૮. સારિપુત્તત્થેરવત્થુ

અસારે સારમતિનોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અગ્ગસાવકેહિ નિવેદિતં સઞ્ચયસ્સ અનાગમનં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – અમ્હાકઞ્હિ સત્થા ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકાનં ચતુન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં મત્થકે અમરવતિયા નામ નગરે સુમેધો નામ બ્રાહ્મણકુમારો હુત્વા સબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પત્વા માતાપિતૂનં અચ્ચયેન અનેકકોટિસઙ્ખ્યં ધનં પરિચ્ચજિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તે વસન્તો ઝાનાભિઞ્ઞા નિબ્બત્તેત્વા આકાસેન ગચ્છન્તો દીપઙ્કરદસબલસ્સ સુદસ્સનવિહારતો રમ્મવતીનગરં પવિસનત્થાય મગ્ગં સોધયમાનં જનં દિસ્વા સયમ્પિ એકં પદેસં ગહેત્વા મગ્ગં સોધેતિ. તસ્મિં અસોધિતેયેવ આગતસ્સ સત્થુનો અત્તાનં સેતું કત્વા કલલે અજિનચમ્મં અત્થરિત્વા ‘‘સત્થા સસાવકસઙ્ઘો કલલં અનક્કમિત્વા મં અક્કમન્તો ગચ્છતૂ’’તિ નિપન્નો. સત્થારા તં દિસ્વાવ ‘‘બુદ્ધઙ્કુરો એસ, અનાગતે કપ્પસતસહસ્સાધિકાનં ચતુન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં પરિયોસાને ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકતો. તસ્સ સત્થુનો અપરભાગે ‘‘કોણ્ડઞ્ઞો મઙ્ગલો સુમનો રેવતો સોભિતો અનોમદસ્સી પદુમો નારદો પદુમુત્તરો સુમેધો સુજાતો પિયદસ્સી અત્થદસ્સી ધમ્મદસ્સી સિદ્ધત્થો તિસ્સો ફુસ્સો વિપસ્સી સિખી વેસ્સભૂ કકુસન્ધો કોણાગમનો કસ્સપો’’તિ લોકં ઓભાસેત્વા ઉપ્પન્નાનં ઇમેસમ્પિ તેવીસતિયા બુદ્ધાનં સન્તિકે લદ્ધબ્યાકરણો, ‘‘દસ પારમિયો, દસ ઉપપારમિયો, દસ પરમત્થપારમિયો’’તિ સમત્તિંસ પારમિયો પૂરેત્વા વેસ્સન્તરત્તભાવે ઠિતો પથવિકમ્પનાનિ મહાદાનાનિ દત્વા પુત્તદારં પરિચ્ચજિત્વા આયુપરિયોસાને તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા દસ સહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ સન્નિપતિત્વા –

‘‘કાલો દેવ મહાવીર, ઉપ્પજ્જ માતુકુચ્છિયં;

સદેવકં તારયન્તો, બુજ્ઝસ્સુ અમતં પદ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૧.૬૭) –

વુત્તે –

‘‘કાલં દેસઞ્ચ દીપઞ્ચ, કુલં માતરમેવ ચ;

ઇમે પઞ્ચ વિલોકેત્વા, ઉપ્પજ્જતિ મહાયસો’’તિ. –

પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેત્વા તતો ચુતો સક્યરાજકુલે પટિસન્ધિં ગહેત્વા દસમાસચ્ચયેન માતુકુચ્છિતો વિજાયિ. સોળસવસ્સકાલે તત્થ મહાસમ્પત્તિયા પરિહરિયમાનો અનુક્કમેન ભદ્રયોબ્બનં પત્વા તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકેસુ તીસુ પાસાદેસુ દેવલોકસિરિં વિય રજ્જસિરિં અનુભવન્તો ઉય્યાનકીળાય ગમનસમયે અનુક્કમેન જિણ્ણબ્યાધિમતસઙ્ખાતે તયો દેવદૂતે દિસ્વા સઞ્જાતસંવેગો નિવત્તિત્વા ચતુત્થવારે પબ્બજિતં દિસ્વા, ‘‘સાધુ પબ્બજ્જા’’તિ પબ્બજ્જાય રુચિં ઉપ્પાદેત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા તત્થ દિવસં ખેપેત્વા મઙ્ગલપોક્ખરણીતીરે નિસિન્નો કપ્પકવેસં ગહેત્વા આગતેન વિસ્સકમ્મેન દેવપુત્તેન અલઙ્કતપટિયત્તો રાહુલકુમારસ્સ જાતસાસનં સુત્વા પુત્તસિનેહસ્સ બલવભાવં ઞત્વા, ‘‘યાવ ઇદં બન્ધનં ન વડ્ઢતિ, તાવદેવ નં છિન્દિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સાયં નગરં પવિસન્તો –

