન ગમનમગ્ગં જાનામિ, ઇમિનાપિ મે સદ્ધિં વિસ્સાસમત્તમ્પિ નત્થિ. સચે પનાયં અમ્હે પહાય કત્થચિ ગમિસ્સતિ, ઉભોપિ ઇધેવ મરણં પાપુણિસ્સામ, યંકિઞ્ચિ કત્વા ઇમસ્સ સીલં ભિન્દિત્વા યથા મં ન મુઞ્ચતિ, તથા તં કાતું વટ્ટતી’’તિ. અથ નં દુન્નિવત્થદુપ્પારુતદસ્સનેન પલોભેત્વા સીલવિનાસં પાપેસિ. તતો પટ્ઠાય દ્વેપિ સમગ્ગવાસં વસિંસુ.

અથેકદિવસં તાપસો નક્ખત્તયોગં ઉલ્લોકેન્તો પૂરન્તપ્પસ્સ નક્ખત્તમિલાયનં દિસ્વા ‘‘ભદ્દે કોસમ્બિયં પૂરન્તપ્પરાજા મતો’’તિ આહ. ‘‘કસ્મા, અય્ય, એવં વદેસિ? કિં તે તેન સદ્ધિં આઘાતો અત્થી’’તિ? ‘‘નત્થિ, ભદ્દે, નક્ખત્તમિલાયનમસ્સ દિસ્વા એવં વદામી’’તિ, સા પરોદિ. અથ નં ‘‘કસ્મા રોદસી’’તિ પુચ્છિત્વા તાય તસ્સ અત્તનો સામિકભાવે અક્ખાતે આહ – ‘‘મા, ભદ્દે, રોદિ, જાતસ્સ નામ નિયતો મચ્ચૂ’’તિ. ‘‘જાનામિ, અય્યા’’તિ વુત્તે ‘‘અથ કસ્મા રોદસી’’તિ? ‘‘પુત્તો મે કુલસન્તકસ્સ રજ્જસ્સ અનુચ્છવિકો, ‘સચે તત્ર અભવિસ્સ, સેતચ્છત્તં ઉસ્સાપયિસ્સ. ઇદાનિ મહાજાનિકો વત જાતો’તિ સોકેન રોદામિ, અય્યા’’તિ. ‘‘હોતુ, ભદ્દે, મા ચિન્તયિ, સચસ્સ રજ્જં પત્થેસિ, અહમસ્સ રજ્જલભનાકારં કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ હત્થિકન્તવીણઞ્ચેવ હત્થિકન્તમન્તે ચ અદાસિ. તદા અનેકાનિ હત્થિસહસ્સાનિ આગન્ત્વા વટરુક્ખમૂલે નિસીદન્તિ. અથ નં આહ – ‘‘હત્થીસુ અનાગતેસુયેવ રુક્ખં અભિરુહિત્વા તેસુ આગતેસુ ઇમં મન્તં વત્વા ઇમં તન્તિં પહર, સબ્બે નિવત્તિત્વા ઓલોકેતુમ્પિ અસક્કોન્તા પલાયિસ્સન્તિ, અથ ઓતરિત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ. સો તથા કત્વા આગન્ત્વા તં પવત્તિં આરોચેસિ. અથ નં દુતિયદિવસે આહ – ‘‘અજ્જ ઇમં મન્તં વત્વા ઇમં તન્તિં પહરેય્યાસિ, સબ્બે નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તા પલાયિસ્સન્તી’’તિ. તદાપિ તથા કત્વા આગન્ત્વા આરોચેસિ. અથ નં તતિયદિવસે આહ – ‘‘અજ્જ ઇમં મન્તં વત્વા ઇમં તન્તિં પહરેય્યાસિ, યૂથપતિ પિટ્ઠિં ઉપનામેન્તો આગમિસ્સતી’’તિ. તદાપિ તથા કત્વા આરોચેસિ.

અથસ્સ માતરં આમન્તેત્વા, ‘‘ભદ્દે, પુત્તસ્સ તે સાસનં વદેહિ, એત્તોવ ગન્ત્વા રાજા ભવિસ્સતી’’તિ આહ. સા પુત્તં આમન્તેત્વા, ‘‘તાત, ત્વં કોસમ્બિયં પૂરન્તપ્પરઞ્ઞો પુત્તો, મં સગબ્ભં હત્થિલિઙ્ગસકુણો આનેસી’’તિ વત્વા સેનાપતિઆદીનં નામાનિ આચિક્ખિત્વા ‘‘અસદ્દહન્તાનં ઇમં પિતુ પારુપનકમ્બલઞ્ચેવ પિલન્ધનમુદ્દિકઞ્ચ દસ્સેય્યાસી’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. કુમારો તાપસં ‘‘ઇદાનિ કિં કરોમી’’તિ આહ. ‘‘રુક્ખસ્સ હેટ્ઠિમસાખાય નિસીદિત્વા ઇમં મન્તં વત્વા ઇમં તન્તિં પહર, જેટ્ઠકહત્થી તે પિટ્ઠિં ઉપનાપેત્વા ઉપસઙ્કમિસ્સતિ, તસ્સ પિટ્ઠિયં નિસિન્નોવ રટ્ઠં ગન્ત્વા રજ્જં ગણ્હાહી’’તિ. સો માતાપિતરો વન્દિત્વા તથા કત્વા આગતસ્સ હત્થિનો પિટ્ઠિયં નિસીદિત્વા કણ્ણે મન્તયિ – ‘‘અહં કોસમ્બિયં પૂરન્તપ્પરઞ્ઞો પુત્તો, પેત્તિકં મે રજ્જં ગણ્હિત્વા દેહિ સામી’’તિ. સો તં સુત્વા ‘‘અનેકાનિ હત્થિસહસ્સાનિ સન્નિપતન્તૂ’’તિ હત્થિરવં રવિ, અનેકાનિ હત્થિસહસ્સાનિ સન્નિપતિંસુ. પુન ‘‘જિણ્ણા હત્થી પટિક્કમન્તૂ’’તિ હત્થિરવં રવિ, જિણ્ણા હત્થી પટિક્કમિંસુ. પુન ‘‘અતિતરુણા હત્થી નિવત્તન્તૂ’’તિ હત્થિરવં રવિ, તેપિ નિવત્તિંસુ. સો અનેકેહિ યૂથહત્થિસહસ્સેહેવ પરિવુતો પચ્ચન્તગામં પત્વા ‘‘અહં રઞ્ઞો પુત્તો, સમ્પત્તિં પત્થયમાના મયા સદ્ધિં આગચ્છન્તૂ’’તિ આહ. ‘‘તતો પટ્ઠાય મનુસ્સાનં સઙ્ગહં કરોન્તો ગન્ત્વા નગરં પરિવારેત્વા ‘યુદ્ધં વા મે દેતુ, રજ્જં વા’’’તિ સાસનં પેસેસિ. નાગરા આહંસુ – ‘‘મયં દ્વેપિ ન દસ્સામ. અમ્હાકઞ્હિ દેવી ગરુગબ્ભા હત્થિલિઙ્ગસકુણેન નીતા, તસ્સા અત્થિભાવં વા નત્થિભાવં વા મયં ન જાનામ. યાવ તસ્સા પવત્તિં ન સુણામ. તાવ નેવ યુદ્ધં દસ્સામ, ન રજ્જ’’ન્તિ. તદા કિર તં પવેણિરજ્જં અહોસિ. તતો કુમારો ‘‘અહં તસ્સા પુત્તો’’તિ વત્વા સેનાપતિઆદીનં નામાનિ કથેત્વા તથાપિ અસદ્દહન્તાનં કમ્બલઞ્ચ મુદ્દિકઞ્ચ દસ્સેસિ. તે કમ્બલઞ્ચ મુદ્દિકઞ્ચ સઞ્જાનિત્વા નિક્કઙ્ખા હુત્વા દ્વારં વિવરિત્વા તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ. અયં તાવ ઉતેનસ્સ ઉપ્પત્તિ.

અલ્લકપ્પરટ્ઠે પન દુબ્ભિક્ખે જીવિતું અસક્કોન્તો એકો કોતુહલિકો નામ મનુસ્સો કાપિં નામ તરુણપુત્તઞ્ચ કાળિં નામ ભરિયઞ્ચ આદાય ‘‘કોસમ્બિં ગન્ત્વા જીવિસ્સામી’’તિ પાથેય્યં ગહેત્વા નિક્ખમિ. ‘‘અહિવાતરોગેન મહાજને મરન્તે દિસ્વા નિક્ખમી’’તિપિ વદન્તિયેવ. તે ગચ્છન્તા પાથેય્યે પરિક્ખીણે ખુદાભિભૂતા દારકં વહિતું નાસક્ખિંસુ. અથ સામિકો પજાપતિં આહ – ‘‘ભદ્દે, મયં જીવન્તા પુન પુત્તં લભિસ્સામ, છડ્ડેત્વા નં ગચ્છામા’’તિ. માતુ હદયં નામ મુદુકં હોતિ. તસ્મા સા આહ – ‘‘નાહં જીવન્તમેવ પુત્તં છડ્ડેતું સક્ખિસ્સામી’’તિ. ‘‘અથ કિં કરોમા’’તિ? ‘‘વારેન નં વહામા’’તિ. માતા અત્તનો વારે પુપ્ફદામં વિય નં ઉક્ખિપિત્વા ઉરે નિપજ્જાપેત્વા અઙ્કેન વહિત્વા પિતુનો દેતિ. તસ્સ તં ગહેત્વા ગમનકાલે છાતકતોપિ બલવતરા વેદના ઉપ્પજ્જિ. સો પુનપ્પુનં આહ – ‘‘ભદ્દે, મયં જીવન્તા પુત્તં લભિસ્સામ, છડ્ડેમ ન’’ન્તિ. સાપિ પુનપ્પુનં પટિક્ખિપિત્વા પટિવચનં નાદાસિ. દારકો વારેન પરિવત્તિયમાનો કિલન્તો પિતુ હત્થે નિદ્દાયિ. સો તસ્સ નિદ્દાયનભાવં ઞત્વા માતરં પુરતો કત્વા એકસ્સ ગચ્છસ્સ હેટ્ઠા પણ્ણસન્થરે તં નિપજ્જાપેત્વા પાયાસિ. માતા નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તી પુત્તં અદિસ્વા, ‘‘સામિ, કુહિં મે પુત્તો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એકસ્સ મે ગચ્છસ્સ હેટ્ઠા નિપજ્જાપિતો’’તિ. ‘‘સામિ, મા મં નાસયિ, પુત્તં વિના જીવિતું ન સક્ખિસ્સામિ, આનેહિ મે પુત્ત’’ન્તિ ઉરં પહરિત્વા પરિદેવિ. અથ નં નિવત્તિત્વા આનેસિ. પુત્તોપિ અન્તરામગ્ગે મતો હોતિ. ઇતિ સો એત્તકે ઠાને પુત્તં છડ્ડેત્વા તસ્સ નિસ્સન્દેન ભવન્તરે સત્ત વારે છડ્ડિતો. ‘‘પાપકમ્મં નામેતં અપ્પક’’ન્તિ ન અવમઞ્ઞિતબ્બં.

તે ગચ્છન્તા એકં ગોપાલકુલં પાપુણિંસુ. તં દિવસઞ્ચ ગોપાલકસ્સ ધેનુમઙ્ગલં હોતિ. ગોપાલકસ્સ ગેહે નિબદ્ધં એકો પચ્ચેકબુદ્ધો ભુઞ્જતિ. સો તં ભોજેત્વા મઙ્ગલમકાસિ. બહુ પાયાસો પટિયત્તો હોતિ. ગોપાલકો તે આગતે દિસ્વા, ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા સબ્બં પવત્તિં સુત્વા મુદુજાતિકો કુલપુત્તો તેસુ અનુકમ્પં કત્વા બહુકેન સપ્પિના પાયાસં દાપેસિ. ભરિયા ‘‘સામિ, તયિ જીવન્તે અહમ્પિ જીવામિ નામ, દીઘરત્તં ઊનોદરોસિ, યાવદત્થં ભુઞ્જાહી’’તિ સપ્પિઞ્ચ દધિઞ્ચ તદભિમુખઞ્ઞેવ કત્વા અત્તના મન્દસપ્પિના થોકમેવ ભુઞ્જિ. ઇતરો બહું ભુઞ્જિત્વા સત્તટ્ઠદિવસે છાતતાય આહારતણ્હં છિન્દિતું નાસક્ખિ. ગોપાલકો તેસં પાયાસં દાપેત્વા સયં ભુઞ્જિતું આરભિ. કોતુહલિકો તં ઓલોકેન્તો નિસીદિત્વા હેટ્ઠાપીઠે નિપન્નાય સુનખિયા ગોપાલકેન વડ્ઢેત્વા દિય્યમાનં પાયાસપિણ્ડં દિસ્વા ‘‘પુઞ્ઞા વતાયં સુનખી, નિબદ્ધં એવરૂપં ભોજનં લભતી’’તિ ચિન્તેસિ. સો રત્તિભાગે તં પાયાસં જીરાપેતું અસક્કોન્તો કાલં કત્વા તસ્સા સુનખિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ.

અથસ્સ ભરિયા સરીરકિચ્ચં કત્વા તસ્મિંયેવ ગેહે ભતિં કત્વા તણ્ડુલનાળિં લભિત્વા પચિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા, ‘‘દાસસ્સ વો પાપુણાતૂ’’તિ વત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ઇધેવ વસિતું વટ્ટતિ, નિબદ્ધં, અય્યો, ઇધાગચ્છતિ, દેય્યધમ્મો હોતુ વા, મા વા, દેવસિકં વન્દન્તી વેય્યાવચ્ચં કરોન્તી ચિત્તં પસાદેન્તી બહું પુઞ્ઞં પસવિસ્સામી’’તિ. સા તત્થેવ ભતિં કરોન્તી વસિ. સાપિ સુનખી છટ્ઠે વા સત્તમે વા માસે એકમેવ કુક્કુરં વિજાયિ. ગોપાલકો તસ્સ એકધેનુયા ખીરં દાપેસિ. સો ન ચિરસ્સેવ વડ્ઢિ. અથસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધો ભુઞ્જન્તો નિબદ્ધં એકં ભત્તપિણ્ડં દેતિ. સો ભત્તપિણ્ડં નિસ્સાય પચ્ચેકબુદ્ધે સિનેહમકાસિ. ગોપાલકોપિ નિબદ્ધં દ્વે વારે પચ્ચેકબુદ્ધસ્સુપટ્ઠાનં યાતિ. ગચ્છન્તોપિ અન્તરામગ્ગે વાળમિગટ્ઠાને દણ્ડેન ગચ્છે ચ ભૂમિઞ્ચ પહરિત્વા ‘‘સુસૂ’’તિ તિક્ખત્તું સદ્દં કત્વા વાળમિગે પલાપેતિ. સુનખોપિ તેન સદ્ધિં ગચ્છતિ.

સો એકદિવસં પચ્ચેકબુદ્ધં આહ – ‘‘ભન્તે, યદા મે ઓકાસો ન ભવિસ્સતિ, તદા ઇમં સુનખં પેસેસ્સામિ, તેન સઞ્ઞાણેન આગચ્છેય્યાથા’’તિ. તતો પટ્ઠાય અનોકાસદિવસે, ‘‘ગચ્છ, તાત, અય્યં આનેહી’’તિ સુનખં પેસેસિ. સો એકવચનેનેવ પક્ખન્દિત્વા સામિકસ્સ ગચ્છપોથનભૂમિપોથનટ્ઠાને તિક્ખત્તું ભુસ્સિત્વા તેન સદ્દેન વાળમિગાનં પલાતભાવં ઞત્વા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા નિસિન્નસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પણ્ણસાલદ્વારે તિક્ખત્તું ભુસ્સિત્વા અત્તનો આગતભાવં જાનાપેત્વા એકમન્તે નિપજ્જતિ, પચ્ચેકબુદ્ધે વેલં સલ્લક્ખેત્વા નિક્ખન્તે ભુસ્સન્તો પુરતો ગચ્છતિ. અન્તરન્તરા પચ્ચેકબુદ્ધો તં વીમંસન્તો અઞ્ઞં મગ્ગં પટિપજ્જતિ. અથસ્સ પુરતો તિરિયં ઠત્વા ભુસ્સિત્વા ઇતરમગ્ગમેવ નં આરોપેતિ. અથેકદિવસં અઞ્ઞં મગ્ગં પટિપજ્જિત્વા તેન પુરતો તિરિયં ઠત્વા વારિયમાનોપિ અનિવત્તિત્વા સુનખં પાદેન પહરિત્વા પાયાસિ. સુનખો તસ્સ અનિવત્તનભાવં ઞત્વા નિવાસનકણ્ણે ડંસિત્વા આકડ્ઢન્તો ઇતરમગ્ગમેવ નં આરોપેસિ. એવં સો તસ્મિં બલવસિનેહં ઉપ્પાદેસિ.

તતો અપરભાગે પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ચીવરં જીરિ. અથસ્સ ગોપાલકો ચીવરવત્થાનિ અદાસિ. તમેનં પચ્ચેકબુદ્ધો આહ – ‘‘આવુસો, ચીવરં નામ એકકેન કાતું દુક્કરં, ફાસુકટ્ઠાનં ગન્ત્વા કારેસ્સામી’’તિ. ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, કરોથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, આવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, મા ચિરં બહિ વસિત્થા’’તિ. સુનખો તેસં કથં સુણન્તોવ અટ્ઠાસિ, પચ્ચેકબુદ્ધોપિ ‘‘તિટ્ઠ, ઉપાસકા’’તિ ગોપાલકં નિવત્તાપેત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ગન્ધમાદનાભિમુખો પાયાસિ. સુનખસ્સ તં આકાસેન ગચ્છન્તં દિસ્વા ભુક્કરિત્વા ઠિતસ્સ તસ્મિં ચક્ખુપથં વિજહન્તે હદયં ફલિત્વા મતો. તિરચ્છાના કિર નામેતે ઉજુજાતિકા હોન્તિ અકુટિલા. મનુસ્સા પન અઞ્ઞં હદયેન ચિન્તેન્તિ, અઞ્ઞં મુખેન કથેન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘ગહનઞ્હેતં, ભન્તે, યદિદં મનુસ્સા, ઉત્તાનકઞ્હેતં, ભન્તે, યદિદં પસવો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩).

ઇતિ સો તાય ઉજુચિત્તતાય અકુટિલતાય કાલં કત્વા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તો અચ્છરાસહસ્સપરિવુતો મહાસમ્પત્તિં અનુભોસિ. તસ્સ કણ્ણમૂલે મન્તયન્તસ્સ સદ્દો સોળસયોજનટ્ઠાનં ફરતિ, પકતિકથાસદ્દો પન સકલં દસયોજનસહસ્સં દેવનગરં છાદેતિ. તેનેવસ્સ ‘‘ઘોસકદેવપુત્તો’’તિ નામં અહોસિ. ‘‘કિસ્સ પનેસ નિસ્સન્દો’’તિ. પચ્ચેકબુદ્ધે પેમેન ભુક્કરણસ્સ નિસ્સન્દો. સો તત્થ ન ચિરં ઠત્વા ચવિ. દેવલોકતો હિ દેવપુત્તા આયુક્ખયેન પુઞ્ઞક્ખયેન આહારક્ખયેન કોપેનાતિ ચતૂહિ કારણેહિ ચવન્તિ.

