૯. નન્દત્થેરવત્થુ

યથા અગારન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આયસ્મન્તં નન્દં આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થા હિ પવત્તિતવરધમ્મચક્કો રાજગહં ગન્ત્વા વેળુવને વિહરન્તો – ‘‘પુત્તં મે આનેત્વા દસ્સેથા’’તિ સુદ્ધોદનમહારાજેન પેસિતાનં સહસ્સસહસ્સપરિવારાનં દસન્નં દૂતાનં સબ્બપચ્છતો ગન્ત્વા અરહત્તપ્પત્તેન કાળુદાયિત્થેરેન ગમનકાલં ઞત્વા મગ્ગવણ્ણં વણ્ણેત્વા વીસતિસહસ્સખીણાસવપરિવુતો કપિલપુરં નીતો ઞાતિસમાગમે પોક્ખરવસ્સં અત્થુપ્પત્તિં કત્વા વેસ્સન્તરજાતકં (જા. ૨.૨૨.૧૬૫૫ આદયો) કથેત્વા પુનદિવસે પિણ્ડાય પવિટ્ઠો, ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૮) ગાથાય પિતરં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા, ‘‘ધમ્મઞ્ચરે’’તિ (ધ. પ. ૧૬૯) ગાથાય મહાપજાપતિં સોતાપત્તિફલે, રાજાનઞ્ચ સકદાગામિફલે પતિટ્ઠાપેસિ. ભત્તકિચ્ચાવસાને પન રાહુલમાતુગુણકથં નિસ્સાય ચન્દકિન્નરીજાતકં (જા. ૧.૧૪.૧૮ આદયો) કથેત્વા તતો તતિયદિવસે નન્દકુમારસ્સ અભિસેકગેહપ્પવેસનવિવાહમઙ્ગલેસુ પવત્તમાનેસુ પિણ્ડાય પવિસિત્વા નન્દકુમારસ્સ હત્થે પત્તં દત્વા મઙ્ગલં વત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કમન્તો નન્દકુમારસ્સ હત્થતો પત્તં ન ગણ્હિ. સોપિ તથાગતગારવેન ‘‘પત્તં વો, ભન્તે, ગણ્હથા’’તિ વત્તું નાસક્ખિ. એવં પન ચિન્તેસિ – ‘‘સોપાનસીસે પત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ. સત્થા તસ્મિમ્પિ ઠાને ન ગણ્હિ. ઇતરો ‘‘સોપાનપાદમૂલે ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા તત્થાપિ ન ગણ્હિ. ઇતરો ‘‘રાજઙ્ગણે ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા તત્થાપિ ન ગણ્હિ. કુમારો નિવત્તિતુકામો અરુચિયા ગચ્છન્તો સત્થુગારવેન ‘‘પત્તં ગણ્હથા’’તિ વત્તું ન સક્કોતિ. ‘‘ઇધ ગણ્હિસ્સતિ, એત્થ ગણ્હિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો ગચ્છતિ.

તસ્મિં ખણે અઞ્ઞા ઇત્થિયો તં દિસ્વા જનપદકલ્યાણિયા આચિક્ખિંસુ – ‘‘અય્યે, ભગવા નન્દકુમારં ગહેત્વા ગતો, તુમ્હેહિ તં વિના કરિસ્સતી’’તિ. સા ઉદકબિન્દૂહિ પગ્ઘરન્તેહેવ અડ્ઢુલ્લિખિતેહિ કેસેહિ વેગેન ગન્ત્વા, ‘‘તુવટં ખો, અય્યપુત્ત, આગચ્છેય્યાસી’’તિ આહ. તં તસ્સા વચનં તસ્સ હદયે તિરિયં પતિત્વા વિય ઠિતં. સત્થાપિસ્સ હત્થતો પત્તં અગ્ગણ્હિત્વાવ તં વિહારં નેત્વા, ‘‘પબ્બજિસ્સસિ નન્દા’’તિઆહ. સો બુદ્ધગારવેન ‘‘ન પબ્બજિસ્સામી’’તિ અવત્વા, ‘‘આમ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘તેન હિ નન્દં પબ્બાજેથા’’તિ આહ. સત્થા કપિલપુરં ગન્ત્વા તતિયદિવસે નન્દં પબ્બાજેસિ.