‘‘નિબ્બુતા નૂન સા માતા, નિબ્બુતો નૂન સો પિતા;

નિબ્બુતા નૂન સા નારી, યસ્સાયં ઈદિસો પતી’’તિ. –

કિસાગોતમિયા નામ પિતુચ્છાધીતાય ભાસિતં ઇમં ગાથં સુત્વા, ‘‘અહં ઇમાય નિબ્બુતપદં સાવિતો’’તિ મુત્તાહારં ઓમુઞ્ચિત્વા તસ્સા પેસેત્વા અત્તનો ભવનં પવિસિત્વા સિરિસયને નિસિન્નો નિદ્દોપગતાનં નાટકિત્થીનં વિપ્પકારં દિસ્વા નિબ્બિન્નહદયો છન્નં ઉટ્ઠાપેત્વા કણ્ડકં આહરાપેત્વા તં આરુય્હ છન્નસહાયો દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ પરિવુતો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા અનોમાનદીતીરે પબ્બજિત્વા અનુક્કમેન રાજગહં ગન્ત્વા તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા પણ્ડવપબ્બતપબ્ભારે નિસિન્નો મગધરઞ્ઞા રજ્જેન નિમન્તિયમાનો તં પટિક્ખિપિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા અત્તનો વિજિતં આગમનત્થાય તેન ગહિતપટિઞ્ઞો આળારઞ્ચ ઉદકઞ્ચ ઉપસઙ્કમિત્વા તેસં સન્તિકે અધિગતવિસેસં અનલઙ્કરિત્વા છબ્બસ્સાનિ મહાપધાનં પદહિત્વા વિસાખપુણ્ણમદિવસે પાતોવ સુજાતાય દિન્નપાયસં પરિભુઞ્જિત્વા નેરઞ્જરાય નદિયા સુવણ્ણપાતિં પવાહેત્વા નેરઞ્જરાય નદિયા તીરે મહાવનસણ્ડે નાનાસમાપત્તીહિ દિવસભાગં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે સોત્તિયેન દિન્નં તિણં ગહેત્વા કાળેન નાગરાજેન અભિત્થુતગુણો બોધિમણ્ડં આરુય્હ તિણાનિ સન્થરિત્વા ‘‘ન તાવિમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ, યાવ મે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં ન મુચ્ચિસ્સતી’’તિ પટિઞ્ઞં કત્વા પુરત્થાભિમુખો નિસીદિત્વા સૂરિયે અનત્થઙ્ગમિતેયેવ મારબલં વિધમિત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસઞાણં, મજ્ઝિમયામે ચુતૂપપાતઞાણં પત્વા પચ્છિમયામાવસાને પચ્ચયાકારે ઞાણં ઓતારેત્વા અરુણુગ્ગમને દસબલચતુવેસારજ્જાદિસબ્બગુણપટિમણ્ડિતં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે સત્તાહે અજપાલનિગ્રોધમૂલે નિસિન્નો ધમ્મગમ્ભીરતાપચ્ચવેક્ખણેન અપ્પોસ્સુક્કતં આપજ્જમાનો દસસહસ્સચક્કવાળમહાબ્રહ્મપરિવારેન સહમ્પતિબ્રહ્મુના આયાચિતધમ્મદેસનો બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેત્વા બ્રહ્મુનો અજ્ઝેસનં અધિવાસેત્વા, ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ ઓલોકેન્તો આળારુદકાનં કાલકતભાવં ઞત્વા પઞ્ચવગ્ગિયાનં ભિક્ખૂનં બહૂપકારતં અનુસ્સરિત્વા ઉટ્ઠાયાસના કાસિપુરં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે ઉપકેન સદ્ધિં મન્તેત્વા આસાળ્હિપુણ્ણમદિવસે ઇસિપતને મિગદાયે પઞ્ચવગ્ગિયાનં વસનટ્ઠાનં પત્વા તે અનનુચ્છવિકેન સમુદાચારેન સમુદાચરન્તે સઞ્ઞાપેત્વા અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞપ્પમુખે અટ્ઠારસ બ્રહ્મકોટિયો અમતપાનં પાયેન્તો ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો પઞ્ચમિયં પક્ખસ્સ સબ્બેપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા તં દિવસમેવ યસકુલપુત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા તં રત્તિભાગે નિબ્બિન્દિત્વા ગેહં પહાય નિક્ખન્તં દિસ્વા, ‘‘એહિ યસા’’તિ પક્કોસિત્વા તસ્મિંયેવ રત્તિભાગે સોતાપત્તિફલં પાપેત્વા પુનદિવસે અરહત્તં પાપેત્વા અપરેપિ તસ્સ સહાયકે ચતુપણ્ણાસ જને એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બાજેત્વા અરહત્તં પાપેસિ.