તત્થ યેન બહું પુઞ્ઞકમ્મં કતં હોતિ, સો દેવલોકે ઉપ્પજ્જિત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા ઉપરૂપરિ નિબ્બત્તતિ. એવં આયુક્ખયેન ચવતિ નામ. યેન પરિત્તં પુઞ્ઞં કતં હોતિ, તસ્સ રાજકોટ્ઠાગારે પક્ખિત્તં તિચતુનાળિમત્તં ધઞ્ઞં વિય અન્તરાવ તં પુઞ્ઞંખીયતિ, અન્તરાવ કાલં કરોતિ. એવં પુઞ્ઞક્ખયેન ચવતિ નામ. અપરોપિ કામગુણે પરિભુઞ્જમાનો સતિસમ્મોસેન આહારં અપરિભુઞ્જિત્વા કિલન્તકાયો કાલં કરોતિ. એવં આહારક્ખયેન ચવતિ નામ. અપરોપિ પરસ્સ સમ્પત્તિં અસહન્તો કુજ્ઝિત્વા કાલં કરોતિ. એવં કોપેન ચવતિ નામ.

અયં પન કામગુણે પરિભુઞ્જન્તો મુટ્ઠસ્સતિ હુત્વા આહારક્ખયેન ચવિ, ચવિત્વા ચ પન કોસમ્બિયં નગરસોભિનિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. સાપિ જાતદિવસે ‘‘કિં એત’’ન્તિ દાસિં પુચ્છિત્વા, ‘‘પુત્તો, અય્યે’’તિ વુત્તે – ‘‘હન્દ, જે, ઇમં દારકં કત્તરસુપ્પે આરોપેત્વા સઙ્કારકૂટે છડ્ડેહી’’તિ છડ્ડાપેસિ. નગરસોભિનિયો હિ ધીતરં પટિજગ્ગન્તિ, ન પુત્તં. ધીતરા હિ તાસં પવેણી ઘટીયતિ. દારકં કાકાપિ સુનખાપિ પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. પચ્ચેકબુદ્ધે સિનેહપ્પભવસ્સ ભુક્કરણસ્સ નિસ્સન્દેન એકોપિ ઉપગન્તું ન વિસહિ. તસ્મિં ખણે એકો મનુસ્સો બહિ નિક્ખન્તો તં કાકસુનખસન્નિપાતં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ગન્ત્વા દારકં દિસ્વા પુત્તસિનેહં પટિલભિત્વા ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ ગેહં નેસિ. તદા કોસમ્બકસેટ્ઠિ રાજકુલં ગચ્છન્તો રાજનિવેસનતો આગચ્છન્તં પુરોહિતં દિસ્વા, ‘‘કિં, આચરિય, અજ્જ તે તિથિકરણનક્ખત્તયોગો ઓલોકિતો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, મહાસેટ્ઠિ, અમ્હાકં કિં અઞ્ઞં કિચ્ચન્તિ? જનપદસ્સ કિં ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘અઞ્ઞં નત્થિ, ઇમસ્મિં પન નગરે અજ્જ જાતદારકો જેટ્ઠકસેટ્ઠિ ભવિસ્સતી’’તિ. તદા સેટ્ઠિનો ભરિયા ગરુગબ્ભા હોતિ. તસ્મા સો સીઘં ગેહં પુરિસં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ ભણે, જાનાહિ નં વિજાતા વા, નો વા’’તિ. ‘‘ન વિજાયતી’’તિ સુત્વા રાજાનં દિસ્વાવ વેગેન ગેહં ગન્ત્વા કાળિં નામ દાસિં પક્કોસિત્વા સહસ્સં દત્વા, ‘‘ગચ્છ જે, ઇમસ્મિં નગરે ઉપધારેત્વા સહસ્સં દત્વા અજ્જ જાતદારકં ગણ્હિત્વા એહી’’તિ. સા ઉપધારેન્તી તં ગેહં ગન્ત્વા દારકં દિસ્વા, ‘‘અયં દારકો કદા જાતો’’તિ ગહપતાનિં પુચ્છિત્વા ‘‘અજ્જ જાતો’’તિ વુત્તે, ‘‘ઇમં મય્હં દેહી’’તિ એકકહાપણં આદિં કત્વા મૂલં વડ્ઢેન્તી સહસ્સં દત્વા તં આનેત્વા સેટ્ઠિનો દસ્સેસિ. સેટ્ઠિ ‘‘સચે મે ધીતા વિજાયિસ્સતિ, તાય નં સદ્ધિં નિવેસેત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાનસ્સ સામિકં કરિસ્સામિ. સચે મે પુત્તો વિજાયિસ્સતિ, મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તં ગેહે કારેસિ.

અથસ્સ ભરિયા કતિપાહચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ. સેટ્ઠિ ‘‘ઇમસ્મિં અસતિ મમ પુત્તોવ સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભિસ્સતિ, ઇદાનેવ તં મારેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા કાળિં આમન્તેત્વા, ‘‘ગચ્છ, જે, વજતો ગુન્નં નિક્ખમનવેલાય વજદ્વારમજ્ઝે ઇમં તિરિયં નિપજ્જાપેહિ, ગાવિયો નં મદ્દિત્વા મારેસ્સન્તિ, મદ્દિતામદ્દિતભાવં પનસ્સ ઞત્વા એહી’’તિ આહ. સા ગન્ત્વા ગોપાલકેન વજદ્વારે વિવટમત્તેયેવ તં તથા નિપજ્જાપેસિ. ગોગણજેટ્ઠકો ઉસભો અઞ્ઞસ્મિં કાલે સબ્બપચ્છા નિક્ખમન્તોપિ તં દિવસં સબ્બપઠમં નિક્ખમિત્વા દારકં ચતુન્નં પાદાનં અન્તરે કત્વા અટ્ઠાસિ. અનેકસતગાવિયો ઉસભસ્સ દ્વે પસ્સાનિ ઘંસન્તિયો નિક્ખમિંસુ. ગોપાલકોપિ ‘‘અયં ઉસભો પુબ્બે સબ્બપચ્છા નિક્ખમતિ, અજ્જ પન સબ્બપઠમં નિક્ખમિત્વા વજદ્વારમજ્ઝે નિચ્ચલોવ ઠિતો, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ગન્ત્વા તસ્સ હેટ્ઠા નિપન્નં દારકં દિસ્વા પુત્તસિનેહં પટિલભિત્વા, ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ ગેહં નેસિ.

કાળી ગન્ત્વા સેટ્ઠિના પુચ્છિતા તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘ગચ્છ, નં પુન સહસ્સં દત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા સહસ્સં દત્વા પુન આનેત્વા અદાસિ. અથ નં આહ – ‘‘અમ્મ, કાળિ ઇમસ્મિં નગરે પઞ્ચ સકટસતાનિ પચ્ચૂસકાલે ઉટ્ઠાય વાણિજ્જાય ગચ્છન્તિ, ત્વં ઇમં નેત્વા ચક્કમગ્ગે નિપજ્જાપેહિ, ગોણા વા નં મદ્દિસ્સન્તિ, ચક્કા વા છિન્દિસ્સન્તિ, પવત્તિં ચસ્સ ઞત્વાવ આગચ્છેય્યાસી’’તિ. સા તં નેત્વા ચક્કમગ્ગે નિપજ્જાપેસિ. તદા સાકટિકજેટ્ઠકો પુરતો અહોસિ. અથસ્સ ગોણા તં ઠાનં પત્વા ધુરં છડ્ડેસું, પુનપ્પુનં આરોપેત્વા પાજિયમાનાપિ પુરતો ન ગચ્છિંસુ. એવં તસ્સ તેહિ સદ્ધિં વાયમન્તસ્સેવ અરુણં ઉટ્ઠહિ. સો ‘‘કિં નામેતં ગોણા કરિંસૂ’’તિ મગ્ગં ઓલોકેન્તો દારકં દિસ્વા, ‘‘ભારિયં વત મે કમ્મ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ તુટ્ઠમાનસો તં ગેહં નેસિ.

કાળી ગન્ત્વા સેટ્ઠિના પુચ્છિતા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા, ‘‘ગચ્છ, નં પુન સહસ્સં દત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા તથા અકાસિ. અથ નં સો આહ – ‘‘ઇદાનિ નં આમકસુસાનં નેત્વા ગચ્છન્તરે નિપજ્જાપેહિ, તત્થ સુનખાદીહિ વા ખાદિતો, અમનુસ્સેહિ વા પહટો મરિસ્સતિ, માતામતભાવઞ્ચસ્સ જાનિત્વાવ આગચ્છેય્યાસી’’તિ. સા તં નેત્વા તત્થ નિપજ્જાપેત્વા એકમન્તે અટ્ઠાસિ. તં સુનખો વા કાકો વા અમનુસ્સો વા ઉપસઙ્કમિતું નાસક્ખિ. ‘‘નનુ ચસ્સ નેવ માતા ન પિતા ન ભાતિકાદીસુ કોચિ રક્ખિતા નામ અત્થિ, કો તં રક્ખતી’’તિ? સુનખકાલે પચ્ચેકબુદ્ધે સિનેહેન પવત્તિતભુક્કરણમત્તમેવ તં રક્ખતિ. અથેકો અજપાલકો અનેકસહસ્સા અજા ગોચરં નેન્તો સુસાનપસ્સેન ગચ્છતિ. એકા અજા પણ્ણાનિ ખાદમાના ગચ્છન્તરં પવિટ્ઠા દારકં દિસ્વા જણ્ણુકેહિ ઠત્વા દારકસ્સ થનં અદાસિ, અજપાલકેન ‘‘હે હે’’તિ સદ્દે કતેપિ ન નિક્ખમિ. સો ‘‘યટ્ઠિયા નં પહરિત્વા નીહરિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તરં પવિટ્ઠો જણ્ણુકેહિ ઠત્વા દારકં ખીરં પાયન્તિં અજિં દિસ્વા દારકે પુત્તસિનેહં પટિલભિત્વા, ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ આદાય પક્કામિ.

કાળી ગન્ત્વા સેટ્ઠિના પુચ્છિતા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા, ‘‘ગચ્છ, તં પુન સહસ્સં દત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા તથા અકાસિ. અથ નં આહ – ‘‘અમ્મ કાળિ, ઇમં આદાય ચોરપપાતપબ્બતં અભિરુહિત્વા પપાતે ખિપ, પબ્બતકુચ્છિયં પટિહઞ્ઞમાનો ખણ્ડાખણ્ડિકો હુત્વા ભૂમિયં પતિસ્સતિ, મતામતભાવઞ્ચસ્સ ઞત્વાવ આગચ્છેય્યાસી’’તિ. સા તં તત્થ નેત્વા પબ્બતમત્થકે ઠત્વા ખિપિ. તં ખો પન પબ્બતકુચ્છિં નિસ્સાય મહાવેળુગુમ્બો પબ્બતાનુસારેનેવ વડ્ઢિ, તસ્સ મત્થકં ઘનજાતો જિઞ્જુકગુમ્બો અવત્થરિ. દારકો પતન્તો કોજવકે વિય તસ્મિં પતિ. તં દિવસઞ્ચ નળકારજેટ્ઠકસ્સ વેળુબલિ પત્તો હોતિ. સો પુત્તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા તં વેળુગુમ્બં છિન્દિતું આરભિ. તસ્મિં ચલન્તે દારકો સદ્દમકાસિ. સો ‘‘દારકસદ્દો વિયા’’તિ એકેન પસ્સેન અભિરુહિત્વા તં દિસ્વા, ‘‘પુત્તો મે લદ્ધો’’તિ તુટ્ઠચિત્તો આદાય ગતો.

કાળી સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તેન પુચ્છિતા તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા, ‘‘ગચ્છ, નં પુન સહસ્સં દત્વા આનેહી’’તિ વુત્તા તથા અકાસિ. સેટ્ઠિનો ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તસ્સેવ દારકો વડ્ઢિતો ‘‘ઘોસકો’’ત્વેવસ્સ નામં અહોસિ. સો સેટ્ઠિનો અક્ખિમ્હિ કણ્ટકો વિય ખાયિ, ઉજુકં તં ઓલોકેતુમ્પિ ન વિસતિ. અથસ્સ મારણૂપાયં ચિન્તેન્તો અત્તનો સહાયકસ્સ કુમ્ભકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘કદા ત્વં આવાપં આલિમ્પેસ્સસી’’તિ પુચ્છિત્વા – ‘‘સ્વે’’તિ વુત્તે, ‘‘તેન હિ ઇદં સહસ્સં ગહેત્વા મમ એકં કમ્મં કરોહી’’તિ આહ. ‘‘કિં, સામી’’તિ? ‘‘એકો મે અવજાતપુત્તો અત્થિ, તં તવ સન્તિકં પેસેસ્સામિ, અથ નં ગહેત્વા ગબ્ભં પવેસેત્વા તિખિણાય વાસિયા ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા ચાટિયં પક્ખિપિત્વા આવાપે પચેય્યાસિ, ઇદં તે સહસ્સં સચ્ચકારસદિસં. ઉત્તરિં પન તે કત્તબ્બયુત્તકં પચ્છા કરિસ્સામી’’તિ. કુમ્ભકારો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. સેટ્ઠિ પુનદિવસે ઘોસકં પક્કોસિત્વા, ‘‘હિય્યો મયા કુમ્ભકારો એકં કમ્મં આણત્તો, એહિ, ત્વં તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એવં વદેહિ – ‘હિય્યો કિર મે પિતરા આણત્તં કમ્મં નિપ્ફાદેહી’’’તિ પહિણિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ અગમાસિ. તં તત્થ ગચ્છન્તં ઇતરો સેટ્ઠિનો પુત્તો દારકેહિ સદ્ધિં ગુળં કીળન્તો દિસ્વા તં પક્કોસિત્વા, ‘‘કુહિં ગચ્છસિ ભાતિકા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પિતુ સાસનં ગહેત્વા કુમ્ભકારસ્સ સન્તિક’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં તત્થ ગમિસ્સામિ. ઇમે મં દારકા બહું લક્ખં જિનિંસુ, તં મે પટિજિનિત્વા દેહી’’તિ આહ. ‘‘અહં પિતુ ભાયામી’’તિ. ‘‘મા ભાયિ, ભાતિક, અહં તં સાસનં હરિસ્સામિ. બહૂહિ જિતો, યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ મે લક્ખં પટિજિના’’તિ.

ઘોસકો કિર ગુળકીળાય છેકો, તેન નં એવં નિબન્ધિ. સોપિ તં ‘‘તેન હિ ગન્ત્વા કુમ્ભકારં વદેહિ – ‘પિતરા કિર મે હિય્યો એકં કમ્મં આણત્તં, તં નિપ્ફાદેહી’’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. સો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તથા અવચ. અથ નં કુમ્ભકારો સેટ્ઠિના વુત્તનિયામેનેવ મારેત્વા આવાપે ખિપિ. ઘોસકોપિ દિવસભાગં કીળિત્વા સાયન્હસમયે ગેહં ગન્ત્વા ‘‘કિં, તાત, ન ગતોસી’’તિ વુત્તે અત્તનો અગતકારણઞ્ચ કનિટ્ઠસ્સ ગતકારણઞ્ચ આરોચેસિ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ ‘‘અહં ધી’’તિ મહાવિરવં વિરવિત્વા સકલસરીરે પક્કુથિતલોહિતો વિય હુત્વા, ‘‘અમ્ભો, કુમ્ભકાર, મા મં નાસયિ, મા મં નાસયી’’તિ બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તો તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. કુમ્ભકારો તં તથા આગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘સામિ, મા સદ્દં કરિ, કમ્મં તે નિપ્ફન્ન’’ન્તિ આહ. સો પબ્બતેન વિય મહન્તેન સોકેન અવત્થટો હુત્વા અનપ્પકં દોમનસ્સં પટિસંવેદેસિ. યથા તં અપ્પદુટ્ઠસ્સ પદુસ્સમાનો. તેનાહ ભગવા –

‘‘યો દણ્ડેન અદણ્ડેસુ, અપ્પદુટ્ઠેસુ દુસ્સતિ;

દસન્નમઞ્ઞતરં ઠાનં, ખિપ્પમેવ નિગચ્છતિ.

‘‘વેદનં ફરુસં જાનિં, સરીરસ્સ ચ ભેદનં;

ગરુકં વાપિ આબાધં, ચિત્તક્ખેપઞ્ચ પાપુણે.

‘‘રાજતો વા ઉપસગ્ગં, અબ્ભક્ખાનઞ્ચ દારુણં;

પરિક્ખયઞ્ચ ઞાતીનં, ભોગાનઞ્ચ પભઙ્ગુરં.

‘‘અથ વાસ્સ અગારાનિ, અગ્ગિ ડહતિ પાવકો;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૩૭-૧૪૦);

એવં સન્તેપિ પુન નં સેટ્ઠિ ઉજુકં ઓલોકેતું ન સક્કોતિ. ‘‘કિન્તિ નં મારેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો, ‘‘મમ ગામસતે આયુત્તકસ્સ સન્તિકં પેસેત્વા મારેસ્સામી’’તિ ઉપાયં દિસ્વા, ‘‘અયં મે અવજાતપુત્તો, ઇમં મારેત્વા વચ્ચકૂપે ખિપતુ, એવં કતે અહં માતુલસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ તસ્સ પણ્ણં લિખિત્વા, ‘‘તાત ઘોસક, અમ્હાકં ગામસતે આયુત્તકો અત્થિ, ઇમં પણ્ણં હરિત્વા તસ્સ દેહી’’તિ વત્વા પણ્ણં તસ્સ દુસ્સન્તે બન્ધિ. સો પન અક્ખરસમયં ન જાનાતિ. દહરકાલતો પટ્ઠાય હિ નં મારાપેન્તોવ સેટ્ઠિ મારેતું નાસક્ખિ, કિં અક્ખરસમયં સિક્ખાપેસ્સતિ? ઇતિ સો અત્તનો મારાપનપણ્ણમેવ દુસ્સન્તે બન્ધિત્વા નિક્ખમન્તો આહ – ‘‘પાથેય્યં મે, તાત, નત્થી’’તિ. ‘‘પાથેય્યેન તે કમ્મં નત્થિ, અન્તરામગ્ગે ‘અસુકગામે નામ મમસહાયકો સેટ્ઠિ અત્થિ, તસ્સ ઘરે પાતરાસં કત્વા પુરતો ગચ્છાહી’’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પિતરં વન્દિત્વા નિક્ખન્તો તં ગામં પત્વા સેટ્ઠિસ્સ ઘરં પુચ્છિત્વા ગન્ત્વા સેટ્ઠિજાયં પસ્સિ. ‘‘ત્વં કુતો આગતોસી’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘અન્તોનગરતો’’તિ આહ. ‘‘કસ્સ પુત્તોસી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં સહાયકસેટ્ઠિનો, અમ્મા’’તિ. ‘‘ત્વંસિ ઘોસકો નામા’’તિ? ‘‘આમ, અમ્મા’’તિ. તસ્સા સહ દસ્સનેનેવ તસ્મિં પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ. સેટ્ઠિનો પનેકા ધીતા અત્થિ પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકા અભિરૂપા પાસાદિકા, તં રક્ખિતું એકમેવ પેસનકારિકં દાસિં દત્વા સત્તભૂમિકસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિમતલે સિરિગબ્ભે વસાપેન્તિ. સેટ્ઠિધીતા તસ્મિં ખણે તં દાસિં અન્તરાપણં પેસેસિ. અથ નં સેટ્ઠિજાયા દિસ્વા, ‘‘કુહિં ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘અય્યધીતાય પેસનેના’’તિ વુત્તે ‘‘ઇતો તાવ એહિ, તિટ્ઠતુ પેસનં, પુત્તસ્સ મે પીઠકં અત્થરિત્વા પાદે ધોવિત્વા તેલં મક્ખિત્વા સયનં અત્થરિત્વા દેહિ, પચ્છા પેસનં કરિસ્સસી’’તિ આહ. સા તથા અકાસિ.