સત્તમે દિવસે રાહુલમાતા કુમારં અલઙ્કરિત્વા ભગવતો સન્તિકં પેસેસિ – ‘‘પસ્સ, તાત, એતં વીસતિસહસ્સસમણપરિવુતં સુવણ્ણવણ્ણં બ્રહ્મરૂપિવણ્ણં સમણં, અયં તે પિતા, એતસ્સ મહન્તા નિધિકુમ્ભિયો અહેસું. ત્યાસ્સ નિક્ખમનતો પટ્ઠાય ન પસ્સામ, ગચ્છ નં દાયજ્જં યાચસ્સુ – ‘અહં, તાત, કુમારો, અભિસેકં પત્વા ચક્કવત્તી ભવિસ્સામિ, ધનેન મે અત્થો, ધનં મે દેહિ. સામિકો હિ પુત્તો પિતુસન્તકસ્સા’’’તિ. કુમારો ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વાવ પિતુસિનેહં પટિલભિત્વા હટ્ઠચિત્તો ‘‘સુખા તે, સમણ, છાયા’’તિ વત્વા અઞ્ઞમ્પિ બહું અત્તનો અનુરૂપં વદન્તો અટ્ઠાસિ. ભગવા કતભત્તકિચ્ચો અનુમોદનં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. કુમારોપિ ‘‘દાયજ્જં મે, સમણ, દેહિ, દાયજ્જં મે, સમણ, દેહી’’તિ ભગવન્તં અનુબન્ધિ. ભગવાપિ કુમારં ન નિવત્તાપેસિ. પરિજનોપિ ભગવતા સદ્ધિં ગચ્છન્તં નિવત્તેતું નાસક્ખિ. ઇતિ સો ભગવતા સદ્ધિં આરામમેવ અગમાસિ.

તતો ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘યં અયં પિતુસન્તકં ધનં ઇચ્છતિ, તં વટ્ટાનુગતં સવિઘાતં, હન્દસ્સ બોધિતલે પટિલદ્ધં સત્તવિધં અરિયધનં દેમિ, લોકુત્તરદાયજ્જસ્સ નં સામિકં કરોમી’’તિ. અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ – ‘‘તેન હિ ત્વં, સારિપુત્ત, રાહુલકુમારં પબ્બાજેહી’’તિ. થેરો કુમારં પબ્બાજેસિ. પબ્બજિતે ચ પન કુમારે રઞ્ઞો અધિમત્તં દુક્ખં ઉપ્પજ્જિ. તં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ભગવતો નિવેદેત્વા, ‘‘સાધુ, ભન્તે, અય્યા, માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતં પુત્તં ન પબ્બાજેય્યુ’’ન્તિ વરં યાચિ. ભગવા તસ્સ તં વરં દત્વા પુનેકદિવસં રાજનિવેસને કતપાતરાસો એકમન્તં નિસિન્નેન રઞ્ઞા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં દુક્કરકારિકકાલે એકા દેવતા મં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘પુત્તો તે કાલકતો’તિ આહ. અહં તસ્સા વચનં અસદ્દહન્તો ‘ન મય્હં પુત્તો બોધિં અપ્પત્વા કાલં કરોતી’તિ પટિક્ખિપિ’’ન્તિ વુત્તે – ‘‘ઇદાનિ કિં સદ્દહિસ્સથ, પુબ્બેપિ અટ્ઠિકાનિ દસ્સેત્વા, ‘પુત્તો તે મતો’તિ વુત્તે ન સદ્દહિત્વા’’તિ ઇમિસ્સા અત્થુપ્પત્તિયા મહાધમ્મપાલજાતકં (જા. ૧.૧૦.૯૨ આદયો) કથેસિ. ગાથાપરિયોસાને રાજા અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ. ઇતિ ભગવા પિતરં તીસુ ફલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પુનદેવ રાજગહં ગન્ત્વા તતો અનાથપિણ્ડિકેન સાવત્થિં આગમનત્થાય ગહિતપટિઞ્ઞો નિટ્ઠિતે જેતવને વિહારે તત્થ ગન્ત્વા વાસં કપ્પેસિ.