એવં લોકે એકસટ્ઠિયા અરહન્તેસુ જાતેસુ વુટ્ઠવસ્સો પવારેત્વા, ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, ચારિક’’ન્તિ સટ્ઠિ ભિક્ખૂ દિસાસુ પેસેત્વા સયં ઉરુવેલં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે કપ્પાસિકવનસણ્ડે તિંસ જને ભદ્દવગ્ગિયકુમારે વિનેસિ. તેસુ સબ્બપચ્છિમકો સોતાપન્નો સબ્બુત્તમો અનાગામી અહોસિ. તે સબ્બેપિ એહિભિક્ખુભાવેનેવ પબ્બાજેત્વા દિસાસુ પેસેત્વા સયં ઉરુવેલં ગન્ત્વા અડ્ઢુડ્ઢાનિ પાટિહારિયસહસ્સાનિ દસ્સેત્વા ઉરુવેલકસ્સપાદયો સહસ્સજટિલપરિવારે તેભાતિકજટિલે વિનેત્વા એહિભિક્ખુભાવેનેવ પબ્બાજેત્વા ગયાસીસે નિસીદાપેત્વા આદિત્તપરિયાયદેસનાય (મહાવ. ૫૪; સં. નિ. ૪.૨૮) અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા તેન અરહન્તસહસ્સેન પરિવુતો ‘‘બિમ્બિસારરઞ્ઞો દિન્નં પટિઞ્ઞં મોચેસ્સામી’’તિ રાજગહનગરૂપચારે લટ્ઠિવનુય્યાનં ગન્ત્વા, ‘‘સત્થા કિર આગતો’’તિ સુત્વા દ્વાદસનહુતેહિ બ્રાહ્મણગહપતિકેહિ સદ્ધિં આગતસ્સ રઞ્ઞો મધુરધમ્મકથં કથેન્તો રાજાનં એકાદસહિ નહુતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાપેત્વા એકનહુતં સરણેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા પુનદિવસે સક્કેન દેવરાજેન માણવકવણ્ણં ગહેત્વા અભિત્થુતગુણો રાજગહનગરં પવિસિત્વા રાજનિવેસને કતભત્તકિચ્ચો વેળુવનારામં પટિગ્ગહેત્વા તત્થેવ વાસં કપ્પેસિ. તત્થ નં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના ઉપસઙ્કમિંસુ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – અનુપ્પન્નેયેવ હિ બુદ્ધે રાજગહતો અવિદૂરે ઉપતિસ્સગામો કોલિતગામોતિ દ્વે બ્રાહ્મણગામા અહેસું. તેસુ ઉપતિસ્સગામે સારિયા નામ બ્રાહ્મણિયા ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતદિવસેયેવ કોલિતગામે મોગ્ગલિયા નામ બ્રાહ્મણિયાપિ ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. તાનિ કિર દ્વેપિ કુલાનિ યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા આબદ્ધપટિબદ્ધસહાયકાનેવ અહેસું, તાસં દ્વિન્નમ્પિ એકદિવસમેવ ગબ્ભપરિહારં અદંસુ. તા ઉભોપિ દસમાસચ્ચેયેન પુત્તે વિજાયિંસુ. નામગ્ગહણદિવસે સારિયા બ્રાહ્મણિયા પુત્તસ્સ ઉપતિસ્સગામકે જેટ્ઠકુલસ્સ પુત્તત્તા ઉપતિસ્સોતિ નામં કરિંસુ, ઇતરસ્સ કોલિતગામે જેટ્ઠકુલસ્સ પુત્તત્તા કોલિતોતિ નામં કરિંસુ. તે ઉભોપિ વુડ્ઢિમન્વાય સબ્બસિપ્પાનં પારં અગમંસુ. ઉપતિસ્સમાણવસ્સ કીળનત્થાય નદિં વા ઉય્યાનં વા ગમનકાલે પઞ્ચ સુવણ્ણસિવિકસતાનિ પરિવારાનિ હોન્તિ, કોલિતમાણવસ્સ પઞ્ચ આજઞ્ઞયુત્તરથસતાનિ. દ્વેપિ જના પઞ્ચપઞ્ચમાણવકસતપરિવારા હોન્તિ. રાજગહે ચ અનુસંવચ્છરં ગિરગ્ગસમજ્જો નામ અહોસિ. તેસં દ્વિન્નમ્પિ એકટ્ઠાનેયેવ મઞ્ચં બન્ધન્તિ. દ્વેપિ એકતો નિસીદિત્વા સમજ્જં પસ્સન્તા હસિતબ્બટ્ઠાને હસન્તિ, સંવેગટ્ઠાને સંવેજેન્તિ, દાયં દાતું યુત્તટ્ઠાને દાયં દેન્તિ. તેસં ઇમિનાવ નિયામેન એકદિવસં સમજ્જં પસ્સન્તાનં પરિપાકગતત્તા ઞાણસ્સ પુરિમદિવસેસુ વિય હસિતબ્બટ્ઠાને હાસો વા સંવેગટ્ઠાને સંવેગો વા દાતું યુત્તટ્ઠાને દાનં વા નાહોસિ. દ્વેપિ પન જના એવં ચિન્તયિંસુ – ‘‘કિમેત્થ ઓલોકેતબ્બં અત્થિ, સબ્બેપિમે અપ્પત્તે વસ્સસતે અપ્પણ્ણત્તિકભાવં ગમિસ્સન્તિ, અમ્હેહિ પન એકં મોક્ખધમ્મં પરિયેસિતું વટ્ટતી’’તિ આરમ્મણં ગહેત્વા નિસીદિંસુ. તતો કોલિતો ઉપતિસ્સં આહ – ‘‘સમ્મ ઉપતિસ્સ, ન ત્વં અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ વિય હટ્ઠપહટ્ઠો, ઇદાનિ અનત્તમનધાતુકોસિ, કિં તે સલ્લક્ખિત’’ન્તિ? ‘‘સમ્મ કોલિત, એતેસં વોલોકને સારો નત્થિ, નિરત્થકમેતં, અત્તનો મોક્ખધમ્મં ગવેસિતું વટ્ટતી’’તિ ઇદં ચિન્તયન્તો નિસિન્નોમ્હિ. ત્વં પન કસ્મા અનત્તમનોસીતિ? સોપિ તથેવ આહ. અથસ્સ અત્તના સદ્ધિં એકજ્ઝાસયતં ઞત્વા ઉપતિસ્સો આહ – ‘‘અમ્હાકં ઉભિન્નમ્પિ સુચિન્તિકં, મોક્ખધમ્મં પન ગવેસન્તેહિ એકા પબ્બજ્જા લદ્ધું વટ્ટતિ. કસ્સ સન્તિકે પબ્બજામા’’તિ?