અથ નં ચિરેનાગતં સેટ્ઠિધીતા સન્તજ્જેસિ. અથ નં સા આહ – ‘‘મા મે કુજ્ઝિ, સેટ્ઠિપુત્તો ઘોસકો આગતો, તસ્સ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કત્વા તત્થ ગન્ત્વા આગતામ્હી’’તિ. સેટ્ઠિધીતાય ‘‘સેટ્ઠિપુત્તો ઘોસકો’’તિ નામં સુત્વાવ પેમં છવિયાદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ ઠિતં. કોતુહલકાલસ્મિઞ્હિ સા તસ્સ પજાપતી હુત્વા નાળિકોદનં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ અદાસિ, તસ્સાનુભાવેનાગન્ત્વા ઇમસ્મિં સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તા. ઇતિ તં સો પુબ્બસિનેહો અવત્થરિત્વા ગણ્હિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘પુબ્બેવ સન્નિવાસેન, પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા;

એવં તં જાયતે પેમં, ઉપ્પલંવ યથોદકે’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭૪);

અથ નં પુચ્છિ – ‘‘કુહિં સો, અમ્મા’’તિ? ‘‘સયને નિપન્નો નિદ્દાયતી’’તિ. ‘‘અત્થિ પનસ્સ હત્થે કિઞ્ચી’’તિ? ‘‘દુસ્સન્તે પણ્ણં અત્થી’’તિ. સા ‘‘કિં પણ્ણં નુ ખો એત’’ન્તિ તસ્મિં નિદ્દાયન્તે માતાપિતૂનં અઞ્ઞવિહિતતાય અપસ્સન્તાનં ઓતરિત્વા સમીપં ગન્ત્વા તં પણ્ણં મોચેત્વા આદાય અત્તનો ગબ્ભં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય વાતપાનં વિવરિત્વા અક્ખરસમયે કુસલતાય પણ્ણં વાચેત્વા, ‘‘અહો વત બાલો, અત્તનો મરણપણ્ણં દુસ્સન્તે બન્ધિત્વા વિચરતિ, સચે મયા ન દિટ્ઠં અસ્સ, નત્થિસ્સ જીવિત’’ન્તિ તં પણ્ણં ફાલેત્વા સેટ્ઠિસ્સ વચનેન અપરં પણ્ણં લિખિ – ‘‘અયં મમ પુત્તો ઘોસકો નામ, ગામસતતો પણ્ણાકારં આહરાપેત્વા ઇમસ્સ જનપદસેટ્ઠિનો ધીતરા સદ્ધિં મઙ્ગલં કત્વા અત્તનો વસનગામસ્સ મજ્ઝે દ્વિભૂમકં ગેહં કારેત્વા પાકારપરિક્ખેપેન ચેવ પુરિસગુત્તિયા ચ સુસંવિહિતારક્ખં કરોતુ, મય્હઞ્ચ ‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ મયા કત’ન્તિ સાસનં પેસેતુ, એવં કતે અહં માતુલસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ, લિખિત્વા ચ પન સઙ્ઘરિત્વા ઓતરિત્વા દુસ્સન્તેયેવસ્સ બન્ધિ.

સો દિવસભાગં નિદ્દાયિત્વા ઉટ્ઠાય ભુઞ્જિત્વા પક્કામિ. પુનદિવસે પાતોવ તં ગામં ગન્ત્વા આયુત્તકં ગામકિચ્ચં કરોન્તંયેવ પસ્સિ. સો તં દિસ્વા, ‘‘કિં, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પિતરા મે તુમ્હાકં પણ્ણં પેસિત’’ન્તિ. ‘‘કિં પણ્ણં, તાત, આહરા’’તિ પણ્ણં ગહેત્વા વાચેત્વા તુટ્ઠમાનસો ‘‘પસ્સથ, ભો, મમ સામિનો મયિ સિનેહં કત્વા જેટ્ઠપુત્તસ્સ મે મઙ્ગલં કરોતૂ’’તિ મમ સન્તિકં પહિણિ. ‘‘સીઘં દારુઆદીનિ આહરથા’’તિ ગહપતિકે વત્વા ગામમજ્ઝે વુત્તપકારં ગેહં કારાપેત્વા ગામસતતો પણ્ણાકારં આહરાપેત્વા જનપદસેટ્ઠિનો સન્તિકા ધીતરં આનેત્વા મઙ્ગલં કત્વા સેટ્ઠિસ્સ સાસનં પહિણિ ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ મયા કત’’ન્તિ.

તં સુત્વા સેટ્ઠિનો ‘‘યં કારેમિ, તં ન હોતિ; યં ન કારેમિ, તદેવ હોતી’’તિ મહન્તં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ. પુત્તસોકેન સદ્ધિં સો સોકો એકતો હુત્વા કુચ્છિડાહં ઉપ્પાદેત્વા અતિસારં જનેસિ. સેટ્ઠિધીતાપિ ‘‘સચે કોચિ સેટ્ઠિનો સન્તિકા આગચ્છતિ, મમ અકથેત્વા સેટ્ઠિપુત્તસ્સ પઠમતરં મા કથયિત્થા’’તિ જને આણાપેસિ. સેટ્ઠિપિ ખો ‘‘દાનિ તં દુટ્ઠપુત્તં મમ સાપતેય્યસ્સ સામિકં ન કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એકં આયુત્તકં આહ – ‘‘માતુલ, પુત્તં મે દટ્ઠુકામોમ્હિ, એકં પાદમૂલિકં પેસેત્વા મમ પુત્તં પક્કોસાપેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા પણ્ણં દત્વા એકં પુરિસં પેસેસિ. સેટ્ઠિધીતાપિ તસ્સ આગન્ત્વા દ્વારે ઠિતભાવં સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘કિં, તાતા’’તિ પુચ્છિ. સો આહ – ‘‘સેટ્ઠિ ગિલાનો, પુત્તં પસ્સિતું પક્કોસાપેસિ, અય્યે’’તિ. ‘‘કિં, તાત, બલવા, દુબ્બલો’’તિ? ‘‘બલવા તાવ, આહારં ભુઞ્જતિયેવ, અય્યે’’તિ. સા સેટ્ઠિપુત્તં અજાનાપેત્વાવ તસ્સ નિવેસનઞ્ચ પરિબ્બયઞ્ચ દાપેત્વા ‘‘મયા પેસિતકાલે ગમિસ્સસિ, અચ્છસ્સુ તાવા’’તિ આહ. સેટ્ઠિ પુન આયુત્તકં અવચ, ‘‘કિં, માતુલ, ન તે મમ પુત્તસ્સ સન્તિકં પહિત’’ન્તિ? ‘‘પહિતં, સામિ, ગતપુરિસો ન તાવ એતી’’તિ. ‘‘તેન હિ પુન અપરં પેસેહી’’તિ. સો પેસેસિ. સેટ્ઠિધીતા તસ્મિમ્પિ તથેવ પટિપજ્જિ. અથ સેટ્ઠિનો રોગો બલવા જાતો, એકં ભાજનં પવિસતિ, એકં નિક્ખમતિ. પુન સેટ્ઠિ આયુત્તકં પુચ્છિ – ‘‘કિં, માતુલ, ન તે મમ પુત્તસ્સ સન્તિકં પહિત’’ન્તિ? ‘‘પહિતં, સામિ, ગતપુરિસો ન તાવ એતી’’તિ. ‘‘તેન હિ પુન અપરં પેસેહી’’તિ. સો પેસેસિ. સેટ્ઠિધીતા તતિયવારે આગતમ્પિ તં પવત્તિં પુચ્છિ. સો ‘‘બાળ્હગિલાનો, અય્યે, સેટ્ઠિ આહારં પચ્છિન્દિત્વા મચ્ચુપરાયણો જાતો, એકં ભાજનં નિક્ખમતિ, એકં પવિસતી’’તિ આહ. સેટ્ઠિધીતા ‘‘ઇદાનિ ગન્તું કાલો’’તિ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ‘‘પિતા તે કિર ગિલાનો’’તિ આરોચેત્વા ‘‘કિં વદેસિ ભદ્દે’’તિ વુત્તે ‘‘અફાસુકમસ્સ, સામી’’તિ આહ. ‘‘ઇદાનિ કિં કાતબ્બ’’ન્તિ. સામિ? ‘‘ગામસતતો વુટ્ઠાનકપણ્ણાકારં આદાય ગન્ત્વા પસ્સિસ્સામ ન’’ન્તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પણ્ણાકારં આહરાપેત્વા સકટેહિ આદાય પક્કામિ.

અથ નં સા ‘‘પિતા તે દુબ્બલો, એત્તકં પણ્ણાકારં ગહેત્વા ગચ્છન્તાનં પપઞ્ચો ભવિસ્સતિ, એતં નિવત્તાપેહી’’તિ વત્વા તં સબ્બં અત્તનો કુલગેહં પેસેત્વા પુન તં આહ – ‘‘સામિ, ત્વં અત્તનો પિતુ પાદપસ્સે તિટ્ઠેય્યાસિ, અહં ઉસ્સીસકપસ્સે ઠસ્સામી’’તિ. ગેહં પવિસમાનાયેવ ચ ‘‘ગેહસ્સ પુરતો ચ પચ્છતો ચ આરક્ખં ગણ્હથા’’તિ અત્તનો પુરિસે આણાપેસિ. પવિટ્ઠકાલે પન સેટ્ઠિપુત્તો પિતુ પાદપસ્સે અટ્ઠાસિ, ઇતરા ઉસ્સીસકપસ્સે.

તસ્મિં ખણે સેટ્ઠિ ઉત્તાનકો નિપન્નો હોતિ. આયુત્તકો પન તસ્સ પાદે પરિમજ્જન્તો ‘‘પુત્તો તે, સામિ, આગતો’’તિ આહ. ‘‘કુહિં સો’’તિ? ‘‘એસ પાદમૂલે ઠિતો’’તિ. અથ નં દિસ્વા આયકમ્મિકં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘મમ ગેહે કિત્તકં ધન’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘સામિ, ધનસ્સેવ ચત્તાલીસકોટિયો, ઉપભોગપરિભોગભણ્ડાનં પન વનગામક્ખેત્તદ્વિપદચતુપ્પદયાનવાહનાનઞ્ચ અયઞ્ચ અયઞ્ચ પરિચ્છેદો’’તિ વુત્તે, ‘‘અહં એત્તકં ધનં મમ પુત્તસ્સ ઘોસકસ્સ ન દેમી’’તિ વત્તુકામો ‘‘દેમી’’તિ આહ. તં સુત્વા સેટ્ઠિધીતા ‘‘અયં પુન કથેન્તો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કથેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા સોકાતુરા વિય કેસે વિકિરિત્વા રોદમાના ‘‘કિં નામેતં, તાત, વદેથ, ઇદમ્પિ નામ વો વચનં સુણોમ, અલક્ખિકા વતમ્હા’’તિ વત્વા મત્થકેન નં ઉરમજ્ઝે પહરન્તી પતિત્વા યથા પુન વત્તું ન સક્કોતિ, તથાસ્સ ઉરમજ્ઝે મત્થકેન ઘંસેન્તી આરોદનં દસ્સેસિ. સેટ્ઠિ તંખણઞ્ઞેવ કાલમકાસિ. ‘‘સેટ્ઠિ મતો’’તિ ગન્ત્વા ઉતેનસ્સ રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા તસ્સ સરીરકિચ્ચં કારાપેત્વા, ‘‘અત્થિ પનસ્સ પુત્તો વા ધીતા વા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ઘોસકો નામ તસ્સ પુત્તો, સબ્બં સાપતેય્યં તસ્સ નિય્યાદેત્વાવ મતો, દેવા’’તિ.

રાજા અપરભાગે સેટ્ઠિપુત્તં પક્કોસાપેસિ. તસ્મિઞ્ચ દિવસે દેવો વસ્સિ. રાજઙ્ગણે તત્થ તત્થ ઉદકં સણ્ઠાતિ. સેટ્ઠિપુત્તો ‘‘રાજાનં પસ્સિસ્સામી’’તિ પાયાસિ. રાજા વાતપાનં વિવરિત્વા તં આગચ્છન્તં ઓલોકેન્તો રાજઙ્ગણે ઉદકં લઙ્ઘિત્વા આગચ્છન્તં દિસ્વા આગન્ત્વા વન્દિત્વા ઠિતં ‘‘ત્વં ઘોસકો નામ, તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, દેવા’’તિ વુત્તે ‘‘પિતા મે મતોતિ મા સોચિ, તવ પેત્તિકં સેટ્ઠિટ્ઠાનં તુય્હમેવ દસ્સામી’’તિ તં સમસ્સાસેત્વા ‘‘ગચ્છ, તાતા’’તિ ઉય્યોજેસિ. રાજા ગચ્છન્તઞ્ચ નં ઓલોકેન્તોવ અટ્ઠાસિ. સો આગમનકાલે લઙ્ઘિતં ઉદકં ગમનકાલે ઓતરિત્વા સણિકં અગમાસિ. અથ નં રાજા તતોવ પક્કોસાપેત્વા, ‘‘કિં નુ ખો, તાત, ત્વં મમ સન્તિકં આગચ્છન્તો ઉદકં લઙ્ઘિત્વા આગમ્મ ગચ્છન્તો ઓતરિત્વા સણિકં ગચ્છસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવ, અહં તસ્મિં ખણે કુમારકો, કીળનકાલો નામ, સો ઇદાનિ પન મે દેવેન ઠાનન્તરં પટિસ્સુતં. તસ્મા યથા પુરે અચરિત્વા ઇદાનિ સન્નિસિન્નેન હુત્વા ચરિતું વટ્ટતી’’તિ. તં સુત્વા રાજા ‘‘ધિતિમાયં પુરિસો, ઇદાનેવસ્સ ઠાનન્તરં દસ્સામી’’તિ પિતરા ભુત્તં ભોગં દત્વા સબ્બસતેન સેટ્ઠિટ્ઠાનં અદાસિ.

સો રથે ઠત્વા નગરં પદક્ખિણં અકાસિ. ઓલોકિતોલોકિતટ્ઠાનં કમ્પતિ. સેટ્ઠિધીતા કાળિદાસિયા સદ્ધિં મન્તયમાના નિસિન્ના ‘‘અમ્મ કાળિ, પુત્તસ્સ તે એત્તિકા સમ્પત્તિ મં નિસ્સાય ઉપ્પન્ના’’તિ આહ. ‘‘કિં કારણા, અમ્મા’’તિ? ‘‘અયઞ્હિ અત્તનો મરણપણ્ણં દુસ્સન્તે બન્ધિત્વા અમ્હાકં ઘરં આગતો, અથસ્સ મયા તં પણ્ણં ફાલેત્વા મયા સદ્ધિં મઙ્ગલકરણત્થાય અઞ્ઞં પણ્ણં લિખિત્વા એત્તકં કાલં તત્થ આરક્ખો કતો’’તિ. ‘‘અમ્મ, ત્વં એત્તકં પસ્સસિ, ઇમં પન સેટ્ઠિ દહરકાલતો પટ્ઠાય મારેતુકામો મારેતું નાસક્ખિ, કેવલં ઇમં નિસ્સાય બહું ધનં ખીયી’’તિ. ‘‘અમ્મ, અતિભારિયં વત સેટ્ઠિના કત’’ન્તિ. નગરં પદક્ખિણં કત્વા ગેહં પવિસન્તં પન નં દિસ્વા, ‘‘અયં એત્તિકા સમ્પત્તિ મં નિસ્સાય ઉપ્પન્ના’’તિ હસિતં અકાસિ. અથ નં સેટ્ઠિપુત્તો દિસ્વા, ‘‘કિં કારણા હસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એકં કારણં નિસ્સાયા’’તિ. ‘‘કથેહિ ન’’ન્તિ? ‘‘સા ન કથેસિ’’. સો ‘‘સચે ન કથેસ્સસિ, દ્વિધા તં છિન્દિસ્સામી’’તિ તજ્જેત્વા અસિં નિક્કડ્ઢિ. સા ‘‘અયં એત્તિકા સમ્પત્તિ તયા મં નિસ્સાય લદ્ધાતિ ચિન્તેત્વા હસિત’’ન્તિ આહ. ‘‘યદિ મમ પિતરા અત્તનો સન્તકં મય્હં નિય્યાદિતં, ત્વં એત્થ કિં હોસી’’તિ? સો કિર એત્તકં કાલં કિઞ્ચિ ન જાનાતિ, તેનસ્સા વચનં ન સદ્દહિ. અથસ્સ સા ‘‘તુમ્હાકં પિતરા મરણપણ્ણં દત્વા પેસિતા, તુમ્હે મયા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કત્વા રક્ખિતા’’તિ સબ્બં કથેસિ. ‘‘ત્વં અભૂતં કથેસી’’તિ અસદ્દહન્તો ‘‘માતરં કાળિં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘એવં કિર, અમ્મા’’તિ. ‘‘આમ, તાત, દહરકાલતો પટ્ઠાય તં મારેતુકામો મારેતું અસક્કોન્તો તં નિસ્સાય બહું ધનં ખીયિ, સત્તસુ ઠાનેસુ ત્વં મરણતો મુત્તો, ઇદાનિ ભોગગામતો આગમ્મ સબ્બસતેન સદ્ધિં સેટ્ઠિટ્ઠાનં પત્તો’’તિ. સો તં સુત્વા ‘‘ભારિયં વત કમ્મં, એવરૂપા ખો પન મરણા મુત્તસ્સ મમ પમાદજીવિતં જીવિતું અયુત્તં, અપ્પમત્તો ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દેવસિકં સહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા અદ્ધિકકપણાદીનં દાનં પટ્ઠપેસિ. મિત્તો નામસ્સ કુટુમ્બિકો દાનબ્યાવટો અહોસિ. અયં ઘોસકસેટ્ઠિનો ઉપ્પત્તિ.

તસ્મિં પન કાલે ભદ્દવતીનગરે ભદ્દવતિયસેટ્ઠિ નામ ઘોસકસેટ્ઠિનો અદિટ્ઠપુબ્બસહાયકો અહોસિ. ભદ્દવતીનગરતો આગતાનં વાણિજાનં સન્તિકે ઘોસકસેટ્ઠિ ભદ્દવતિયસેટ્ઠિનો સમ્પત્તિઞ્ચ વયપ્પદેસઞ્ચ સુત્વા તેન સદ્ધિં સહાયકભાવં ઇચ્છન્તો પણ્ણાકારં પેસેસિ. ભદ્દવતિયસેટ્ઠિપિ કોસમ્બિતો આગતાનં વાણિજાનં સન્તિકે ઘોસકસેટ્ઠિનો સમ્પત્તિઞ્ચ વયપ્પદેસઞ્ચ સુત્વા તેન સદ્ધિં સહાયકભાવં ઇચ્છન્તો પણ્ણાકારં પેસેસિ. એવં તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અદિટ્ઠપુબ્બસહાયકા હુત્વા વસિંસુ. અપરભાગે ભદ્દવતિયસેટ્ઠિનો ગેહે અહિવાતરોગો પતિતો. તસ્મિં પતિતે પઠમં મક્ખિકા મરન્તિ, તતો અનુક્કમેનેવ કીટા મૂસિકા કુક્કુટા સૂકરા ગાવો દાસી દાસા સબ્બપચ્છા ઘરમાનુસકાપિ મરન્તિ. તેસુ યે ભિત્તિં ભિન્દિત્વા પલાયન્તિ, તે જીવિતં લભન્તિ, તદા પન સેટ્ઠિ ચ ભરિયા ચ ધીતા ચસ્સ તથા પલાયિત્વા ઘોસકસેટ્ઠિં પસ્સિતું પત્થેન્તા કોસમ્બિમગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. તે અન્તરામગ્ગેયેવ ખીણપાથેય્યા વાતાતપેન ચેવ ખુપ્પિપાસાહિ ચ કિલન્તસરીરા કિચ્છેન કોસમ્બિં પત્વા ઉદકફાસુકટ્ઠાને ઠત્વા ન્હત્વા નગરદ્વારે એકં સાલં પવિસિંસુ.