એવં સત્થરિ જેતવને વિહરન્તે આયસ્મા નન્દો ઉક્કણ્ઠિત્વા ભિક્ખૂનં એતમત્થં આરોચેસિ – ‘‘અનભિરતો અહં, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં ચરામિ, ન સક્કોમિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સામી’’તિ. ભગવા તં પવત્તિં સુત્વા આયસ્મન્તં નન્દં પક્કોસાપેત્વા એતદવોચ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, નન્દ, સમ્બહુલાનં ભિક્ખૂનં એવં આરોચેસિ – ‘અનભિરતો, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં ચરામિ, ન સક્કોમિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સામી’’’તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિસ્સ પન ત્વં, નન્દ, અનભિરતો બ્રહ્મચરિયં ચરસિ, ન સક્કોસિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સસી’’તિ? ‘‘સાકિયાની મં, ભન્તે, જનપદકલ્યાણી ઘરા નિક્ખમન્તસ્સ અડ્ઢુલ્લિખિતેહિ કેસેહિ અપલોકેત્વા મં એતદવોચ – ‘તુવટં ખો, અય્યપુત્ત, આગચ્છેય્યાસી’તિ, સો ખો અહં, ભન્તે, તં અનુસ્સરમાનો અનભિરતો બ્રહ્મચરિયં ચરામિ, ન સક્કોમિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતું, સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તિસ્સામી’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દં બાહાયં ગહેત્વા ઇદ્ધિબલેન તાવતિંસદેવલોકં આનેન્તો અન્તરામગ્ગે એકસ્મિં ઝામક્ખેત્તે ઝામખાણુકે નિસિન્નં છિન્નકણ્ણનાસનઙ્ગુટ્ઠં એકં પલુટ્ઠમક્કટિં દસ્સેત્વા તાવતિંસભવને સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનં આગતાનિ કકુટપાદાનિ પઞ્ચ અચ્છરાસતાનિ દસ્સેસિ. કકુટપાદાનીતિ રત્તવણ્ણતાય પારેવતપાદસદિસપાદાનિ. દસ્સેત્વા ચ પનાહ – ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, નન્દ, કતમા નુ ખો અભિરૂપતરા વા દસ્સનીયતરા વા પાસાદિકતરા વા સાકિયાની વા જનપદકલ્યાણી, ઇમાનિ વા પઞ્ચ અચ્છરાસતાનિ કકુટપાદાની’’તિ? તં સુત્વા આહ – ‘‘સેય્યથાપિ સા, ભન્તે, છિન્નકણ્ણનાસનઙ્ગુટ્ઠા પલુટ્ઠમક્કટી, એવમેવ ખો, ભન્તે, સાકિયાની જનપદકલ્યાણી, ઇમેસં પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં ઉપનિધાય સઙ્ખ્યમ્પિ ન ઉપેતિ, કલમ્પિ ન ઉપેતિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ. અથ ખો ઇમાનેવ પઞ્ચ અચ્છરાસતાનિ અભિરૂપતરાનિ ચેવ દસ્સનીયતરાનિ ચ પાસાદિકતરાનિ ચા’’તિ. ‘‘અભિરમ, નન્દ, અભિરમ, નન્દ, અહં તે પાટિભોગો પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં પટિલાભાય કકુટપાદાન’’ન્તિ. ‘‘સચે મે, ભન્તે ભગવા, પાટિભોગો પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં પટિલાભાય કકુટપાદાનં, અભિરમિસ્સામહં, ભન્તે, ભગવતિ બ્રહ્મચરિયે’’તિ.