તેન ખો પન સમયેન સઞ્ચયો નામ પરિબ્બાજકો રાજગહે પટિવસતિ મહતિયા પરિબ્બાજકપરિસાય સદ્ધિં. તે ‘‘તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામા’’તિ પઞ્ચમાણવકસતાનિ ‘‘સિવિકાયો ચ રથે ચ ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ ઉય્યોજેત્વા એકાય સિવિકાય એકેન રથેન ગન્ત્વા સઞ્ચયસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. તેસં પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય સઞ્ચયો અતિરેકલાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો અહોસિ. તે કતિપાહેનેવ સબ્બં સઞ્ચયસ્સ સમયં પરિમદ્દિત્વા, ‘‘આચરિય, તુમ્હાકં જાનનસમયો એત્તકોવ, ઉદાહુ ઉત્તરિમ્પિ અત્થી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘એત્તકોવ સબ્બં તુમ્હેહિ ઞાત’’ન્તિ વુત્તે ચિન્તયિંસુ – ‘‘એવં સતિ ઇમસ્સ સન્તિકે બ્રહ્મચરિયવાસો નિરત્થકો, મયં યં મોક્ખધમ્મં ગવેસિતું નિક્ખન્તા, સો ઇમસ્સ સન્તિકે ઉપ્પાદેતું ન સક્કા, મહા ખો પન જમ્બુદીપો, ગામનિગમરાજધાનિયો ચરન્તા અદ્ધા મોક્ખધમ્મદેસકં કઞ્ચિ આચરિયં લભિસ્સામા’’તિ. તતો પટ્ઠાય, ‘‘યત્થ યત્થ પણ્ડિતા સમણબ્રાહ્મણા અત્થી’’તિ વદન્તિ, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા સાકચ્છં કરોન્તિ. તેહિ પુટ્ઠં પઞ્હં અઞ્ઞે કથેતું ન સક્કોન્તિ, તે પન તેસં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તિ. એવં સકલજમ્બુદીપં પરિગ્ગણ્હિત્વા નિવત્તિત્વા સકટ્ઠાનમેવ આગન્ત્વા, ‘‘સમ્મ કોલિત, અમ્હેસુ યો પઠમં અમતં અધિગચ્છતિ, સો ઇતરસ્સ આરોચેતૂ’’તિ કતિકં અકંસું.