તતો સેટ્ઠિ ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, ઇમિના નીહારેન ગચ્છન્તા વિજાતમાતુયાપિ અમનાપા હોન્તિ, સહાયકો કિર મે અદ્ધિકકપણાદીનં દેવસિકં સહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા દાનં દાપેસિ. તત્થ ધીતરં પેસેત્વા આહારં આહરાપેત્વા એકાહં દ્વીહં ઇધેવ સરીરં સન્તપ્પેત્વા સહાયકં પસ્સિસ્સામા’’તિ. સા ‘‘સાધુ, સામી’’તિ. તે સાલાયમેવ વસિંસુ. પુનદિવસે કાલે આરોચિતે કપણદ્ધિકાદીસુ આહારત્થાય ગચ્છન્તેસુ માતાપિતરો, ‘‘અમ્મ, ગન્ત્વા અમ્હાકં આહારં આહરા’’તિ ધીતરં પેસયિંસુ. મહાભોગકુલસ્સ ધીતા વિપત્તિયા અચ્છિન્નલજ્જિતાય અલજ્જમાના પાતિં ગહેત્વા કપણજનેન સદ્ધિં આહારત્થાય ગન્ત્વા ‘‘કતિ પટિવીસે ગણ્હિસ્સસિ, અમ્મા’’તિ પુટ્ઠા ચ પન ‘‘તયો’’તિ આહ. અથસ્સા તયો પટિવીસે અદાસિ. તાય ભત્તે આહટે તયોપિ એકતો ભુઞ્જિતું નિસીદિંસુ.

અથ માતાધીતરો સેટ્ઠિં આહંસુ – ‘‘સામિ, વિપત્તિ નામ મહાકુલાનમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ, મા અમ્હે ઓલોકેત્વા ભુઞ્જ, મા ચિન્તયી’’તિ. ઇતિ નં નાનપ્પકારેહિ યાચિત્વા ભોજેસું. સો ભુઞ્જિત્વા આહારં જીરાપેતું અસક્કોન્તો અરુણે ઉગ્ગચ્છન્તે કાલમકાસિ. માતાધીતરો નાનપ્પકારેહિ પરિદેવિત્વા રોદિંસુ. કુમારિકા પુનદિવસે રોદમાના આહારત્થાય ગન્ત્વા, ‘‘કતિ પટિવીસે ગણ્હિસ્સસી’’તિ વુત્તા, ‘‘દ્વે’’તિ વત્વા આહારં આહરિત્વા માતરં યાચિત્વા ભોજેસિ. સાપિ તાય યાચિયમાના ભુઞ્જિત્વા આહારં જીરાપેતું અસક્કોન્તી તં દિવસમેવ કાલમકાસિ. કુમારિકા એકિકાવ રોદિત્વા પરિદેવિત્વા તાય દુક્ખુપ્પત્તિયા અતિવિય સઞ્જાતછાતકદુક્ખા પુનદિવસે યાચકેહિ સદ્ધિં રોદન્તી આહારત્થાય ગન્ત્વા, ‘‘કતિ પટિવીસે ગણ્હિસ્સસિ, અમ્મા’’તિ વુત્તા ‘‘એક’’ન્તિ આહ. મિત્તકુટુમ્બિકો તં તયો દિવસે ભત્તં ગણ્હન્તિં સઞ્જાનાતિ, તેન તં ‘‘અપેહિ નસ્સ, વસલિ, અજ્જ તવ કુચ્છિપ્પમાણં અઞ્ઞાસી’’તિ આહ. હિરોત્તપ્પસમ્પન્ના કુલધીતા પચ્ચોરસ્મિં સત્તિપહારં વિય વણે ખારોદકસેચનકં વિય ચ પત્વા ‘‘કિં, સામી’’તિ આહ. ‘‘તયા પુરે તયો કોટ્ઠાસા ગહિતા, હિય્યો દ્વે, અજ્જ એકં ગણ્હાસિ. અજ્જ તે અત્તનો કુચ્છિપ્પમાણં ઞાત’’ન્તિ. ‘‘મા મં, સામિ, ‘અત્તનોવ અત્થાય ગણ્હી’તિ મઞ્ઞિત્થા’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા એવં ગણ્હી’’તિ? ‘‘પુરે તયો જના અહુમ્હ, સામિ, હિય્યો દ્વે, અજ્જ એકિકાવ જાતામ્હી’’તિ. સો ‘‘કેન કારણેના’’તિ પુચ્છિત્વા આદિતો પટ્ઠાય તાય કથિતં સબ્બં પવત્તિં સુત્વા અસ્સૂનિ સન્ધારેતું અસક્કોન્તો સઞ્જાતબલવદોમનસ્સો હુત્વા, ‘‘અમ્મ, એવં સન્તે મા ચિન્તયિ, ત્વં ભદ્દવતિયસેટ્ઠિનો ધીતા અજ્જકાલતો પટ્ઠાય મમ ધીતાયેવ નામા’’તિ વત્વા સીસે ચુમ્બિત્વા ઘરં નેત્વા અત્તનો જેટ્ઠધીતુટ્ઠાને ઠપેસિ.

સા દાનગ્ગે ઉચ્ચાસદ્દં મહાસદ્દં સુત્વા, ‘‘તાત, કસ્મા એતં જનં નિસ્સદ્દં કત્વા દાનં ન દેથા’’તિ આહ. ‘‘ન સક્કા કાતું, અમ્મા’’તિ. ‘‘સક્કા, તાતા’’તિ. ‘‘કથં સક્કા, અમ્મા’’તિ? ‘‘તાત દાનગ્ગં પરિક્ખિપિત્વા એકેકસ્સેવ પવેસનપ્પમાણેન દ્વે દ્વારાનિ યોજેત્વા, ‘એકેન દ્વારેન પવિસિત્વા એકેન નિક્ખમથા’તિ વદેથ, એવં નિસ્સદ્દા હુત્વાવ ગણ્હિસ્સન્તી’’તિ. સો તં સુત્વા, ‘‘ભદ્દકોવ, અમ્મ, ઉપાયો’’તિ તથા કારેસિ. સાપિ પુબ્બે સામા નામ. વતિયા પન કારિતત્તા સામાવતી નામ જાતા. તતો પટ્ઠાય દાનગ્ગે કોલાહલં પચ્છિન્દી. ઘોસકસેટ્ઠિ પુબ્બે તં સદ્દં સુણન્તો ‘‘મય્હં દાનગ્ગે સદ્દો’’તિ તુસ્સતિ. દ્વીહતીહં પન સદ્દં અસુણન્તો મિત્તકુટુમ્બિકં અત્તનો ઉપટ્ઠાનં આગતં પુચ્છિ – ‘‘દિય્યતિ કપણદ્ધિકાદીનં દાન’’ન્તિ? ‘‘આમ, સામી’’તિ. ‘‘અથ કિં દ્વીહતીહં સદ્દો ન સુય્યતી’’તિ? ‘‘યથા નિસ્સદ્દા હુત્વા ગણ્હન્તિ, તથા મે ઉપાયો કતો’’તિ. ‘‘અથ પુબ્બેવ કસ્મા નાકાસી’’તિ? ‘‘અજાનનતાય, સામી’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કથં તે ઞાતો’’તિ? ‘‘ધીતરા મે અક્ખાતો, સામી’’તિ. મય્હં અવિદિતા ‘‘તવ ધીતા નામ અત્થી’’તિ. સો અહિવાતરોગુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય સબ્બં ભદ્દવતિયસેટ્ઠિનો પવત્તિં આચિક્ખિત્વા તસ્સા અત્તનો જેટ્ઠધીતુટ્ઠાને ઠપિતભાવં આરોચેસિ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘એવં સન્તે મમ કસ્મા ન કથેસિ, મમ સહાયકસ્સ ધીતા મમ ધીતા નામા’’તિ તં પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, સેટ્ઠિનો ધીતાસી’’તિ? ‘‘આમ, તાતા’’તિ. ‘‘તેન હિ મા ચિન્તયિ, ત્વં મમ ધીતાસી’’તિ તં સીસે ચુમ્બિત્વા પરિવારત્થાય તસ્સા પઞ્ચ ઇત્થિસતાનિ દત્વા તં અત્તનો જેટ્ઠધીતુટ્ઠાને ઠપેસિ.

અથેકદિવસં તસ્મિં નગરે નક્ખત્તં સઙ્ઘુટ્ઠં હોતિ. તસ્મિં પન નક્ખત્તે બહિ અનિક્ખમનકા કુલધીતરોપિ અત્તનો પરિવારેન સદ્ધિં પદસાવ નદિં ગન્ત્વા ન્હાયન્તિ. તસ્મા તં દિવસં સામાવતીપિ પઞ્ચહિ ઇત્થિસતેહિ પરિવારિતા રાજઙ્ગણેનેવ ન્હાયિતું અગમાસિ. ઉતેનો સીહપઞ્જરે ઠિતો તં દિસ્વા ‘‘કસ્સિમા નાટકિત્થિયો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન કસ્સચિ નાટકિત્થિયો, દેવા’’તિ. ‘‘અથ કસ્સ ધીતરો’’તિ? ‘‘ઘોસકસેટ્ઠિનો ધીતા દેવ, સામાવતી નામેસા’’તિ. સો દિસ્વાવ ઉપ્પન્નસિનેહો સેટ્ઠિનો સાસનં પાહેસિ – ‘‘ધીતરં કિર મે પેસેતૂ’’તિ. ‘‘ન પેસેમિ, દેવા’’તિ. ‘‘મા કિર એવં કરોતુ, પેસેતુયેવા’’તિ. ‘‘મયં ગહપતિકા નામ કુમારિકાનં પોથેત્વા વિહેઠેત્વા કડ્ઢનભયેન ન દેમ, દેવા’’તિ. રાજા કુજ્ઝિત્વા ગેહં લઞ્છાપેત્વા સેટ્ઠિઞ્ચ ભરિયઞ્ચ હત્થે ગહેત્વા બહિ કારાપેસિ. સામાવતી, ન્હાયિત્વા આગન્ત્વા ગેહં પવિસિતું ઓકાસં અલભન્તી, ‘‘કિં એતં, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અમ્મ, રાજા તવ કારણા પહિણિ. અથ ‘ન મયં દસ્સામા’તિ વુત્તે ઘરં લઞ્છાપેત્વા અમ્હે બહિ કારાપેસી’’તિ. ‘‘તાત, ભારિયં વો કમ્મં કતં, રઞ્ઞા નામ પહિતે ‘ન, દેમા’તિ અવત્વા ‘સચે મે ધીતરં સપરિવારં ગણ્હથ, દેમા’તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, તાતા’’તિ. ‘‘સાધુ, અમ્મ, તવ રુચિયા સતિ એવં કરિસ્સામી’’તિ રઞ્ઞો તથા સાસનં પાહેસિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તં સપરિવારં આનેત્વા અભિસિઞ્ચિત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. સેસા તસ્સાયેવ પરિવારિત્થિયો અહેસું. અયં સામાવતિયા ઉપ્પત્તિ.

ઉતેનસ્સ પન અપરાપિ વાસુલદત્તા નામ દેવી અહોસિ ચણ્ડપજ્જોતસ્સ ધીતા. ઉજ્જેનિયઞ્હિ ચણ્ડપજ્જોતો નામ રાજા અહોસિ. સો એકદિવસં ઉય્યાનતો આગચ્છન્તો અત્તનો સમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા, ‘‘અત્થિ નુ ખો અઞ્ઞસ્સપિ કસ્સચિ એવરૂપા સમ્પત્તી’’તિ વત્વા તં સુત્વા મનુસ્સેહિ ‘‘કિં સમ્પત્તિ નામેસા, કોસમ્બિયં ઉતેનસ્સ રઞ્ઞો અતિમહતી સમ્પતી’’તિ વુત્તે રાજા આહ – ‘‘તેન હિ ગણ્હિસ્સામ ન’’ન્તિ? ‘‘ન સક્કા સો ગહેતુ’’ન્તિ. ‘‘કિઞ્ચિ કત્વા ગણ્હિસ્સામયેવા’’તિ? ‘‘ન સક્કા દેવા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘સો હત્થિકન્તં નામ સિપ્પં જાનાતિ, મન્તં પરિવત્તેત્વા હત્થિકન્તવીણં વાદેન્તો નાગે પલાપેતિપિ ગણ્હાતિપિ. હત્થિવાહનસમ્પન્નો તેન સદિસો નામ નત્થી’’તિ. ‘‘ન સક્કા મયા સો ગહેતુ’’ન્તિ. ‘‘સચે તે, દેવ, એકન્તેન અયં નિચ્છયો, તેન હિ દારુહત્થિં કારેત્વા તસ્સાસન્નટ્ઠાનં પેસેહિ. સો હત્થિવાહનં વા અસ્સવાહનં વા સુત્વા દૂરમ્પિ ગચ્છતિ. તત્થ નં આગતં ગહેતું સક્કા ભવિસ્સતી’’તિ.

રાજા ‘‘અત્થેસો ઉપાયો’’તિ દારુમયં યન્તહત્થિં કારાપેત્વા બહિ પિલોતિકાહિ વેઠેત્વા કતચિત્તકમ્મં કત્વા તસ્સ વિજિતે આસન્નટ્ઠાને એકસ્મિં સરતીરે વિસ્સજ્જાપેસિ. હત્થિનો અન્તોકુચ્છિયં સટ્ઠિ પુરિસા અપરાપરં ચઙ્કમન્તિ, હત્થિલણ્ડં આહરિત્વા તત્થ તત્થ છડ્ડેસું. એકો વનચરકો હત્થિં દિસ્વા, ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો અનુચ્છવિકો’’તિ ચિન્તેત્વા, ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘દેવ, મયા સબ્બસેતો કેલાસકૂટપટિભાગો તુમ્હાકઞ્ઞેવ અનુચ્છવિકો વરવારણો દિટ્ઠો’’તિ. ઉતેનો તમેવ મગ્ગદેસકં કત્વા હત્થિં અભિરુય્હ સપરિવારો નિક્ખમિ. તસ્સ આગમનં ઞત્વા ચરપુરિસા ગન્ત્વા ચણ્ડપજ્જોતસ્સ આરોચેસું. સો આગન્ત્વા મજ્ઝે તુચ્છં કત્વા ઉભોસુ પસ્સેસુ બલકાયં પયોજેસિ. ઉતેનો તસ્સાગમનં અજાનન્તો હત્થિં અનુબન્ધિ. અન્તો ઠિતમનુસ્સા વેગેન પલાપેસું. કટ્ઠહત્થી રઞ્ઞો મન્તં પરિવત્તેત્વા વીણં વાદેન્તસ્સ તન્તિસદ્દં અસુણન્તો વિય પલાયતિયેવ. રાજા હત્થિનાગં પાપુણિતું અસક્કોન્તો અસ્સં આરુય્હ અનુબન્ધિ. તસ્મિં વેગેન અનુબન્ધન્તે બલકાયો ઓહીયિ. રાજા એકકોવ અહોસિ. અથ નં ઉભોસુ પસ્સેસુ પયુત્તા ચણ્ડપજ્જોતસ્સ પુરિસા ગણ્હિત્વા અત્તનો રઞ્ઞો અદંસુ. અથસ્સ બલકાયો અમિત્તવસં ગતભાવં ઞત્વા બહિનગરેવ ખન્ધાવારં નિવેસેત્વા અચ્છિ.

ચણ્ડપજ્જોતોપિ ઉતેનં જીવગ્ગાહમેવ ગાહાપેત્વા એકસ્મિં ચોરગેહે પક્ખિપિત્વા દ્વારં પિદહાપેત્વા તયો દિવસે જયપાનં પિવિ. ઉતેનો તતિયદિવસે આરક્ખકે પુચ્છિ – ‘‘કહં વો, તાત, રાજા’’તિ? ‘‘‘પચ્ચામિત્તો મે ગહિતો’તિ જયપાનં પિવતી’’તિ. ‘‘કા નામેસા માતુગામસ્સ વિય તુમ્હાકં રઞ્ઞો કિરિયા, નનુ પટિરાજૂનં ગહેત્વા વિસ્સજ્જેતું વા મારેતું વા વટ્ટતિ, અમ્હે દુક્ખં નિસીદાપેત્વા જયપાનં કિર પિવતી’’તિ. તે ગન્ત્વા તમત્થં રઞ્ઞો આરોચેસું. સો આગન્ત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં એવં વદસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘સાધુ તં વિસ્સજ્જેસ્સામિ, એવરૂપો કિર તે મન્તો અત્થિ, તં મય્હં દસ્સસી’’તિ. ‘‘સાધુ દસ્સામિ, ગહણસમયે મં વન્દિત્વા તં ગણ્હાહિ. કિં પન ત્વં વન્દિસ્સસી’’તિ? ‘‘ક્યાહં તં વન્દિસ્સામિ, ન વન્દિસ્સામી’’તિ? ‘‘અહમ્પિ તે ન દસ્સામી’’તિ. ‘‘એવં સન્તે રાજાણં તે કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘કરોહિ, સરીરસ્સ મે ઇસ્સરો, ન પન ચિત્તસ્સા’’તિ. રાજા તસ્સ સૂરગજ્જિતં સુત્વા, ‘‘કથં નુ ખો ઇમં મન્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ઇમં મન્તં અઞ્ઞં જાનાપેતું ન સક્કા, મમ ધીતરં એતસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હાપેત્વા અહં તસ્સા સન્તિકે ગણ્હિસ્સામી’’તિ. અથ નં આહ – ‘‘અઞ્ઞસ્સ વન્દિત્વા ગણ્હન્તસ્સ દસ્સસી’’તિ. ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ અમ્હાકં ઘરે એકા ખુજ્જા અત્થિ તસ્સા અન્તોસાણિયં વન્દિત્વા નિસિન્નાય ત્વં બહિસાણિયં ઠિતોવ મન્તં વાચેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, ખુજ્જા વા હોતુ પીઠસપ્પિ વા, વન્દન્તિયા દસ્સામી’’તિ. તતો રાજા ગન્ત્વા ધીતરં વાસુલદત્તં આહ – ‘‘અમ્મ, એકો સઙ્ખકુટ્ઠી અનગ્ઘમન્તં જાનાતિ, તં અઞ્ઞં જાનાપેતું ન સક્કા. ત્વં અન્તોસાણિયં નિસીદિત્વા તં વન્દિત્વા મન્તં ગણ્હ, સો બહિસાણિયં ઠત્વા તુય્હં વાચેસ્સતિ. તવ સન્તિકા અહં તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ.

એવં સો તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં સન્થવકરણભયેન ધીતરં ખુજ્જં, ઇતરં સઙ્ખકુટ્ઠિં કત્વા કથેસિ. સો તસ્સા અન્તોસાણિયં વન્દિત્વા નિસિન્નાય બહિ ઠિતો મન્તં વાચેસિ. અથ નં એકદિવસં પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનમ્પિ મન્તપદં વત્તું અસક્કોન્તિં ‘‘અરે ખુજ્જે અતિબહલોટ્ઠકપોલં તે મુખં, એવં નામ વદેહી’’તિ આહ. ‘‘સા કુજ્ઝિત્વા અરે દુટ્ઠસઙ્ખકુટ્ઠિ કિં વદેસિ, કિં માદિસા ખુજ્જા નામ હોતી’’તિ? સાણિકણ્ણં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘કાસિ ત્વ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘રઞ્ઞો ધીતા વાસુલદત્તા નામાહ’’ન્તિ આહ. ‘‘પિતા તે તં મય્હં કથેન્તો ‘ખુજ્જા’તિ કથેસી’’તિ. ‘‘મય્હમ્પિ કથેન્તો તં સઙ્ખકુટ્ઠિં કત્વા કથેસી’’તિ. તે ઉભોપિ ‘‘તેન હિ અમ્હાકં સન્થવકરણભયેન કથિતં ભવિસ્સતી’’તિ અન્તોસાણિયઞ્ઞેવ સન્થવં કરિંસુ.