અથ ખો ભગવા આયસ્મન્તં નન્દં ગહેત્વા તત્થ અન્તરહિતો જેતવનેયેવ પાતુરહોસિ. અસ્સોસું ખો ભિક્ખૂ, ‘‘આયસ્મા કિર નન્દો ભગવતો ભાતા માતુચ્છાપુત્તો અચ્છરાનં હેતુ બ્રહ્મચરિયં ચરતિ. ભગવા કિરસ્સ પાટિભોગો પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં પટિલાભાય કકુટપાદાન’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મતો નન્દસ્સ સહાયકા ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં નન્દં ભતકવાદેન ચ ઉપક્કિતકવાદેન ચ સમુદાચરન્તિ, ‘‘ભતકો કિરાયસ્મા નન્દો, ઉપક્કિતકો કિરાયસ્મા નન્દો, અચ્છરાનં હેતુ બ્રહ્મચરિયં ચરતિ. ભગવા કિરસ્સ પાટિભોગો પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં પટિલાભાય કકુટપાદાન’’ન્તિ. અથ ખો આયસ્મા નન્દો સહાયકાનં ભિક્ખૂનં ભતકવાદેન ચ ઉપક્કિતકવાદેન ચ અટ્ટિયમાનો હરાયમાનો જિગુચ્છમાનો એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો ન ચિરસ્સેવ યસ્સત્થાય કુલપુત્તા સમ્મદેવ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજન્તિ, તદનુત્તરં બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહાસિ, ‘‘ખીણા જાતિ, વુસિતં બ્રહ્મચરિયં, કતં કરણીયં, નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરો ચ ખો પનાયસ્મા નન્દો અરહતં અહોસિ.

અથેકા દેવતા રત્તિભાગે સકલં જેતવનં ઓભાસેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા આરોચેસિ – ‘‘આયસ્મા, ભન્તે, નન્દો ભગવતો ભાતા માતુચ્છાપુત્તો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદિ ‘‘નન્દો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ. સોપાયસ્મા નન્દો તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એતદવોચ – ‘‘યં મે, ભન્તે, ભગવા પાટિભોગો પઞ્ચન્નં અચ્છરાસતાનં પટિલાભાય કકુટપાદાનં, મુઞ્ચામહં, ભન્તે, ભગવન્તં એતસ્મા પટિસ્સવા’’તિ. ‘‘મયાપિ ખો તે, નન્દ, ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ વિદિતો ‘નન્દો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. દેવતાપિ મે એતમત્થં આરોચેસિ – ‘આયસ્મા, ભન્તે, નન્દો આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’તિ. યદેવ ખો તે, નન્દ, અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્તં, અથાહં મુત્તો એતસ્મા પટિસ્સવા’’તિ. અથ ખો ભગવા એતમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યસ્સ નિત્તિણ્ણો પઙ્કો, મદ્દિતો કામકણ્ટકો;

મોહક્ખયં અનુપ્પત્તો, સુખદુક્ખેસુ ન વેધતી સ ભિક્ખૂ’’તિ. (ઉદા. ૨૨);

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ તં આયસ્મન્તં નન્દં પુચ્છિંસુ – ‘‘આવુસો નન્દ, પુબ્બે ત્વં ‘ઉક્કણ્ઠિતોમી’તિ વદેસિ, ઇદાનિ તે કથ’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ મે, આવુસો, ગિહિભાવાય આલયો’’તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ – ‘‘અભૂતં આયસ્મા નન્દો કથેતિ, અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, અતીતદિવસેસુ ‘ઉક્કણ્ઠિતોમ્હી’તિ વત્વા ઇદાનિ ‘નત્થિ મે ગિહિભાવાય આલયો’તિ કથેતી’’તિ ગન્ત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. ભગવા ‘‘ભિક્ખવે, અતીતદિવસેસુ નન્દસ્સ અત્તભાવો દુચ્છન્નગેહસદિસો અહોસિ, ઇદાનિ સુચ્છન્નગેહસદિસો જાતો. અયઞ્હિ દિબ્બચ્છરાનં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય પબ્બજિતકિચ્ચસ્સ મત્થકં પાપેતું વાયમન્તો તં કિચ્ચં પત્તો’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૩. ‘‘યથા અગારં દુચ્છન્નં, વુટ્ઠી સમતિવિજ્ઝતિ;