એવં તેસુ કતિકં કત્વા વિહરન્તેસુ સત્થા વુત્તાનુક્કમેન રાજગહં પત્વા વેળુવનં પટિગ્ગહેત્વા વેળુવને વિહરતિ. તદા ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, ચારિકં બહુજનહિતાયા’’તિ રતનત્તયગુણપકાસનત્થં ઉય્યોજિતાનં એકસટ્ઠિયા અરહન્તાનં અન્તરે પઞ્ચવગ્ગિયાનં અબ્ભન્તરો અસ્સજિત્થેરો પટિનિવત્તિત્વા રાજગહં આગતો, પુનદિવસે પાતોવ પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. તસ્મિં સમયે ઉપતિસ્સપરિબ્બાજકોપિ પાતોવ ભત્તકિચ્ચં કત્વા પરિબ્બાજકારામં ગચ્છન્તો થેરં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા એવરૂપો પબ્બજિતો નામ ન દિટ્ઠપુબ્બોયેવ, યે લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના, અયં તેસં ભિક્ખૂનં અઞ્ઞતરો, યંનૂનાહં ઇમં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છેય્યં – ‘કંસિ ત્વં, આવુસો, ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતો, કો વા તે સત્થા, કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસી’’’તિ? અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અકાલો ખો ઇમં ભિક્ખું પઞ્હં પુચ્છિતું, અન્તરઘરં પવિટ્ઠો પિણ્ડાય ચરતિ, યંનૂનાહં ઇમં ભિક્ખું પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધેય્યં, અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગ’’ન્તિ. સો થેરં લદ્ધપિણ્ડપાતં અઞ્ઞતરં ઓકાસં ગચ્છન્તં દિસ્વા નિસીદિતુકામતઞ્ચસ્સ ઞત્વા અત્તનો પરિબ્બાજકપીઠકં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ, સો ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનેપિસ્સ અત્તનો કુણ્ડિકાય ઉદકં અદાસિ.