તતો પટ્ઠાય મન્તગ્ગહણં વા સિપ્પગ્ગહણં વા નત્થિ. રાજાપિ ધીતરં નિચ્ચં પુચ્છતિ – ‘‘સિપ્પં ગણ્હસિ, અમ્મા’’તિ? ‘‘ગણ્હામિ, તાતા’’તિ. અથ નં એકદિવસં ઉતેનો આહ – ‘‘ભદ્દે, સામિકેન કત્તબ્બં નામ નેવ માતાપિતરો ન ભાતુભગિનિયો કાતું સક્કોન્તિ, સચે મય્હં જીવિતં દસ્સસિ, પઞ્ચ તે ઇત્થિસતાનિ પરિવારં દત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં દસ્સામી’’તિ. ‘‘સચે ઇમસ્મિં વચને પતિટ્ઠાતું સક્ખિસ્સથ, દસ્સામિ વો જીવિત’’ન્તિ. ‘‘સક્ખિસ્સામિ, ભદ્દે’’તિ. સા ‘‘સાધુ, સામી’’તિ પિતુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં સો પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, નિટ્ઠિતં સિપ્પ’’ન્તિ? ‘‘ન તાવ નિટ્ઠિતં, તાત, સિપ્પ’’ન્તિ. અથ નં સો પુચ્છિ – ‘‘કિં, અમ્મા’’તિ? ‘‘અમ્હાકં એકં દ્વારઞ્ચ એકં વાહનઞ્ચ લદ્ધું વટ્ટતિ, તાતા’’તિ. ‘‘ઇદં કિં, અમ્મા’’તિ? ‘‘તાત, રત્તિં કિર તારકસઞ્ઞાય મન્તસ્સ ઉપચારત્થાય એકં ઓસધં ગહેતબ્બં અત્થિ. તસ્મા અમ્હાકં વેલાય વા અવેલાય વા નિક્ખમનકાલે એકં દ્વારઞ્ચેવ એકં વાહનઞ્ચ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ. તે અત્તનો અભિરુચિતં એકં દ્વારં હત્થગતં કરિંસુ. રઞ્ઞો પન પઞ્ચ વાહનાનિ અહેસું. ભદ્દવતી નામ કરેણુકા એકદિવસં પઞ્ઞાસ યોજનાનિ ગચ્છતિ, કાકો નામ દાસો સટ્ઠિ યોજનાનિ ગચ્છતિ, ચેલકટ્ઠિ ચ મુઞ્ચકેસી ચાતિ દ્વે અસ્સા યોજનસતં ગચ્છન્તિ, નાળાગિરિ હત્થી વીસતિ યોજનસતન્તિ.

સો કિર રાજા અનુપ્પન્ને બુદ્ધે એકસ્સ ઇસ્સરસ્સ ઉપટ્ઠાકો અહોસિ. અથેકદિવસં ઇસ્સરે બહિનગરં ગન્ત્વા ન્હત્વા આગચ્છન્તે એકો પચ્ચેકબુદ્ધો નગરં પિણ્ડાય પવિસિત્વા સકલનગરવાસીનં મારેન આવટ્ટિતત્તા એકં ભિક્ખામ્પિ અલભિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખમિ. અથ નં નગરદ્વારં પત્તકાલે મારો અઞ્ઞાતકવેસેન ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘અપિ, ભન્તે, વો કિઞ્ચિ લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં પન મે ત્વં અલભનાકારં કરી’’તિ? ‘‘તેન હિ નિવત્તિત્વા પુન પવિસથ, ઇદાનિ ન કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘નાહં પુન નિવત્તિસ્સામી’’તિ. સચે હિ નિવત્તેય્ય, પુન સો સકલનગરવાસીનં સરીરે અધિમુઞ્ચિત્વા પાણિં પહરિત્વા હસનકેળિં કરેય્ય. પચ્ચેકબુદ્ધે અનિવત્તિત્વા ગતે મારો તત્થેવ અન્તરધાયિ. અથ સો ઇસ્સરો યથાધોતેનેવ પત્તેન આગચ્છન્તં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા વન્દિત્વા, ‘‘અપિ, ભન્તે, કિઞ્ચિ લદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ચરિત્વા નિક્ખન્તમ્હાવુસો’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અય્યો, મયા પુચ્છિતં અકથેત્વા અઞ્ઞં વદતિ, ન કિઞ્ચિ લદ્ધં ભવિસ્સતી’’તિ. અથસ્સ પત્તં ઓલોકેન્તો તુચ્છં દિસ્વા ગેહે ભત્તસ્સ નિટ્ઠિતાનિટ્ઠિતભાવં અજાનનતાય સૂરો હુત્વા પત્તં ગહેતું અવિસહન્તો ‘‘થોકં, ભન્તે, અધિવાસેથા’’તિ વત્વા વેગેન ઘરં ગન્ત્વા ‘‘અમ્હાકં ભત્તં નિટ્ઠિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘નિટ્ઠિત’’ન્તિ વુત્તે તં ઉપટ્ઠાકં આહ – ‘‘તાત, અઞ્ઞો તયા સમ્પન્નવેગતરો નામ નત્થિ, સીઘેન જવેન ભદન્તં પત્વા ‘પત્તં મે, ભન્તે, દેથા’તિ વત્વા પત્તં ગહેત્વા વેગેન એહી’’તિ. સો એકવચનેનેવ પક્ખન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા આહરિ. ઇસ્સરોપિ અત્તનો ભોજનસ્સ પત્તં પૂરેત્વા ‘‘ઇમં સીઘં ગન્ત્વા અય્યસ્સ સમ્પાદેહિ, અહં તે ઇતો પત્તિં દમ્મી’’તિ આહ.

સોપિ તં ગહેત્વા જવેન ગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તં દત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, ‘વેલા ઉપકટ્ઠા’તિ અહં અતિસીઘેન જવેન આગતો ચ ગતો ચ, એતસ્સ મે જવસ્સ ફલેન યોજનાનં પણ્ણાસસટ્ઠિસતવીસસતગમનસમત્થાનિ પઞ્ચ વાહનાનિ નિબ્બત્તન્તુ, આગચ્છન્તસ્સ ચ મે ગચ્છન્તસ્સ ચ સરીરં સૂરિયતેજેન તત્થં, તસ્સ મે ફલેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને આણા સૂરિયતેજસદિસા હોતુ, ઇમસ્મિં મે પિણ્ડપાતે સામિના પત્તિ દિન્ના, તસ્સા મે નિસ્સન્દેન તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સ ભાગી હોમી’’તિ આહ. પચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘એવં હોતૂ’’તિ વત્વા –

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, સબ્બમેવ સમિજ્ઝતુ;

સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા, ચન્દો પન્નરસો યથા. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫ પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિકથા; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧. ૧૯૨);

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતુ;

સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા, મણિજોતિરસો યથા’’તિ. –

અનુમોદનં અકાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધાનં કિર ઇધાવ દ્વે ગાથા અનુમોદનગાથા નામ હોન્તિ. તત્થ જોતિરસોતિ સબ્બકામદદં મણિરતનં વુચ્ચતિ. ઇદં તસ્સ પુબ્બચરિતં. સો એતરહિ ચણ્ડપજ્જોતો અહોસિ. તસ્સ ચ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન ઇમાનિ પઞ્ચ વાહનાનિ નિબ્બત્તિંસુ. અથેકદિવસં રાજા ઉય્યાનકીળાય નિક્ખમિ. ઉતેનો ‘‘અજ્જ પલાયિતબ્બ’’ન્તિ મહન્તામહન્તે ચમ્મપસિબ્બકે હિરઞ્ઞસુવણ્ણસ્સ પૂરેત્વા કરેણુકાપિટ્ઠે ઠપેત્વા વાસુલદત્તં આદાય પલાયિ. અન્તેપુરપાલકા પલાયન્તં તં દિસ્વા ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ‘‘સીઘં ગચ્છથા’’તિ બલં પહિણિ. ઉતેનો બલસ્સ પક્ખન્દભાવં ઞત્વા કહાપણપસિબ્બકં મોચેત્વા પાતેસિ, મનુસ્સા કહાપણે ઉચ્ચિનિત્વા પુન પક્ખન્દિંસુ. ઇતરો સુવણ્ણપસિબ્બકં મોચેત્વા પાતેત્વા નેસં સુવણ્ણલોભેન પપઞ્ચેન્તાનઞ્ઞેવ બહિ નિવુટ્ઠં અત્તનો ખન્ધાવારં પાપુણિ. અથ નં આગચ્છન્તં દિસ્વાવ અત્તનો બલકાયો પરિવારેત્વા નગરં પવેસેસિ. સો પત્વાવ વાસુલદત્તં અભિસિઞ્ચિત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસીતિ. અયં વાસુલદત્તાય ઉપ્પત્તિ.

અપરા પન માગણ્ડિયા નામ રઞ્ઞો સન્તિકા અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં લભિ. સા કિર કુરુરટ્ઠે માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ ધીતા. માતાપિસ્સા માગણ્ડિયાયેવ નામં. ચૂળપિતાપિસ્સા માગણ્ડિયોવ, સા અભિરૂપા અહોસિ દેવચ્છરપટિભાગા. પિતા પનસ્સા અનુચ્છવિકં સામિકં અલભન્તો મહન્તેહિ મહન્તેહિ કુલેહિ યાચિતોપિ ‘‘ન મય્હં ધીતુ તુમ્હે અનુચ્છવિકા’’તિ તજ્જેત્વા ઉય્યોજેસિ. અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ સપજાપતિકસ્સ અનાગામિફલૂપનિસ્સયં દિસ્વા અત્તનો પત્તચીવરમાદાય તસ્સ બહિનિગમે અગ્ગિપરિચરણટ્ઠાનં અગમાસિ. સો તથાગતસ્સ રૂપસોભગ્ગપ્પત્તં અત્તભાવં ઓલોકેત્વા, ‘‘ઇમસ્મિં લોકે ઇમિના પુરિસેન સદિસો અઞ્ઞો પુરિસો નામ નત્થિ, અયં મય્હં ધીતુ અનુચ્છવિકો, ઇમસ્સ પોસાપનત્થાય ધીતરં દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘સમણ, એકા મે ધીતા અત્થિ, અહં એત્તકં કાલં તસ્સા અનુચ્છવિકં પુરિસં ન પસ્સામિ, તુમ્હે તસ્સા અનુચ્છવિકા, સા ચ તુમ્હાકઞ્ઞેવ અનુચ્છવિકા. તુમ્હાકઞ્હિ પાદપરિચારિકા, તસ્સા ચ ભત્તા લદ્ધું વટ્ટતિ, તં વો અહં દસ્સામિ, યાવ મમાગમના ઇધેવ તિટ્ઠથા’’તિ આહ. સત્થા કિઞ્ચિ અવત્વા તુણ્હી અહોસિ. બ્રાહ્મણો વેગેન ઘરં ગન્ત્વા, ‘‘ભોતિ, ભોતિ ધીતુ મે અનુચ્છવિકો પુરિસો દિટ્ઠો, સીઘં સીઘં નં અલઙ્કરોહી’’તિ તં અલઙ્કારાપેત્વા સદ્ધિં બ્રાહ્મણિયા આદાય સત્થુ સન્તિકં પાયાસિ. સકલનગરં સઙ્ખુભિ. અયં ‘‘એત્તકં કાલં મય્હં ધીતુ અનુચ્છવિકો નત્થી’’તિ કસ્સચિ અદત્વા ‘‘અજ્જ મે ધીતુ અનુચ્છવિકો દિટ્ઠો’’તિ કિર વદેતિ, ‘‘કીદિસો નુ ખો સો પુરિસો, પસ્સિસ્સામ ન’’ન્તિ મહાજનો તેનેવ સદ્ધિં નિક્ખમિ.

તસ્મિં ધીતરં ગહેત્વા આગચ્છન્તે સત્થા તેન વુત્તટ્ઠાને અટ્ઠત્વા તત્થ પદચેતિયં દસ્સેત્વા ગન્ત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને અટ્ઠાસિ. બુદ્ધાનઞ્હિ પદચેતિયં અધિટ્ઠહિત્વા અક્કન્તટ્ઠાનેયેવ પઞ્ઞાયતિ, ન અઞ્ઞત્થ. યેસઞ્ચત્થાય અધિટ્ઠિતં હોતિ, તેયેવ નં પસ્સન્તિ. તેસં પન અદસ્સનકરણત્થં હત્થિઆદયો વા અક્કમન્તુ, મહામેઘો વા પવસ્સતુ, વેરમ્ભવાતા વા પહરન્તુ, ન તં કોચિ મક્ખેતું સક્કોતિ. અથ બ્રાહ્મણી બ્રાહ્મણં આહ – ‘‘કુહિં સો પુરિસો’’તિ. ‘‘‘ઇમસ્મિં ઠાને તિટ્ઠાહી’તિ નં અવચં, કુહિં નુ ખો સો ગતો’’તિ ઇતો ચિતો ઓલોકેન્તો પદચેતિયં દિસ્વા ‘‘અયમસ્સ પદવલઞ્જો’’તિ આહ. બ્રાહ્મણી સલક્ખણમન્તાનં તિણ્ણં વેદાનં પગુણતાય લક્ખણમન્તે પરિવત્તેત્વા પદલક્ખણં ઉપધારેત્વા, ‘‘નયિદં, બ્રાહ્મણ, પઞ્ચકામગુણસેવિનો પદ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘રત્તસ્સ હિ ઉક્કુટિકં પદં ભવે,

દુટ્ઠસ્સ હોતિ સહસાનુપીળિતં;

મૂળ્હસ્સ હોતિ અવકડ્ઢિતં પદં,

વિવટ્ટચ્છદસ્સ ઇદમીદિસં પદ’’ન્તિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૦-૨૬૧; વિસુદ્ધિ. ૧.૪૫);

અથ નં બ્રાહ્મણો એવમાહ – ‘‘ભોતિ ત્વં ઉદકપાતિયં કુમ્ભીલં, ગેહમજ્ઝે ચ પન ચોરં વિય મન્તે પસ્સનસીલા, તુણ્હી હોહી’’તિ. બ્રાહ્મણ, યં ઇચ્છસિ, તં વદેહિ, નયિદં પઞ્ચકામગુણસેવિનો પદન્તિ. તતો ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો સત્થારં દિસ્વા, ‘‘અયં સો પુરિસો’’તિ વત્વા બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા, ‘‘સમણ, ધીતરં મે તવ પોસાપનત્થાય દેમી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘ધીતરા તે મય્હં અત્થો અત્થિ વા નત્થિ વા’’તિ અવત્વાવ, ‘‘બ્રાહ્મણ, એકં તે કારણં કથેમી’’તિ વત્વા, ‘‘કથેહિ સમણા’’તિ વુત્તે મહાભિનિક્ખમનતો પટ્ઠાય યાવ અજપાલનિગ્રોધમૂલા મારેન અનુબદ્ધભાવં અજપાલનિગ્રોધમૂલે ચ પન ‘‘અતીતો દાનિ મે એસ વિસય’’ન્તિ તસ્સ સોકાતુરસ્સ સોકવૂપસમનત્થં આગતાહિ મારધીતાહિ કુમારિકવણ્ણાદિવસેન પયોજિતં પલોભનં આચિક્ખિત્વા, ‘‘તદાપિ મય્હં છન્દો નાહોસી’’તિ વત્વા –

‘‘દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ,

નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં,

પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’’તિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૦-૨૬૧; સુ. નિ. ૮૪૧) –

ઇમં ગાથમાહ. ગાથાપરિયોસાને બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. માગણ્ડિયાપિ ખો ‘‘સચસ્સ મયા અત્થો નત્થિ, અનત્થિકભાવોવ વત્તબ્બો, અયં પન મં મુત્તકરીસપુણ્ણં કરોતિ, પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છેતિ, હોતુ, અત્તનો જાતિકુલપદેસભોગયસવયસમ્પત્તિં આગમ્મ તથારૂપં ભત્તારં લભિત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ કત્તબ્બયુત્તકં જાનિસ્સામી’’તિ સત્થરિ આઘાતં બન્ધિ. ‘‘કિં પન સત્થા તાય અત્તનિ આઘાતુપ્પત્તિં જાનાતિ, નો’’તિ? ‘‘જાનાતિયેવ. જાનન્તો કસ્મા ગાથમાહા’’તિ? ઇતરેસં દ્વિન્નં વસેન. બુદ્ધા હિ આઘાતં અગણેત્વા મગ્ગફલાધિગમારહાનં વસેન ધમ્મં દેસેન્તિયેવ. માતાપિતરો તં નેત્વા ચૂળમાગણ્ડિયં કનિટ્ઠં પટિચ્છાપેત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ. ચૂળમાગણ્ડિયોપિ ચિન્તેસિ – ‘‘મમ ધીતા ઓમકસત્તસ્સ ન અનુચ્છવિકા, એકસ્સ રઞ્ઞોવ અનુચ્છવિકા’’તિ. તં આદાય કોસમ્બિં ગન્ત્વા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા, ‘‘ઇમં ઇત્થિરતનં દેવસ્સ અનુચ્છવિક’’ન્તિ ઉતેનસ્સ રઞ્ઞો અદાસિ. સો તં દિસ્વાવ ઉપ્પન્નબલવસિનેહો અભિસેકં કત્વા પઞ્ચસતમાતુગામપરિવારં દત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. અયં માગણ્ડિયાય ઉપ્પત્તિ.

એવમસ્સ દિયડ્ઢસહસ્સનાટકિત્થિપરિવારા તિસ્સો અગ્ગમહેસિયો અહેસું. તસ્મિં ખો પન સમયે ઘોસકસેટ્ઠિ કુક્કુટસેટ્ઠિ પાવારિકસેટ્ઠીતિ કોસમ્બિયં તયો સેટ્ઠિનો હોન્તિ. તે ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય પઞ્ચસતતાપસે હિમવન્તતો આગન્ત્વા નગરે ભિક્ખાય ચરન્તે દિસ્વા પસીદિત્વા નિસીદાપેત્વા ભોજેત્વા પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ચત્તારો માસે અત્તનો સન્તિકે વસાપેત્વા પુન વસ્સારત્તે આગમનત્થાય પટિજાનાપેત્વા ઉય્યોજેસું. તાપસાપિ તતો પટ્ઠાય અટ્ઠ માસે હિમવન્તે વસિત્વા ચત્તારો માસે તેસં સન્તિકે વસિંસુ. તે અપરભાગે હિમવન્તતો આગચ્છન્તા અરઞ્ઞાયતને એકં મહાનિગ્રોધં દિસ્વા તસ્સ મૂલે નિસીદિંસુ. તેસુ જેટ્ઠકતાપસો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા ઓરમત્તિકા ન ભવિસ્સતિ, મહેસક્ખેનેવેત્થ દેવરાજેન ભવિતબ્બં, સાધુ વત સચાયં ઇસિગણસ્સ પાનીયં દદેય્યા’’તિ. સોપિ પાનીયં અદાસિ. તાપસો ન્હાનોદકં ચિન્તેસિ, તમ્પિ અદાસિ. તતો ભોજનં ચિન્તેસિ, તમ્પિ અદાસિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં દેવરાજા અમ્હેહિ ચિન્તિતં ચિન્તિતં સબ્બં દેતિ, અહો વત નં પસ્સેય્યામા’’તિ. સો રુક્ખક્ખન્ધં પદાલેત્વા અત્તાનં દસ્સેસિ. અથ નં તાપસા, ‘‘દેવરાજ, મહતી તે સમ્પત્તિ, કિં નુ ખો કત્વા અયં તે લદ્ધા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘મા પુચ્છથ, અય્યા’’તિ. ‘‘આચિક્ખ, દેવરાજા’’તિ. સો અત્તના કતકમ્મસ્સ પરિત્તકત્તા લજ્જમાનો કથેતું ન વિસહિ. તેહિ પુનપ્પુનં નિપ્પીળિયમાનો પન ‘‘તેન હિ સુણાથા’’તિ વત્વા કથેસિ.