એવં અભાવિતં ચિત્તં, રાગો સમતિવિજ્ઝતિ.

૧૪. ‘‘યથા અગારં સુચ્છન્નં, વુટ્ઠી ન સમતિવિજ્ઝતિ;

એવં સુભાવિતં ચિત્તં, રાગો ન સમતિવિજ્ઝતી’’તિ.

તત્થ અગારન્તિ યંકિઞ્ચિ ગેહં. દુચ્છન્નન્તિ વિરળચ્છન્નં છિદ્દાવછિદ્દં. સમતિવિજ્ઝતીતિ વસ્સવુટ્ઠિ વિનિવિજ્ઝતિ. અભાવિતન્તિ તં અગારં વુટ્ઠિ વિય ભાવનાય રહિતત્તા અભાવિતં ચિત્તં રાગો સમતિ વિજ્ઝતિ. ન કેવલં રાગોવ, દોસમોહમાનાદયો સબ્બકિલેસા તથારૂપં ચિત્તં અતિવિય વિજ્ઝન્તિયેવ. સુભાવિતન્તિ સમથવિપસ્સનાભાવનાહિ સુભાવિતં. એવરૂપં ચિત્તં સુચ્છન્નં ગેહં વુટ્ઠિ વિય રાગાદયો કિલેસા અતિવિજ્ઝિતું ન સક્કોન્તીતિ.

ગાથાપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. મહાજનસ્સ દેસના સાત્થિકા અહોસિ.

અથ ખો ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, બુદ્ધા નામ અચ્છરિયા, જનપદકલ્યાણિં નિસ્સાય ઉક્કણ્ઠિતો નામાયસ્મા નન્દો સત્થારા દેવચ્છરા આમિસં કત્વા વિનીતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા – ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ મયા માતુગામેન પલોભેત્વા વિનીતોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિવાસી કપ્પટો નામ વાણિજો અહોસિ. તસ્સેકો ગદ્રભો કુમ્ભભારં વહતિ, એકદિવસેન સત્ત યોજનાનિ ગચ્છતિ. સો એકસ્મિં સમયે ગદ્રભભારકેહિ સદ્ધિં તક્કસિલં ગન્ત્વા યાવ ભણ્ડસ્સ વિસ્સજ્જનં, તાવ ગદ્રભં ચરિતું વિસ્સજ્જેસિ. અથસ્સ સો ગદ્રભો પરિખાપિટ્ઠે ચરમાનો એકં ગદ્રભિં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિ. સા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોન્તી આહ – ‘‘કુતો આગતોસી’’તિ? ‘‘બારાણસિતો’’તિ. ‘‘કેન કમ્મેના’’તિ? ‘‘વાણિજ્જકમ્મેના’’તિ. ‘‘કિત્તકં ભારં વહસી’’તિ? ‘‘કુમ્ભભાર’’ન્તિ? ‘‘એત્તકં ભારં વહન્તો કતિ યોજનાનિ ગચ્છસી’’તિ? ‘‘સત્ત યોજનાની’’તિ. ‘‘ગતગતટ્ઠાને તે કાચિ પાદપરિકમ્મપિટ્ઠિપરિકમ્મકરા અત્થી’’તિ? ‘‘નત્થી’’તિ. ‘‘એવં સન્તે મહાદુક્ખં નામ અનુભોસી’’તિ? ‘‘કિઞ્ચાપિ હિ તિરચ્છાનગતાનં પાદપરિકમ્માદિકારકા નામ નત્થિ, કામસંયોજનઘટ્ટનત્થાય પન એવરૂપં કથં કથેસિ’’? સો તસ્સા કથાય ઉક્કણ્ઠિ. કપ્પટોપિ ભણ્ડં વિસ્સજ્જેત્વા તસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા – ‘‘એહિ, તાત, ગમિસ્સામા’’તિ આહ. ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, નાહં ગમિસ્સામી’’તિ. અથ નં પુનપ્પુનં યાચિત્વા, ‘‘અનિચ્છન્તં પરિભાસેત્વા નં નેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ગાથમાહ –