એવં આચરિયવત્તં કત્વા કતભત્તકિચ્ચેન થેરેન સદ્ધિં મધુરપટિસન્થારં કત્વા એવમાહ – ‘‘વિપ્પસન્નાનિ ખો પન તે, આવુસો, ઇન્દ્રિયાનિ, પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો પરિયોદાતો, કંસિ ત્વં, આવુસો, ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતો, કો વા તે સત્થા, કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસી’’તિ પુચ્છિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે પરિબ્બાજકા નામ સાસનસ્સ પટિપક્ખભૂતા, ઇમસ્સ સાસનસ્સ ગમ્ભીરતં દસ્સેસ્સામી’’તિ. અત્તનો નવકભાવં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘અહં ખો, આવુસો, નવો અચિરપબ્બજિતો, અધુનાગતો ઇમં ધમ્મવિનયં, ન તાવાહં સક્ખિસ્સામિ વિત્થારેન ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિ. પરિબ્બાજકો – ‘‘અહં ઉપતિસ્સો નામ, ત્વં યથાસત્તિયા અપ્પં વા બહું વા વદ, એતં નયસતેન નયસહસ્સેન પટિવિજ્ઝિતું મય્હં ભારો’’તિ ચિન્તેત્વા આહ –

‘‘અપ્પં વા બહું વા ભાસસ્સુ, અત્થંયેવ મે બ્રૂહિ;

અત્થેનેવ મે અત્થો, કિં કાહસિ બ્યઞ્જનં બહુ’’ન્તિ. (મહાવ. ૬૦);

એવં વુત્તે થેરો – ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિ (મહાવ. ૬૦; અપ. થેર ૧.૧.૨૮૬) ગાથમાહ. પરિબ્બાજકો પઠમપદદ્વયમેવ સુત્વા સહસ્સનયપટિમણ્ડિતે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, ઇતરં પદદ્વયં સોતાપન્નકાલે નિટ્ઠાપેસિ. સો સોતાપન્નો હુત્વા ઉપરિવિસેસે અપ્પવત્તન્તે ‘‘ભવિસ્સતિ એત્થ કારણ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, મા ઉપરિ ધમ્મદેસનં વડ્ઢયિત્થ, એત્તકમેવ હોતુ, કુહિં અમ્હાકં સત્થા વસતી’’તિ? ‘‘વેળુવને, આવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, તુમ્હે પુરતો યાથ, મય્હં એકો સહાયકો અત્થિ, અમ્હેહિ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં કતિકા કતા ‘અમ્હેસુ યો અમતં પઠમં અધિગચ્છતિ, સો ઇતરસ્સ આરોચેતૂ’તિ. અહં તં પટિઞ્ઞં મોચેત્વા સહાયકં ગહેત્વા તુમ્હાકં ગતમગ્ગેનેવ સત્થુ સન્તિકં આગમિસ્સામીતિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન થેરસ્સ પાદેસુ નિપતિત્વા તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા થેરં ઉય્યોજેત્વા પરિબ્બાજકારામાભિમુખો અગમાસિ’’.

અથ ખો કોલિતપરિબ્બાજકો તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘અજ્જ મય્હં સહાયકસ્સ મુખવણ્ણો ન અઞ્ઞદિવસેસુ વિય, અદ્ધા તેન અમતં અધિગતં ભવિસ્સતી’’તિ અમતાધિગમં પુચ્છિ. સોપિસ્સ ‘‘આમાવુસો, અમતં અધિગત’’ન્તિ પટિજાનિત્વા તમેવ ગાથં અભાસિ. ગાથાપરિયોસાને કોલિતો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા આહ – ‘‘કુહિં કિર, સમ્મ, અમ્હાકં સત્થા વસતી’’તિ? ‘‘વેળુવને કિર, સમ્મ, એવં નો આચરિયેન અસ્સજિત્થેરેન કથિત’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, સમ્મ, આયામ, સત્થારં પસ્સિસ્સામા’’તિ. સારિપુત્તત્થેરો ચ નામેસ સદાપિ આચરિયપૂજકોવ, તસ્મા સહાયં એવમાહ – ‘‘સમ્મ, અમ્હેહિ અધિગતં અમતં અમ્હાકં આચરિયસ્સ સઞ્ચયપરિબ્બાજકસ્સાપિ કથેસ્સામ, બુજ્ઝમાનો પટિવિજ્ઝિસ્સતિ, અપ્પટિવિજ્ઝન્તો અમ્હાકં સદ્દહિત્વા સત્થુ, સન્તિકં ગમિસ્સતિ, બુદ્ધાનં દેસનં સુત્વા મગ્ગફલપટિવેધં કરિસ્સતી’’તિ. તતો દ્વેપિ જના સઞ્ચયસ્સ સન્તિકં અગમંસુ.