સો કિરેકો દુગ્ગતમનુસ્સો હુત્વા ભતિં પરિયેસન્તો અનાથપિણ્ડિકસ્સ સન્તિકે ભતિકમ્મં લભિત્વા તં નિસ્સાય જીવિકં કપ્પેસિ. અથેકસ્મિં ઉપોસથદિવસે સમ્પત્તે અનાથપિણ્ડિકો વિહારતો આગન્ત્વા પુચ્છિ – ‘‘તસ્સ ભતિકસ્સ અજ્જુપોસથદિવસભાવો કેનચિ કથિતો’’તિ? ‘‘ન કથિતો, સામી’’તિ. ‘‘તેન હિસ્સ સાયમાસં પચથા’’તિ. અથસ્સ પત્થોદનં પચિંસુ. સો દિવસં અરઞ્ઞે કમ્મં કત્વા સાયં આગન્ત્વા ભત્તે વડ્ઢેત્વા દિન્ને ‘‘છાતોમ્હી’’તિ સહસા અભુઞ્જિત્વાવ ‘‘અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ઇમસ્મિં ગેહે ‘ભત્તં દેથ, સૂપં દેથ, બ્યઞ્જનં દેથા’તિ મહાકોલાહલં અહોસિ, અજ્જ તે સબ્બે નિસ્સદ્દા નિપજ્જિંસુ, મય્હમેવ એકસ્સાહારં વડ્ઢયિંસુ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પુચ્છિ – ‘‘અવસેસા ભુઞ્જિંસુ, ન ભુઞ્જિંસૂ’’તિ? ‘‘ન ભુઞ્જિંસુ, તાતા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ઇમસ્મિં ગેહે ઉપોસથદિવસેસુ સાયમાસં ન ભુઞ્જન્તિ, સબ્બેવ ઉપોસથિકા હોન્તિ. અન્તમસો થનપાયિનોપિ દારકે મુખં વિક્ખાલાપેત્વા ચતુમધુરં મુખે પક્ખિપાપેત્વા મહાસેટ્ઠિ ઉપોસથિકે કારેતિ. ગન્ધતેલપ્પદીપે જાલન્તે ખુદ્દકમહલ્લકદારકા સયનગતા દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયન્તિ. તુય્હં પન ઉપોસથદિવસભાવં કથેતું સતિં ન કરિમ્હા. તસ્મા તવેવ ભત્તં પક્કં, નં ભુઞ્જસ્સૂતિ. સચે ઇદાનિ ઉપોસથિકેન ભવિતું વટ્ટતિ, અહમ્પિ ભવેય્યન્તિ. ‘‘ઇદં સેટ્ઠિ જાનાતી’’તિ. ‘‘તેન હિ નં પુચ્છથા’’તિ. તે ગન્ત્વા સેટ્ઠિં પુચ્છિંસુ. સો એવમાહ – ‘‘ઇદાનિ પન અભુઞ્જિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠહન્તો ઉપડ્ઢં ઉપોસથકમ્મં લભિસ્સતી’’તિ. ઇતરો તં સુત્વા તથા અકાસિ.

તસ્સ સકલદિવસં કમ્મં કત્વા છાતસ્સ સરીરે વાતા કુપ્પિંસુ. સો યોત્તેન ઉરં બન્ધિત્વા યોત્તકોટિયં ગહેત્વા પરિવત્તતિ. સેટ્ઠિ તં પવત્તિં સુત્વા ઉક્કાહિ ધારિયમાનાહિ ચતુમધુરં ગાહાપેત્વા તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા, ‘‘કિં, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સામિ, વાતા મે કુપ્પિતા’’તિ. ‘‘તેન હિ ઉટ્ઠાય ઇદં ભેસજ્જં ખાદાહી’’તિ. ‘‘તુમ્હેપિ ખાદથ, સામી’’તિ. ‘‘અમ્હાકં અફાસુકં નત્થિ, ત્વં ખાદાહી’’તિ. ‘‘સામિ, અહં ઉપોસથકમ્મં કરોન્તો સકલં કાતું નાસક્ખિં, ઉપડ્ઢકમ્મમ્પિ મે વિકલં મા અહોસી’’તિ ન ઇચ્છિ. ‘‘મા એવં કરિ, તાતા’’તિ વુચ્ચમાનોપિ અનિચ્છિત્વા અરુણે ઉટ્ઠહન્તે મિલાતમાલા વિય કાલં કત્વા તસ્મિં નિગ્રોધરુક્ખે દેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્મા ઇમમત્થં કથેત્વા ‘‘સો સેટ્ઠિ બુદ્ધમામકો, ધમ્મમામકો, સઙ્ઘમામકો, તં નિસ્સાય કતસ્સ ઉપડ્ઢુપોસથકમ્મસ્સ નિસ્સન્દેનેસા સમ્પત્તિ મયા લદ્ધા’’તિ આહ.

‘‘બુદ્ધો’’તિ વચનં સુત્વાવ પઞ્ચસતા તાપસા ઉટ્ઠાય દેવતાય અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘બુદ્ધોતિ વદેસિ, બુદ્ધોતિ વદેસી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘બુદ્ધોતિ વદામિ, બુદ્ધોતિ વદામી’’તિ તિક્ખત્તું પટિજાનાપેત્વા ‘‘ઘોસોપિ ખો એસો દુલ્લભો લોકસ્મિ’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા ‘‘દેવતે અનેકેસુ કપ્પસતસહસ્સેસુ અસુતપુબ્બં સદ્દં તયા સુણાપિતમ્હા’’તિ આહંસુ. અથ અન્તેવાસિનો આચરિયં એતદવોચું – ‘‘તેન હિ સત્થુ સન્તિકં ગચ્છામા’’તિ. ‘‘તાતા, તયો સેટ્ઠિનો અમ્હાકં બહૂપકારા, સ્વે તેસં નિવેસને ભિક્ખં ગણ્હિત્વા તેસમ્પિ આચિક્ખિત્વા ગમિસ્સામ, અધિવાસેથ, તાતા’’તિ. તે અધિવાસયિંસુ. પુનદિવસે સેટ્ઠિનો યાગુભત્તં સમ્પાદેત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા ‘‘અજ્જ નો અય્યાનં આગમનદિવસો’’તિ ઞત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા તે આદાય નિવેસનં ગન્ત્વા નિસીદાપેત્વા ભિક્ખં અદંસુ. તે કતભત્તકિચ્ચા મહાસેટ્ઠિનો ‘‘મયં ગમિસ્સામા’’તિ વદિંસુ. ‘‘નનુ, ભન્તે, તુમ્હેહિ ચત્તારો વસ્સિકે માસે અમ્હાકં ગહિતાવ પટિઞ્ઞા, ઇદાનિ કુહિં ગચ્છથા’’તિ? ‘‘લોકે કિર બુદ્ધો ઉપ્પન્નો, ધમ્મો ઉપ્પન્નો, સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો, તસ્મા સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘કિં પન તસ્સ સત્થુનો સન્તિકં તુમ્હાકઞ્ઞેવ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘અઞ્ઞેસમ્પિ અવારિતં, આવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, આગમેથ, મયમ્પિ ગમનપરિવચ્છં કત્વા ગચ્છામા’’તિ. ‘‘તુમ્હેસુ પરિવચ્છં કરોન્તેસુ અમ્હાકં પપઞ્ચો હોતિ, મયં પુરતો ગચ્છામ, તુમ્હે પચ્છા આગચ્છેય્યાથા’’તિ વત્વા તે પુરેતરં ગન્ત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધં દિસ્વા અભિત્થવિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. અથ નેસં સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સબ્બેપિ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ વચનસમનન્તરંયેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા એહિભિક્ખૂ અહેસું.

તેપિ ખો તયો સેટ્ઠિનો પઞ્ચહિ પઞ્ચહિ સકટસતેહિ ભત્તચ્છાદનસપ્પિમધુફાણિતાદીનિ દાનૂપકરણાનિ આદાય સાવત્થિં પત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ધમ્મકથં સુત્વા કથાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય અદ્ધમાસમત્તમ્પિ દાનં દદમાના સત્થુ સન્તિકે વસિત્વા કોસમ્બિં આગમનત્થાય સત્થારં યાચિત્વા સત્થારા પટિઞ્ઞં દદન્તેન ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો ગહપતયો તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ વુત્તે, ‘‘અઞ્ઞાતં, ભન્તે, અમ્હેહિ પહિતસાસનેન આગન્તું વટ્ટતી’’તિ વત્વા કોસમ્બિં ગન્ત્વા ઘોસકસેટ્ઠિ ઘોસિતારામં, કુક્કુટસેટ્ઠિ કુક્કુટારામં, પાવારિકસેટ્ઠિ પાવારિકારામન્તિ તયો મહાવિહારે કારેત્વા સત્થુ આગમનત્થાય સાસનં પહિણિંસુ. સત્થા તેસં સાસનં સુત્વા તત્થ અગમાસિ. તે પચ્ચુગ્ગન્ત્વા સત્થારં વિહારં પવેસેત્વા વારેન વારેન પટિજગ્ગન્તિ. સત્થા દેવસિકં એકેકસ્મિં વિહારે વસતિ. યસ્સ વિહારે વુટ્ઠો હોતિ, તસ્સેવ ઘરદ્વારે પિણ્ડાય ચરતિ. તેસં પન તિણ્ણં સેટ્ઠીનં ઉપટ્ઠાકો સુમનો નામ માલાકારો અહોસિ. સો તે સેટ્ઠિનો એવમાહ – ‘‘અહં તુમ્હાકં દીઘરત્તં ઉપકારકો, સત્થારં ભોજેતુકામોમ્હિ, મય્હમ્પિ એકદિવસં સત્થારં દેથા’’તિ. ‘‘તેન હિ ભણે સ્વે ભોજેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, સામી’’તિ સો સત્થારં નિમન્તેત્વા સક્કારં પટિયાદેસિ.

તદા રાજા સામાવતિયા દેવસિકં પુપ્ફમૂલે અટ્ઠ કહાપણે દેતિ. તસ્સા ખુજ્જુત્તરા નામ દાસી સુમનમાલાકારસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા નિબદ્ધં પુપ્ફાનિ ગણ્હાતિ. અથ નં તસ્મિં દિવસે આગતં માલાકારો આહ – ‘‘મયા સત્થા નિમન્તિતો, અજ્જ પુપ્ફેહિ સત્થારં પૂજેસ્સામિ, તિટ્ઠ તાવ, ત્વં પરિવેસનાય સહાયિકા હુત્વા ધમ્મં સુત્વા અવસેસાનિ પુપ્ફાનિ ગહેત્વા ગમિસ્સસી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ અધિવાસેસિ. સુમનો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા અનુમોદનકરણત્થાય પત્તં અગ્ગહેસિ. સત્થા અનુમોદનધમ્મદેસનં આરભિ. ખુજ્જુત્તરાપિ સત્થુ ધમ્મકથં સુણન્તીયેવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સા અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ચત્તારો કહાપણે અત્તનો ગહેત્વા ચતૂહિ પુપ્ફાનિ ગહેત્વા ગચ્છતિ, તં દિવસં અટ્ઠહિપિ પુપ્ફાનિ ગહેત્વા ગતા. અથ નં સામાવતી આહ – ‘‘કિં નુ ખો, અમ્મ, અજ્જ અમ્હાકં રઞ્ઞા દ્વિગુણં પુપ્ફમૂલં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘નો, અય્યે’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા બહૂનિ પુપ્ફાની’’તિ? ‘‘અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ અહં ચત્તારો કહાપણે અત્તનો ગહેત્વા ચતૂહિ પુપ્ફાનિ આહરામી’’તિ. ‘‘અજ્જ કસ્મા ન ગણ્હી’’તિ? ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા ધમ્મસ્સ અધિગતત્તા’’તિ. અથ નં ‘‘અરે, દુટ્ઠદાસિ એત્તકં કાલં તયા ગહિતકહાપણે મે દેહી’’તિ અતજ્જેત્વા, ‘‘અમ્મ, તયા પિવિતં અમતં અમ્હેપિ પાયેહી’’તિ વત્વા ‘‘તેન હિ મં ન્હાપેહી’’તિ વુત્તે સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ ન્હાપેત્વા દ્વે મટ્ઠસાટકે દાપેસિ. સા એકં નિવાસેત્વા એકં એકંસં પારુપિત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા એકં બીજનિં આહરાપેત્વા આસને નિસીદિત્વા ચિત્રબીજનિં આદાય પઞ્ચ માતુગામસતાનિ આમન્તેત્વા તાસં સત્થારા દેસિતનિયામેનેવ ધમ્મં દેસેસિ. તસ્સા ધમ્મકથં સુત્વા તા સબ્બાપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

તા સબ્બાપિ ખુજ્જુત્તરં વન્દિત્વા, ‘‘અમ્મ, અજ્જતો પટ્ઠાય ત્વં કિલિટ્ઠકમ્મં મા કરિ, અમ્હાકં માતુટ્ઠાને ચ આચરિયટ્ઠાને ચ ઠત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારા દેસિતં ધમ્મં સુત્વા અમ્હાકં કથેહી’’તિ વદિંસુ. સા તથા કરોન્તી અપરભાગે તિપિટકધરા જાતા. અથ નં સત્થા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવિકાનં ઉપાસિકાનં બહુસ્સુતાનં ધમ્મકથિકાનં યદિદં ખુજ્જુત્તરા’’તિ એતદગ્ગે ઠપેસિ. તાપિ ખો પઞ્ચસતા ઇત્થિયો તં એવમાહંસુ – ‘‘અમ્મ, સત્થારં દટ્ઠુકામામ્હા, તં નો દસ્સેહિ, ગન્ધમાલાદીહિ તં પૂજેસ્સામા’’તિ. ‘‘અય્યે, રાજકુલં નામ ભારિયં, તુમ્હે ગહેત્વા બહિ ગન્તું ન સક્કા’’તિ. ‘‘અમ્મ, નો મા નાસેહિ, દસ્સેહેવ અમ્હાકં સત્થાર’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ તુમ્હાકં વસનગબ્ભાનં ભિત્તીસુ યત્તકેન ઓલોકેતું સક્કા હોતિ, તત્તકં છિદ્દં કત્વા ગન્ધમાલાદીનિ આહરાપેત્વા સત્થારં તિણ્ણં સેટ્ઠીનં ઘરદ્વારં ગચ્છન્તં તુમ્હે તેસુ તેસુ ઠાનેસુ ઠત્વા ઓલોકેથ ચેવ, હત્થે ચ પસારેત્વા વન્દથ, પૂજેથ ચા’’તિ. તા તથા કત્વા સત્થારં ગચ્છન્તઞ્ચ આગચ્છન્તઞ્ચ ઓલોકેત્વા વન્દિંસુ ચેવ પૂજેસુઞ્ચ.

અથેકદિવસં માગણ્ડિયા અત્તનો પાસાદતલતો નિક્ખમિત્વા ચઙ્કમમાના તાસં વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ગબ્ભેસુ છિદ્દં દિસ્વા, ‘‘ઇદં કિ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા, તાહિ તસ્સા સત્થરિ આઘાતબદ્ધભાવં અજાનન્તીહિ ‘‘સત્થા ઇમં નગરં આગતો, મયં એત્થ ઠત્વા સત્થારં વન્દામ ચેવ પૂજેમ ચા’’તિ વુત્તે, ‘‘આગતો નામ ઇમં નગરં સમણો ગોતમો, ઇદાનિસ્સ કત્તબ્બં જાનિસ્સામિ, ઇમાપિ તસ્સ ઉપટ્ઠાયિકા, ઇમાસમ્પિ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘મહારાજ, સામાવતિમિસ્સિકાનં બહિદ્ધા પત્થના અત્થિ, કતિપાહેનેવ તે જીવિતં મારેસ્સન્તી’’તિ. રાજા ‘‘ન તા એવરૂપં કરિસ્સન્તી’’તિ ન સદ્દહિ. પુનપ્પુનં વુત્તેપિ ન સદ્દહિ એવ. અથ નં એવં તિક્ખત્તું વુત્તેપિ અસદ્દહન્તં ‘‘સચે મે ન સદ્દહસિ, તાસં વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઉપચારેહિ, મહારાજા’’તિ આહ. રાજા ગન્ત્વા ગબ્ભેસુ છિદ્દં દિસ્વા, ‘‘ઇદં કિ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા, તસ્મિં અત્થે આરોચિતે તાસં અકુજ્ઝિત્વા, કિઞ્ચિ અવત્વાવ છિદ્દાનિ પિદહાપેત્વા સબ્બગબ્ભેસુ ઉદ્ધચ્છિદ્દકવાતપાનાનિ કારેસિ. ઉદ્ધચ્છિદ્દકવાતપાનાનિ કિર તસ્મિં કાલે ઉપ્પન્નાનિ. માગણ્ડિયા તાસં કિઞ્ચિ કાતું અસક્કુણિત્વા, ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સેવ કત્તબ્બં કરિસ્સામી’’તિ નાગરાનં લઞ્જં દત્વા, ‘‘સમણં ગોતમં અન્તોનગરં પવિસિત્વા વિચરન્તં દાસકમ્મકરપોરિસેહિ અક્કોસેત્વા પરિભાસેત્વા પલાપેથા’’તિ આણાપેસિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકા તીસુ રતનેસુ અપ્પસન્ના અન્તોનગરં પવિટ્ઠં સત્થારં અનુબન્ધિત્વા, ‘‘ચોરોસિ, બાલોસિ, મૂળ્હોસિ, ઓટ્ઠોસિ, ગોણોસિ, ગદ્રભોસિ, નેરયિકોસિ, તિરચ્છાનગતોસિ, નત્થિ તુય્હં સુગતિ, દુગ્ગતિયેવ તુય્હં પાટિકઙ્ખા’’તિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ.

તં સુત્વા આયસ્મા આનન્દો સત્થારં એતદવોચ – ‘‘ભન્તે, ઇમે નાગરા અમ્હે અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ, ઇતો અઞ્ઞત્થ ગચ્છામા’’તિ. ‘‘કુહિં, આનન્દોતિ’’? ‘‘અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તત્થ મનુસ્સેસુ અક્કોસન્તેસુ પુન કત્થ ગમિસ્સામ, આનન્દો’’તિ? ‘‘તતોપિ અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તત્થાપિ મનુસ્સેસુ અક્કોસન્તેસુ કુહિં ગમિસ્સામા’’તિ? ‘‘તતોપિ અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘આનન્દ, એવં કાતું ન વટ્ટતિ. યત્થ અધિકરણં ઉપ્પન્નં, તત્થેવ તસ્મિં વૂપસન્તે અઞ્ઞત્થ ગન્તું વટ્ટતિ. કે પન તે, આનન્દ, અક્કોસન્તી’’તિ? ‘‘ભન્તે, દાસકમ્મકરે ઉપાદાય સબ્બે અક્કોસન્તી’’તિ. ‘‘અહં, આનન્દ, સઙ્ગામં ઓતિણ્ણહત્થિસદિસો, સઙ્ગામં ઓતિણ્ણહત્થિનો હિ ચતૂહિ દિસાહિ આગતે સરે સહિતું ભારો, તથેવ બહૂહિ દુસ્સીલેહિ કથિતકથાનં સહનં નામ મય્હં ભારો’’તિ વત્વા અત્તાનં આરબ્ભ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા નાગવગ્ગે તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

‘‘અહં નાગોવ સઙ્ગામે, ચાપતો પતિતં સરં;

અતિવાક્યં તિતિક્ખિસ્સં, દુસ્સીલો હિ બહુજ્જનો.

‘‘દન્તં નયન્તિ સમિતિં, દન્તં રાજાભિરૂહતિ;

દન્તો સેટ્ઠો મનુસ્સેસુ, યોતિવાક્યં તિતિક્ખતિ.