‘‘પતોદં તે કરિસ્સામિ, સાળસઙ્ગુલિકણ્ટકં;

સઞ્છિન્દિસ્સામિ તે કાયં, એવં જાનાહિ ગદ્રભા’’તિ.

તં સુત્વા ગદ્રભો ‘‘એવં સન્તે અહમ્પિ તે કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘પતોદં મે કરિસ્સસિ, સોળસઙ્ગુલિકણ્ટકં;

પુરતો પતિટ્ઠહિત્વાન, ઉદ્ધરિત્વાન પચ્છતો;

દન્તં તે પાતયિસ્સામિ, એવં જાનાહિ કપ્પટા’’તિ.

તં સુત્વા વાણિજો – ‘‘કેન નુ ખો કારણેન એસ એવં વદતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો તં ગદ્રભિં દિસ્વા, ‘‘ઇમાયેસ એવં સિક્ખાપિતો ભવિસ્સતિ, ‘એવરૂપિં નામ તે ગદ્રભિં આનેસ્સામી’તિ માતુગામેન નં પલોભેત્વા નેસ્સામી’’તિ ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ચતુપ્પદિં સઙ્ખમુખિં, નારિં સબ્બઙ્ગસોભિનિં;

ભરિયં તે આનયિસ્સામિ, એવં જાનાહિ ગદ્રભા’’તિ.

તં સુત્વા તુટ્ઠચિત્તો ગદ્રભો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ચતુપ્પદિં સઙ્ખમુખિં, નારિં સબ્બઙ્ગસોભિનિં;

ભરિયં મે આનયિસ્સસિ, એવં જાનાહિ કપ્પટ;

કપ્પટ ભિય્યો ગમિસ્સામિ, યોજનાનિ ચતુદ્દસા’’તિ.

અથ નં કપ્પટો, ‘‘તેન હિ એહી’’તિ ગહેત્વા સકટ્ઠાનં અગમાસિ. સો કતિપાહચ્ચયેન નં આહ – ‘‘નનુ મં તુમ્હે ‘ભરિયં તે આનયિસ્સામી’તિ અવોચુત્થા’’તિ? ‘‘આમ, વુત્તં, નાહં અત્તનો કથં ભિન્દિસ્સામિ, ભરિયં તે આનેસ્સામિ, વેતનં પન તુય્હં એકકસ્સેવ દસ્સામિ, તુય્હં વેતનં દુતિયસ્સ પહોતુ વા મા વા, ત્વમેવ જાનેય્યાસિ. ઉભિન્નં પન વો સંવાસમન્વાય પુત્તા વિજાયિસ્સન્તિ, તેહિપિ બહૂહિ સદ્ધિં તુય્હં તં પહોતુ વા મા વા, ત્વમેવ જાનેય્યાસી’’તિ. ગદ્રભો તસ્મિં કથેન્તેયેવ અનપેક્ખો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા, ‘‘તદા, ભિક્ખવે, ગદ્રભી જનપદકલ્યાણી અહોસિ, ગદ્રભો નન્દો, વાણિજો અહમેવ. એવં પુબ્બેપેસ મયા માતુગામેન પલોભેત્વા વિનીતો’’તિ જાતકં નિટ્ઠાપેસીતિ.

નન્દત્થેરવત્થુ નવમં.