સઞ્ચયો તે દિસ્વાવ – ‘‘કિં, તાતા, કોચિ વો અમતમગ્ગદેસકો લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, આચરિય, લદ્ધો, બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, ધમ્મો લોકે ઉપ્પન્નો, સઙ્ઘો લોકે ઉપ્પન્નો, તુમ્હે તુચ્છે અસારે વિચરથ, તસ્મા એથ, સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, નાહં સક્ખિસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં કારણાહિ’’? ‘‘અહં મહાજનસ્સ આચરિયો હુત્વા વિચરિં, વિચરન્તસ્સ મે અન્તેવાસિકવાસો ચાટિયા ઉદઞ્ચનભાવપ્પત્તિ વિય હોતિ, ન સક્ખિસ્સામહં અન્તેવાસિકવાસં વસિતુ’’ન્તિ. ‘‘મા એવં કરિત્થ, આચરિયા’’તિ. ‘‘હોતુ, તાતા, ગચ્છથ તુમ્હે, નાહં સક્ખિસ્સામી’’તિ. આચરિય, લોકે બુદ્ધસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય મહાજનો ગન્ધમાલાદિહત્થો ગન્ત્વા તમેવ પૂજેસ્સતિ, મયમ્પિ તત્થેવ ગમિસ્સામ. ‘‘તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તાતા, કિં નુ ખો ઇમસ્મિં લોકે દન્ધા બહૂ, ઉદાહુ પણ્ડિતા’’તિ. ‘‘દન્ધા, આચરિય, બહૂ, પણ્ડિતા ચ નામ કતિપયા એવ હોન્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ, તાતા, પણ્ડિતા પણ્ડિતસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સન્તિ, દન્ધા દન્ધસ્સ મમ સન્તિકં આગમિસ્સન્તિ, ગચ્છથ તુમ્હે, નાહં ગમિસ્સામી’’તિ. તે ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સથ તુમ્હે, આચરિયા’’તિ પક્કમિંસુ. તેસુ ગચ્છન્તેસુ સઞ્ચયસ્સ પરિસા ભિજ્જિ, તસ્મિં ખણે આરામો તુચ્છો અહોસિ. સો તુચ્છં આરામં દિસ્વા ઉણ્હં લોહિતં છડ્ડેસિ. તેહિપિ સદ્ધિં ગચ્છન્તેસુ પઞ્ચસુ પરિબ્બાજકસતેસુ સઞ્ચયસ્સ અડ્ઢતેય્યસતાનિ નિવત્તિંસુ, અથ ખો તે અત્તનો અન્તેવાસિકેહિ અડ્ઢતેય્યેહિ પરિબ્બાજકસતેહિ સદ્ધિં વેળુવનં અગમંસુ.

સત્થા ચતુપરિસમજ્ઝે નિસિન્નો ધમ્મં દેસેન્તો તે દૂરતોવ દિસ્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘એતે, ભિક્ખવે, દ્વે સહાયકા આગચ્છન્તિ કોલિતો ચ ઉપતિસ્સો ચ, એતં મે સાવકયુગં ભવિસ્સતિ અગ્ગં ભદ્દયુગ’’ન્તિ. તે સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, નિસીદિત્વા ચ પન ભગવન્તં એતદવોચું – ‘‘લભેય્યામ મયં, ભન્તે, ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં, લભેય્યામ ઉપસમ્પદ’’ન્તિ. ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ ભગવા અવોચ – ‘‘સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, ચરથ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ. સબ્બેપિ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા સટ્ઠિવસ્સિકત્થેરા વિય અહેસું.