‘‘વરમસ્સતરા દન્તા, આજાનીયા ચ સિન્ધવા;

કુઞ્જરા ચ મહાનાગા, અત્તદન્તો તતો વર’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૨૦-૩૨૨);

ધમ્મકથા સમ્પત્તમહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસિ. એવં ધમ્મં દેસેત્વા મા ચિન્તયિ, આનન્દ, એતે સત્તાહમત્તમેવ અક્કોસિસ્સન્તિ, અટ્ઠમે દિવસે તુણ્હી ભવિસ્સન્તિ, બુદ્ધાનઞ્હિ ઉપ્પન્નં અધિકરણં સત્તાહતો ઉત્તરિ ન ગચ્છતિ. માગણ્ડિયા સત્થારં અક્કોસાપેત્વા પલાપેતું અસક્કોન્તી, ‘‘કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ઇમા એતસ્સ ઉપત્થમ્ભભૂતા, એતાસમ્પિ બ્યસનં કરિસ્સામી’’તિ એકદિવસં રઞ્ઞો સુરાપાનટ્ઠાને ઉપટ્ઠાનં કરોન્તી ચૂળપિતુ સાસનં પહિણિ ‘‘અત્થો મે કિર કુક્કુટેહિ, અટ્ઠ મતકુક્કુટે, અટ્ઠ સજીવકુક્કુટે ચ ગહેત્વા આગચ્છતુ, આગન્ત્વા ચ સોપાનમત્થકે ઠત્વા આગતભાવં નિવેદેત્વા ‘પવિસતૂ’તિ વુત્તેપિ અપવિસિત્વા પઠમં અટ્ઠ સજીવકુક્કુટે પહિણતુ, ‘પચ્છા ઇતરે’’’તિ. ચૂળાપટ્ઠાકસ્સ ચ ‘‘મમ વચનં કરેય્યાસી’’તિ લઞ્જં અદાસિ. માગણ્ડિયો આગન્ત્વા, રઞ્ઞો નિવેદાપેત્વા, ‘‘પવિસતૂ’’તિ વુત્તે, ‘‘રઞ્ઞો આપાનભૂમિં ન પવિસિસ્સામી’’તિ આહ. ઇતરા ચૂળુપટ્ઠાકં પહિણિ – ‘‘ગચ્છ, તાત, મમ ચૂળપિતુ સન્તિક’’ન્તિ. સો ગન્ત્વા તેન દિન્ને અટ્ઠ સજીવકુક્કુટે આનેત્વા, ‘‘દેવ, પુરોહિતેન પણ્ણાકારો પહિતો’’તિ આહ. રાજા ‘‘ભદ્દકો વત નો ઉત્તરિભઙ્ગો ઉપ્પન્નો, કો નુ ખો પચેય્યા’’તિ આહ. માગણ્ડિયા, ‘‘મહારાજ, સામાવતિપ્પમુખા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો નિક્કમ્મિકા વિચરન્તિ, તાસં પેસેહિ, તા પચિત્વા આહરિસ્સન્તી’’તિ આહ. રાજા ‘‘ગચ્છ, તાસં દત્વા અઞ્ઞસ્સ કિર હત્થે અદત્વા સયમેવ મારેત્વા પચન્તૂ’’તિ પેસેસિ. ચૂળુપટ્ઠાકો ‘‘સાધુ દેવા’’તિ ગન્ત્વા તથા વત્વા તાહિ ‘‘મયં પાણાતિપાતં ન કરોમા’’તિ પટિક્ખિત્તો આગન્ત્વા તમત્થં રઞ્ઞો આરોચેસિ. માગણ્ડિયા ‘‘દિટ્ઠં તે, મહારાજ, ઇદાનિ તાસં પાણાતિપાતસ્સ કરણં વા અકરણં વા જાનિસ્સસિ, ‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ પચિત્વા પેસેન્તૂ’તિ વદેહિ દેવા’’તિ આહ. રાજા તથા વત્વા પેસેસિ. ઇતરો તે ગહેત્વા ગચ્છન્તો વિય હુત્વા ગન્ત્વા તે કુક્કુટે પુરોહિતસ્સ દત્વા મતકુક્કુટે તાસં સન્તિકં નેત્વા, ‘‘ઇમે કિર કુક્કુટે પચિત્વા સત્થુ સન્તિકં પહિણથા’’તિ આહ. તા, ‘‘સામિ, આહર, ઇદં નામ અમ્હાકં કિચ્ચ’’ન્તિ પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ગણ્હિંસુ. સો રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘કિં, તાતા’’તિ પુટ્ઠો, ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ પચિત્વા પેસેથાતિ વુત્તમત્તેયેવ પટિમગ્ગં આગન્ત્વા ગણ્હિંસૂ’’તિ આચિક્ખિ. માગણ્ડિયા ‘‘પસ્સ, મહારાજ, ન તા તુમ્હાદિસાનં કરોન્તિ, બહિદ્ધા પત્થના તાસં અત્થીતિ વુત્તે ન સદ્દહસી’’તિ આહ. રાજા તં સુત્વાપિ અધિવાસેત્વા તુણ્હીયેવ અહોસિ. માગણ્ડિયા ‘‘કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ.

તદા પન રાજા ‘‘સામાવતિયા વાસુલદત્તાય માગણ્ડિયાય ચા’’તિ તિસ્સન્નમ્પિ એતાસં પાસાદતલે વારેન વારેન સત્તાહં સત્તાહં વીતિનામેતિ. અથ નં ‘‘સ્વે વા પરસુવે વા સામાવતિયા પાસાદતલં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા માગણ્ડિયા ચૂળપિતુ સાસનં પહિણિ – ‘‘અગદેન કિર દાઠા ધોવિત્વા એકં સપ્પં પેસેતૂ’’તિ. સો તથા કત્વા પેસેસિ. રાજા અત્તનો ગમનટ્ઠાનં હત્થિકન્તવીણં આદાયયેવ ગચ્છતિ, તસ્સા પોક્ખરે એકં છિદ્દં અત્થિ. માગણ્ડિયા તેન છિદ્દેન સપ્પં પવેસેત્વા છિદ્દં માલાગુળેન થકેસિ. સપ્પો દ્વીહતીહં અન્તોવીણાયમેવ અહોસિ. માગણ્ડિયા રઞ્ઞો ગમનદિવસે ‘‘અજ્જ કતરિસ્સિત્થિયા પાસાદં ગમિસ્સસિ દેવા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સામાવતિયા’’તિ વુત્તે, ‘‘અજ્જ મયા, મહારાજ, અમનાપો સુપિનો દિટ્ઠો. ન સક્કા તત્થ ગન્તું, દેવા’’તિ? ‘‘ગચ્છામેવા’’તિ. સા યાવ તતિયં વારેત્વા, ‘‘એવં સન્તે અહમ્પિ તુમ્હેહિ સદ્ધિં ગમિસ્સામિ, દેવા’’તિ વત્વા નિવત્તિયમાનાપિ અનિવત્તિત્વા, ‘‘ન જાનામિ, કિં ભવિસ્સતિ દેવા’’તિ રઞ્ઞા સદ્ધિંયેવ અગમાસિ.

રાજા સામાવતિમિસ્સિકાહિ દિન્નાનિ વત્થપુપ્ફગન્ધાભરણાનિ ધારેત્વા સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા વીણં ઉસ્સીસકે ઠપેત્વા સયને નિપજ્જિ. માગણ્ડિયા અપરાપરં વિચરન્તી વિય હુત્વા વીણાછિદ્દતો પુપ્ફગુળં અપનેસિ. સપ્પો દ્વીહતીહં નિરાહારો તેન છિદ્દેન નિક્ખમિત્વા પસ્સસન્તો ફણં કત્વા સયનપિટ્ઠે નિપજ્જિ. માગણ્ડિયા તં દિસ્વા, ‘‘ધી ધી, દેવ, સપ્પો’’તિ મહાસદ્દં કત્વા રાજાનઞ્ચ તા ચ અક્કોસન્તી, ‘‘અયં અન્ધબાલરાજા અલક્ખિકો મય્હં વચનં ન સુણાતિ, ઇમાપિ નિસ્સિરીકા દુબ્બિનીતા, કિં નામ રઞ્ઞો સન્તિકા ન લભન્તિ, કિં નુ તુમ્હે ઇમસ્મિં મતેયેવ સુખં જીવિસ્સથ, જીવન્તે દુક્ખં જીવથ, ‘અજ્જ મયા પાપસુપિનો દિટ્ઠો, સામાવતિયા પાસાદં ગન્તું ન વટ્ટતી’તિ વારેન્તિયાપિ મે વચનં ન સુણસિ, દેવા’’તિ આહ. રાજા સપ્પં દિસ્વા મરણભયતજ્જિતો ‘‘એવરૂપમ્પિ નામ ઇમા કરિસ્સન્તિ, અહો પાપા, અહં ઇમાસં પાપભાવં આચિક્ખન્તિયાપિ ઇમિસ્સા વચનં ન સદ્દહિં, પઠમં અત્તનો ગબ્ભેસુ છિદ્દાનિ કત્વા નિસિન્ના, પુન મયા પેસિતે કુક્કુટે પટિપહિણિંસુ, અજ્જ સયને સપ્પં વિસ્સજ્જિંસૂ’’તિ કોધેન સમ્પજ્જલિતો વિય અહોસિ.

સામાવતીપિ પઞ્ચન્નં ઇત્થિસતાનં ઓવાદં અદાસિ – ‘‘અમ્મા, અમ્હાકં અઞ્ઞં પટિસરણં નત્થિ, નરિન્દે ચ દેવિયા ચ અત્તનિ ચ સમમેવ મેત્તચિત્તં પવત્તેથ, મા કસ્સચિ કોપં કરિત્થા’’તિ. રાજા સહસ્સથામં સિઙ્ગધનું આદાય જિયં પોથેત્વા વિસપીતં સરં સન્નય્હિત્વા સામાવતિં ધુરે કત્વા સબ્બા તા પટિપાટિયા ઠપાપેત્વા સામાવતિયા ઉરે સરં વિસ્સજ્જેસિ. સો તસ્સા મેત્તાનુભાવેન પટિનિવત્તિત્વા આગતમગ્ગાભિમુખોવ હુત્વા રઞ્ઞો હદયં પવિસન્તો વિય અટ્ઠાસિ. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ખિત્તો સરો સિલમ્પિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ગચ્છતિ, આકાસે પટિહનનકટ્ઠાનં નત્થિ, અથ ચ પનેસ નિવત્તિત્વા મમ હદયાભિમુખો જાતો, અયઞ્હિ નામ નિસ્સત્તો નિજ્જીવો સરોપિ એતિસ્સા ગુણં જાનાતિ, અહં મનુસ્સભૂતોપિ ન જાનામી’’તિ, સો ધનું છડ્ડેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સામાવતિયા પાદમૂલે ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સમ્મુય્હામિ પમુય્હામિ, સબ્બા મુય્હન્તિ મે દિસા;

સામાવતિ મં તાયસ્સુ, ત્વઞ્ચ મે સરણં ભવા’’તિ.

સા તસ્સ વચનં સુત્વા, ‘‘સાધુ, દેવ, મં સરણં ગચ્છા’’તિ અવત્વા, ‘‘યમહં, મહારાજ, સરણં ગતા, તમેવ ત્વમ્પિ સરણં ગચ્છાહી’’તિ ઇદં વત્વા સામાવતી સમ્માસમ્બુદ્ધસાવિકા –

‘‘મા મં ત્વં સરણં ગચ્છ, યમહં સરણં ગતા;

એસ બુદ્ધો મહારાજ, એસ બુદ્ધો અનુત્તરો;

સરણં ગચ્છ તં બુદ્ધં, ત્વઞ્ચ મે સરણં ભવા’’તિ. –

આહ. રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા, ‘‘ઇદાનાહં અતિરેકતરં ભાયામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘એસ ભિય્યો પમુય્હામિ, સબ્બા મુય્હન્તિ મે દિસા;

સામાવતિ મં તાયસ્સુ, ત્વઞ્ચ મે સરણં ભવા’’તિ.

અથ નં સા પુરિમનયેનેવ પુન પટિક્ખિપિત્વા, ‘‘તેન હિ ત્વઞ્ચ સરણં ગચ્છામિ, સત્થારઞ્ચ સરણં ગચ્છામિ, વરઞ્ચ તે દમ્મી’’તિ વુત્તે, ‘‘વરો ગહિતો હોતુ, મહારાજા’’તિ આહ. સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા સરણં ગન્ત્વા નિમન્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા સામાવતિં આમન્તેત્વા, ‘‘ઉટ્ઠેહિ, વરં ગણ્હા’’તિ આહ. ‘‘મહારાજ, મય્હં હિરઞ્ઞાદીહિ અત્થો નત્થિ, ઇમં પન મે વરં દેહિ, તથા કરોહિ, યથા સત્થા નિબદ્ધં પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ઇધાગચ્છતિ, ધમ્મં સુણિસ્સામી’’તિ. રાજા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિબદ્ધં ઇધાગચ્છથ, સામાવતિમિસ્સિકા ‘ધમ્મં સુણિસ્સામા’તિ વદન્તી’’તિ આહ. ‘‘મહારાજ, બુદ્ધાનં નામ એકસ્મિં ઠાને નિબદ્ધં ગન્તું ન વટ્ટતિ, મહાજનો સત્થારં આગમનત્થાય પચ્ચાસીસતી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, એકં ભિક્ખું આણાપેથા’’તિ. સત્થા આનન્દત્થેરં આણાપેસિ. સો તતો પટ્ઠાય પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ આદાય નિબદ્ધં રાજકુલં ગચ્છતિ. તાપિ દેવિયો નિબદ્ધં થેરં સપરિવારં ભોજેન્તિ, ધમ્મં સુણન્તિ. તા એકદિવસં થેરસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા પસીદિત્વા, પઞ્ચહિ ઉત્તરાસઙ્ગસતેહિ ધમ્મપૂજં અકંસુ. એકેકો ઉત્તરાસઙ્ગો પઞ્ચ સતાનિ પઞ્ચ સતાનિ અગ્ઘતિ.

તા એકવત્થા દિસ્વા રાજા પુચ્છિ – ‘‘કુહિં વો ઉત્તરાસઙ્ગો’’તિ. ‘‘અય્યસ્સ નો દિન્ના’’તિ. ‘‘તેન સબ્બે ગહિતા’’તિ? ‘‘આમ, ગહિતા’’તિ. રાજા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા તાહિ ઉત્તરાસઙ્ગાનં દિન્નભાવં પુચ્છિત્વા તાહિ દિન્નભાવઞ્ચ થેરેન ગહિતભાવઞ્ચ સુત્વા, ‘‘નનુ, ભન્તે, અતિબહૂનિ વત્થાનિ, એત્તકેહિ કિં કરિસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અમ્હાકં પહોનકાનિ વત્થાનિ ગણ્હિત્વા સેસાનિ જિણ્ણચીવરિકાનં ભિક્ખૂનં દસ્સામિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તે અત્તનો જિણ્ણચીવરાનિ કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘જિણ્ણતરચીવરિકાનં દસ્સન્તી’’તિ. ‘‘તે અત્તનો જિણ્ણતરચીવરાનિ કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘પચ્ચત્થરણાનિ કરિસ્સન્તી’’તિ. ‘‘પુરાણપચ્ચત્થરણાનિ કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘ભૂમત્થરણાનિ કરિસ્સન્તી’’તિ. ‘‘પુરાણભૂમત્થરણાનિ કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘પાદપુઞ્છનાનિ કરિસ્સન્તિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘પુરાણપાદપુઞ્છનાનિ કિં કરિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘ખણ્ડાખણ્ડિકં કોટ્ટેત્વા મત્તિકાય મદ્દિત્વા ભિત્તિં લિમ્પિસ્સન્તી’’તિ. ‘‘ભન્તે, એત્તકાનિ કત્વાપિ અય્યાનં દિન્નાનિ ન નસ્સન્તી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. રાજા પસન્નો અપરાનિપિ પઞ્ચ વત્થસતાનિ આહરાપેત્વા થેરસ્સ પાદમૂલે ઠપાપેસિ. થેરો કિર પઞ્ચસતગ્ઘનકાનેવ વત્થાનિ પઞ્ચસતભાગેન પાદમૂલે ઠપેત્વા દિન્નાનિ પઞ્ચસતક્ખત્તું લભિ, સહસ્સગ્ઘનકાનિ સહસ્સભાગેન પાદમૂલે ઠપેત્વા દિન્નાનિ સહસ્સક્ખત્તું લભિ, સતસહસ્સગ્ઘનકાનિ સતસહસ્સભાગેન પાદમૂલે ઠપેત્વા દિન્નાનિ સતસહસ્સક્ખત્તું લભિ. એકં દ્વે તીણિ ચત્તારિ પઞ્ચ દસાતિઆદિના નયેન લદ્ધાનં પન ગણના નામ નત્થિ. તથાગતે કિર પરિનિબ્બુતે થેરો સકલજમ્બુદીપં વિચરિત્વા સબ્બવિહારેસુ ભિક્ખૂનં અત્તનો સન્તકાનેવ પત્તચીવરાનિ અદાસિ.

તદા માગણ્ડિયાપિ ‘‘યમહં કરોમિ. તં તથા અહુત્વા અઞ્ઞથાવ હોતિ, ઇદાનિ કિં નુ ખો કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘અત્થેસો ઉપાયો’’તિ રઞ્ઞે ઉય્યાનકીળં ગચ્છન્તે ચૂળપિતુ સાસનં પહિણિ – ‘‘સામાવતિયા પાસાદં ગન્ત્વા, દુસ્સકોટ્ઠાગારાનિ ચ તેલકોટ્ઠાગારાનિ ચ વિવરાપેત્વા, દુસ્સાનિ તેલચાટીસુ તેમેત્વા તેમેત્વા થમ્ભે વેઠેત્વા તા સબ્બાપિ એકતો કત્વા દ્વારં પિદહિત્વા બહિ યન્તકં દત્વા દણ્ડદીપિકાહિ ગેહે અગ્ગિં દદમાનો ઓતરિત્વા ગચ્છતૂ’’તિ. સો પાસાદં અભિરુય્હ કોટ્ઠાગારાનિ વિવરિત્વા વત્થાનિ તેલચાટીસુ તેમેત્વા તેમેત્વા થમ્ભે વેઠેતું આરભિ. અથ નં સામાવતિપ્પમુખા ઇત્થિયો ‘‘કિં એતં ચૂળપિતા’’તિ વદન્તિયો ઉપસઙ્કમિંસુ. ‘‘અમ્મા, રાજા દળ્હિકમ્મત્થાય ઇમે થમ્ભે તેલપિલોતિકાહિ વેઠાપેતિ, રાજગેહે નામ સુયુત્તં દુયુત્તં દુજ્જાનં, મા મે સન્તિકે હોથ, અમ્મા’’તિ એવં વત્વા તા આગતા ગબ્ભે પવેસેત્વા દ્વારાનિ પિદહિત્વા બહિ યન્તકં દત્વા આદિતો પટ્ઠાય અગ્ગિં દેન્તો ઓતરિ. સામાવતી તાસં ઓવાદં અદાસિ – ‘‘અમ્હાકં અનમતગ્ગે સંસારે વિચરન્તીનં એવમેવ અગ્ગિના ઝાયમાનાનં અત્તભાવાનં પરિચ્છેદો બુદ્ધઞાણેનપિ ન સુકરો, અપ્પમત્તા હોથા’’તિ. તા ગેહે ઝાયન્તે વેદનાપરિગ્ગહકમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તિયો કાચિ દુતિયફલં, કાચિ તતિયફલં પાપુણિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સમ્બહુલા ભિક્ખૂ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, એકમન્તં નિસિન્ના ખો તે ભિક્ખૂ ભગવન્તં એતદવોચું – ‘ઇધ, ભન્તે, રઞ્ઞો ઉતેનસ્સ ઉય્યાનગતસ્સ અન્તેપુરં દડ્ઢં, પઞ્ચ ચ ઇત્થિસતાનિ કાલકતાનિ સામાવતિપ્પમુખાનિ. તાસં, ભન્તે, ઉપાસિકાનં કા ગતિ, કો અભિસમ્પરાયો’તિ? સન્તેત્થ, ભિક્ખવે, ઉપાસિકાયો સોતાપન્ના, સન્તિ સકદાગામિયો, સન્તિ અનાગામિયો, સબ્બા તા, ભિક્ખવે, ઉપાસિકાયો અનિપ્ફલા કાલકતા’’તિ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘મોહસમ્બન્ધનો લોકો, ભબ્બરૂપોવ દિસ્સતિ;

ઉપધીબન્ધનો બાલો, તમસા પરિવારિતો;

સસ્સતોરિવ ખાયતિ, પસ્સતો નત્થિ કિઞ્ચન’’ન્તિ. (ઉદા. ૭૦);

એવઞ્ચ પન વત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, સત્તા નામ વટ્ટે વિચરન્તા નિચ્ચકાલં અપ્પમત્તા હુત્વા પુઞ્ઞકમ્મમેવ ન કરોન્તિ, પમાદિનો હુત્વા પાપકમ્મમ્પિ કરોન્તિ. તસ્મા વટ્ટે વિચરન્તા સુખમ્પિ દુક્ખમ્પિ અનુભવન્તી’’તિ ધમ્મં દેસેસિ.

રાજા ‘‘સામાવતિયા ગેહં કિર ઝાયતી’’તિ સુત્વા વેગેનાગચ્છન્તોપિ અદડ્ઢે સમ્પાપુણિતું નાસક્ખિ. આગન્ત્વા પન ગેહં નિબ્બાપેન્તો ઉપ્પન્નબલવદોમનસ્સો અમચ્ચગણપરિવુતો નિસીદિત્વા સામાવતિયા ગુણે અનુસ્સરન્તો, ‘‘કસ્સ નુ ખો ઇદં કમ્મ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘માગણ્ડિયાય કારિતં ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા, ‘‘તાસેત્વા પુચ્છિયમાના ન કથેસ્સતિ, સણિકં ઉપાયેન પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અમચ્ચે આહ – ‘‘અમ્ભો, અહં ઇતો પુબ્બે ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય આસઙ્કિતપરિસઙ્કિતોવ હોમિ, સામાવતી મે નિચ્ચં ઓતારમેવ ગવેસતિ, ઇદાનિ પન મે ચિત્તં નિબ્બુતં ભવિસ્સતિ, સુખેન ચ વસિતું લભિસ્સામી’’તિ, તે ‘‘કેન નુ ખો, દેવ, ઇદં કત’’ન્તિ આહંસુ. ‘‘મયિ સિનેહેન કેનચિ કતં ભવિસ્સતી’’તિ. માગણ્ડિયાપિ સમીપે ઠિતા તં સુત્વા, ‘‘નાઞ્ઞો કોચિ કાતું સક્ખિસ્સતિ, મયા કતં, દેવ, અહં ચૂળપિતરં આણાપેત્વા કારેસિ’’ન્તિ આહ. ‘‘તં ઠપેત્વા અઞ્ઞો મયિ સિનેહો સત્તો નામ નત્થિ, પસન્નોસ્મિ, વરં તે દમ્મિ, અત્તનો ઞાતિગણં પક્કોસાપેહી’’તિ. સા ઞાતકાનં સાસનં પહિણિ – ‘‘રાજા મે પસન્નો વરં દેતિ, સીઘં આગચ્છન્તૂ’’તિ. રાજા આગતાગતાનં મહન્તં સક્કારં કારેસિ. તં દિસ્વા તસ્સા અઞ્ઞાતકાપિ લઞ્જં દત્વા ‘‘મયં માગણ્ડિયાય ઞાતકા’’તિ આગચ્છિંસુ. રાજા તે સબ્બે ગાહાપેત્વા રાજઙ્ગણે નાભિપ્પમાણે આવાટે ખણાપેત્વા તે તત્થ નિસીદાપેત્વા પંસૂહિ પૂરેત્વા ઉપરિ પલાલે વિકિરાપેત્વા અગ્ગિં દાપેસિ. ચમ્મસ્સ દડ્ઢકાલે અયનઙ્ગલેન કસાપેત્વા ખણ્ડાખણ્ડં હીરાહીરં કારેસિ. માગણ્ડિયાય સરીરતોપિ તિખિણેન સત્થેન ઘનઘનટ્ઠાનેસુ મંસં ઉપ્પાટેત્વા તેલકપાલં ઉદ્ધનં આરોપેત્વા પૂવે વિય પચાપેત્વા તમેવ ખાદાપેસિ.

ધમ્મસભાયમ્પિ ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘અનનુચ્છવિકં વત, આવુસો, એવરૂપાય સદ્ધાય પસન્નાય ઉપાસિકાય એવરૂપં મરણ’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા, ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં અત્તભાવે સામાવતિપ્પમુખાનં ઇત્થીનં એતં અયુત્તં સમ્પત્તં. પુબ્બે કતકમ્મસ્સ પન યુત્તમેવ એતાહિ લદ્ધ’’ન્તિ વત્વા, ‘‘કિં, ભન્તે, એતાહિ પુબ્બે કતં, તં આચિક્ખથા’’તિ તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે રાજગેહે નિબદ્ધં અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધા ભુઞ્જન્તિ. પઞ્ચસતા ઇત્થિયો તે ઉપટ્ઠહન્તિ. તેસુ સત્ત પચ્ચેકબુદ્ધા હિમવન્તં ગચ્છન્તિ, એકો નદીતીરે એકં તિણગહનં અત્થિ, તત્થ ઝાનં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. અથેકદિવસં રાજા પચ્ચેકબુદ્ધેસુ ગતેસુ તા ઇત્થિયો આદાય નદિયં ઉદકકીળં કીળિતું ગતો. તત્થ તા ઇત્થિયો દિવસભાગં ઉદકે કીળિત્વા ઉત્તરિત્વા સીતપીળિતા અગ્ગિં વિસિબ્બેતુકામા ‘‘અમ્હાકં અગ્ગિકરણટ્ઠાનં ઓલોકેથા’’તિ અપરાપરં વિચરન્તિયો તં તિણગહનં દિસ્વા, ‘‘તિણરાસી’’તિ સઞ્ઞાય તં પરિવારેત્વા ઠિતા અગ્ગિં અદંસુ. તિણેસુ ઝાયિત્વા પતન્તેસુ પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા, ‘‘નટ્ઠામ્હા, અમ્હાકં રઞ્ઞો પચ્ચેકબુદ્ધો ઝાયતિ, રાજા ઞત્વા અમ્હે નાસેસ્સતિ, સુદડ્ઢં નં કરિસ્સામા’’તિ સબ્બા તા ઇત્થિયો ઇતો ચિતો ચ દારૂનિ આહરિત્વા તસ્સ ઉપરિ દારુરાસિં કરિંસુ. મહાદારુરાસિ અહોસિ. અથ નં આલિમ્પેત્વા, ‘‘ઇદાનિ ઝાયિસ્સતી’’તિ પક્કમિંસુ. તા પઠમં અસઞ્ચેતનિકા હુત્વા કમ્મુના ન બજ્ઝિંસુ, ઇદાનિ પચ્છા સઞ્ચેતનાય કમ્મુના બજ્ઝિંસુ. પચ્ચેકબુદ્ધં પન અન્તોસમાપત્તિયં સકટસહસ્સેહિ દારૂનિ આહરિત્વા આલિમ્પેન્તાપિ ઉસ્માકારમત્તમ્પિ ગહેતું ન સક્કોન્તિ. તસ્મા સો સત્તમે દિવસે ઉટ્ઠાય યથાસુખં અગમાસિ. તા તસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન અત્તભાવસતે ઇમિનાવ નિયામેન ગેહે ઝાયમાને ઝાયિંસુ. ઇદં એતાસં પુબ્બકમ્મન્તિ.

એવં વુત્તે ભિક્ખૂ સત્થારં પટિપુચ્છિંસુ – ‘‘ખુજ્જુત્તરા પન, ભન્તે, કેન કમ્મેન ખુજ્જા જાતા, કેન કમ્મેન મહાપઞ્ઞા, કેન કમ્મેન સોતાપત્તિફલં અધિગતા, કેન કમ્મેન પરેસં પેસનકારિતા જાતા’’તિ? ભિક્ખવે, તસ્સેવ રઞ્ઞો બારાણસિયં રજ્જં કરણકાલે સ્વેવ પચ્ચેકબુદ્ધો થોકં ખુજ્જધાતુકો અહોસિ. અથેકા ઉપટ્ઠાયિકા ઇત્થી કમ્બલં પારુપિત્વા સુવણ્ણસરણં ગહેત્વા, ‘‘અમ્હાકં પચ્ચેકબુદ્ધો એવઞ્ચ એવઞ્ચ વિચરતી’’તિ ખુજ્જા હુત્વા તસ્સ વિચરણાકારં દસ્સેસિ. તસ્સ નિસ્સન્દેન ખુજ્જા જાતા. તે પન પચ્ચેકબુદ્ધે પઠમદિવસે રાજગેહે નિસીદાપેત્વા પત્તે ગાહાપેત્વા પાયાસસ્સ પૂરેત્વા દાપેસિ. ઉણ્હપાયાસસ્સ પૂરે પત્તે પચ્ચેકબુદ્ધા પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા ગણ્હન્તિ. સા ઇત્થી તે તથા કરોન્તે દિસ્વા અત્તનો સન્તકાનિ અટ્ઠ દન્તવલયાનિ દત્વા, ‘‘ઇધ ઠપેત્વા ગણ્હથા’’તિ આહ. તેસુ તથા કત્વા તં ઓલોકેત્વા ઠિતેસુ તેસં અધિપ્પાયં ઞત્વા, ‘‘નત્થિ, ભન્તે, અમ્હાકં એતેહિ અત્થો. તુમ્હાકઞ્ઞેવ એતાનિ પરિચ્ચત્તાનિ, ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ આહ. તે ગહેત્વા નન્દમૂલકપબ્ભારં અગમંસુ. અજ્જતનાપિ તાનિ વલયાનિ અરોગાનેવ. સા તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન ઇદાનિ તિપિટકધરા મહાપઞ્ઞા જાતા. પચ્ચેકબુદ્ધાનં કતઉપટ્ઠાનસ્સ નિસ્સન્દેન પન સોતાપત્તિફલં પત્તા. ઇદમસ્સા બુદ્ધન્તરે પુબ્બકમ્મં.

કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પન એકા બારાણસિસેટ્ઠિનો ધીતા વડ્ઢમાનકચ્છાયાય આદાસં ગહેત્વા અત્તાનં અલઙ્કરોન્તી નિસીદિ. અથસ્સા વિસ્સાસિકા એકા ખીણાસવા ભિક્ખુની તં દટ્ઠું અગમાસિ. ભિક્ખુનિયો હિ ખીણાસવાપિ સાયન્હસમયે ઉપટ્ઠાકકુલાનિ દટ્ઠુકામા હોન્તિ. તસ્મિં પન ખણે સેટ્ઠિધીતાય સન્તિકે કાચિ પેસનકારિકા નત્થિ, સા ‘‘વન્દામિ, અય્યે, એતં તાવ મે પસાધનપેળકં ગહેત્વા દેથા’’તિ આહ. થેરી ચિન્તેસિ – ‘‘સચસ્સા ઇમં ગણ્હિત્વા ન દસ્સામિ, મયિ આઘાતં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ. સચે પન દસ્સામિ, પરસ્સ પેસનકારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિસ્સતિ. નિરયસન્તાપતો ખો પન પરસ્સ પેસનભાવોવ સેય્યો’’તિ. ‘‘સા અનુદયં પટિચ્ચ તં ગહેત્વા તસ્સા અદાસિ. તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન પરેસં પેસનકારિકા જાતા’’તિ.

અથ પુનેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘સામાવતિપ્પમુખા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો ગેહે અગ્ગિના ઝાયિંસુ, માગણ્ડિયાય ઞાતકા ઉપરિ પલાલગ્ગિં દત્વા અયનઙ્ગલેહિ ભિન્ના, માગણ્ડિયા પક્કુથિતતેલે પક્કા, કે નુ ખો એત્થ જીવન્તિ નામ, કે મતા નામા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા, ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, યે કેચિ પમત્તા, તે વસ્સસતં જીવન્તાપિ મતાયેવ નામ. યે અપ્પમત્તા, તે મતાપિ જીવન્તિયેવ. તસ્મા માગણ્ડિયા જીવન્તીપિ મતાયેવ નામ, સામાવતિપ્પમુખા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો મતાપિ જીવન્તિયેવ નામ. ન હિ, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તા મરન્તિ નામા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૧. ‘‘અપ્પમાદો અમતપદં, પમાદો મચ્ચુનો પદં;

અપ્પમત્તા ન મીયન્તિ, યે પમત્તા યથા મતા.

૨૨. ‘‘એવં વિસેસતો ઞત્વા, અપ્પમાદમ્હિ પણ્ડિતા;

અપ્પમાદે પમોદન્તિ, અરિયાનં ગોચરે રતા.

૨૩. ‘‘તે ઝાયિનો સાતતિકા, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમા;

ફુસન્તિ ધીરા નિબ્બાનં, યોગક્ખેમં અનુત્તર’’ન્તિ.

તત્થ અપ્પમાદોતિ પદં મહન્તં અત્થં દીપેતિ, મહન્તં અત્થં ગહેત્વા તિટ્ઠતિ. સકલમ્પિ હિ તેપિટકં બુદ્ધવચનં આહરિત્વા કથિયમાનં અપ્પમાદપદમેવ ઓતરતિ. તેન વુત્તં –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ જઙ્ગલાનં પાણાનં પદજાતાનિ, સબ્બાનિ તાનિ હત્થિપદે સમોધાનં ગચ્છન્તિ, હત્થિપદં તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ યદિદં મહન્તત્તેન. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બેતે અપ્પમાદમૂલકા અપ્પમાદસમોસરણા, અપ્પમાદો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૪૦).

સો પનેસ અત્થતો સતિયા અવિપ્પવાસો નામ. નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતાય સતિયા ચેતં નામં. અમતપદન્તિ અમતં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ અજાતત્તા નુ જીયતિ ન મીયતિ, તસ્મા અમતન્તિ વુચ્ચતિ. પજ્જન્તિ ઇમિનાતિ પદં, અમતં પાપુણન્તીતિ અત્થો. અમતસ્સ પદં અમતપદં, અમતસ્સ અધિગમૂપાયોતિ વુત્તં હોતિ, પમાદોતિ પમજ્જનભાવો, મુટ્ઠસ્સતિસઙ્ખાતસ્સ સતિયા વોસગ્ગસ્સેતં નામં. મચ્ચુનોતિ મરણસ્સ. પદન્તિ ઉપાયો મગ્ગો. પમત્તો હિ જાતિં નાતિવત્તતિ, જાતો જીયતિ ચેવ મીયતિ ચાતિ પમાદો મચ્ચુનો પદં નામ હોતિ, મરણં ઉપેતિ. અપ્પમત્તા ન મીયન્તીતિ સતિયા સમન્નાગતા હિ અપ્પમત્તા ન મરન્તિ. અજરા અમરા હોન્તીતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બં. ન હિ કોચિ સત્તો અજરો અમરો નામ અત્થિ, પમત્તસ્સ પન વટ્ટં નામ અપરિચ્છિન્નં, અપ્પમત્તસ્સ પરિચ્છિન્નં. તસ્મા પમત્તા જાતિઆદીહિ અપરિમુત્તત્તા જીવન્તાપિ મતાયેવ નામ. અપ્પમત્તા પન અપ્પમાદલક્ખણં વડ્ઢેત્વા ખિપ્પં મગ્ગફલાનિ સચ્છિકત્વા દુતિયતતિયઅત્તભાવેસુ ન નિબ્બત્તન્તિ. તસ્મા તે જીવન્તાપિ મતાપિ ન મીયન્તિયેવ નામ. યે પમત્તા યથા મતાતિ યે પન સત્તા પમત્તા, તે પમાદમરણેન મતત્તા, યથા હિ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદેન મતા દારુક્ખન્ધસદિસા અપગતવિઞ્ઞાણા, તથેવ હોન્તિ. તેસમ્પિ હિ મતાનં વિય ગહટ્ઠાનં તાવ ‘‘દાનં દસ્સામ, સીલં રક્ખિસ્સામ, ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ એકચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ, પબ્બજિતાનમ્પિ ‘‘આચરિયુપજ્ઝાયવત્તાદીનિ પૂરેસ્સામ, ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિસ્સામ, ભાવનં વડ્ઢેસ્સામા’’તિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ મતેન તે કિં નાનાકરણાવ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘યે પમત્તા યથા મતા’’તિ.

એવં વિસેસતો ઞત્વાતિ પમત્તસ્સ વટ્ટતો નિસ્સરણં નત્થિ, અપ્પમત્તસ્સ અત્થીતિ એવં વિસેસતોવ જાનિત્વા. કે પનેતં વિસેસં જાનન્તીતિ? અપ્પમાદમ્હિ પણ્ડિતાતિ યે પણ્ડિતા મેધાવિનો સપ્પઞ્ઞા અત્તનો અપ્પમાદે ઠત્વા અપ્પમાદં વડ્ઢેન્તિ, તે એવં વિસેસકારણં જાનન્તિ. અપ્પમાદે પમોદન્તીતિ તે એવં ઞત્વા તસ્મિં અત્તનો અપ્પમાદે પમોદન્તિ, પહંસિતમુખા તુટ્ઠપહટ્ઠા હોન્તિ. અરિયાનં ગોચરે રતાતિ તે એવં અપ્પમાદે પમોદન્તા તં અપ્પમાદં વડ્ઢેત્વા અરિયાનં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં ગોચરસઙ્ખાતે ચતુસતિપટ્ઠાનાદિભેદે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે નવવિધલોકુત્તરધમ્મે ચ રતા નિરતા, અભિરતા હોન્તીતિ અત્થો.

તે ઝાયિનોતિ તે અપ્પમત્તા પણ્ડિતા અટ્ઠસમાપત્તિસઙ્ખાતેન આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેન વિપસ્સનામગ્ગફલસઙ્ખાતેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનેન ચાતિ દુવિધેનપિ ઝાનેન ઝાયિનો. સાતતિકાતિ અભિનિક્ખમનકાલતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા સતતં પવત્તકાયિકચેતસિકવીરિયા. નિચ્ચં દળ્હપરક્કમાતિ યં તં પુરિસથામેન પુરિસવીરિયેન પુરિસપરક્કમેન પત્તબ્બં, ન તં અપાપુણિત્વા વીરિયસ્સ સણ્ઠાનં ભવિસ્સતીતિ એવરૂપેન વીરિયેન અન્તરા અનોસક્કિત્વા નિચ્ચપ્પવત્તેન દળ્હપરક્કમેન સમન્નાગતા. ફુસન્તીતિ એત્થ દ્વે ફુસના ઞાણફુસના ચ, વિપાકફુસના ચ. તત્થ ચત્તારો મગ્ગા ઞાણફુસના નામ, ચત્તારિ ફલાનિ વિપાકફુસના નામ. તેસુ ઇધ વિપાકફુસના અધિપ્પેતા. અરિયફલેન નિબ્બાનં સચ્છિકરોન્તો ધીરા પણ્ડિતા તાય વિપાકફુસનાય ફુસન્તિ, નિબ્બાનં સચ્છિકરોન્તિ. યોગક્ખેમં અનુત્તરન્તિ યે ચત્તારો યોગા મહાજનં વટ્ટે ઓસીદાપેન્તિ, તેહિ ખેમં નિબ્ભયં સબ્બેહિ લોકિયલોકુત્તરધમ્મેહિ સેટ્ઠત્તા અનુત્તરન્તિ.

દેસનાપરિયોસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

સામાવતીવત્થુ પઠમં.