અથ નેસં પરિસાય ચરિતવસેન સત્થા ધમ્મદેસનં વડ્ઢેસિ. ઠપેત્વા દ્વે અગ્ગસાવકે અવસેસા અરહત્તં પાપુણિંસુ, અગ્ગસાવકાનં પન ઉપરિમગ્ગત્તયકિચ્ચં ન નિટ્ઠાસિ. કિં કારણા? સાવકપારમિઞાણસ્સ મહન્તતાય. અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પબ્બજિતદિવસતો સત્તમે દિવસે મગધરટ્ઠે કલ્લવાલગામકં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો થિનમિદ્ધે ઓક્કમન્તે સત્થારા સંવેજિતો થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા તથાગતેન દિન્નં ધાતુકમ્મટ્ઠાનં સુણન્તોવ ઉપરિમગ્ગત્તયકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા સાવકપારમિઞાણસ્સ મત્થકં પત્તો. સારિપુત્તત્થેરોપિ પબ્બજિતદિવસતો અડ્ઢમાસં અતિક્કમિત્વા સત્થારા સદ્ધિં તમેવ રાજગહં ઉપનિસ્સાય સૂકરખતલેણે વિહરન્તો અત્તનો ભાગિનેય્યસ્સ દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાપરિગ્ગહસુત્તન્તે દેસિયમાને સુત્તાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા પરસ્સ વડ્ઢિતભત્તં પરિભુઞ્જન્તો વિય સાવકપારમિઞાણસ્સ મત્થકં પત્તો. નનુ ચાયસ્મા મહાપઞ્ઞો, અથ કસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનતો ચિરતરેન સાવકપારમિઞાણં પાપુણીતિ? પરિકમ્મમહન્તતાય. યથા હિ દુગ્ગતમનુસ્સા યત્થ કત્થચિ ગન્તુકામા ખિપ્પમેવ નિક્ખમન્તિ, રાજૂનં પન હત્થિવાહનકપ્પનાદિં મહન્તં પરિકમ્મં લદ્ધું વટ્ટતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

તં દિવસઞ્ઞેવ પન સત્થા વડ્ઢમાનકચ્છાયાય વેળુવને સાવકસન્નિપાતં કત્વા દ્વિન્નં થેરાનં અગ્ગસાવકટ્ઠાનં દત્વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ. ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ – ‘‘સત્થા મુખોલોકનેન ભિક્ખં દેતિ, અગ્ગસાવકટ્ઠાનં દદન્તેન નામ પઠમં પબ્બજિતાનં પઞ્ચવગ્ગિયાનં દાતું વટ્ટતિ, એતે અનોલોકેન્તેન યસથેરપ્પમુખાનં પઞ્ચપણ્ણાસભિક્ખૂનં દાતું વટ્ટતિ, એતે અનોલોકેન્તેન ભદ્દવગ્ગિયાનં તિંસજનાનં, એતે અનોલોકેન્તેન ઉરુવેલકસ્સપાદીનં તેભાતિકાનં, એતે પન એત્તકે મહાથેરે પહાય સબ્બપચ્છા પબ્બજિતાનં અગ્ગસાવકટ્ઠાનં દદન્તેન મુખં ઓલોકેત્વા દિન્ન’’ન્તિ. સત્થા, ‘‘કિં કથેથ, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇદં નામા’’તિ વુત્તે ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, મુખં ઓલોકેત્વા ભિક્ખં દેમિ, એતેસં પન અત્તના અત્તના પત્થિતપત્થિતમેવ દેમિ. અઞ્ઞાતકોણ્ડઞ્ઞો હિ એકસ્મિં સસ્સે નવ વારે અગ્ગસસ્સદાનં દદન્તો અગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થેત્વા નાદાસિ, અગ્ગધમ્મં પન અરહત્તં સબ્બપઠમં પટિવિજ્ઝિતું પત્થેત્વા અદાસી’’તિ. ‘‘કદા પન ભગવા’’તિ? ‘‘સુણિસ્સથ, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ, ભગવા અતીતં આહરિ –

ભિક્ખવે, ઇતો એકનવુતિકપ્પે વિપસ્સી નામ ભગવા લોકે ઉદપાદિ. તદા મહાકાળો ચૂળકાળોતિ દ્વેભાતિકા કુટુમ્બિકા મહન્તં સાલિક્ખેત્તં વપાપેસું. અથેકદિવસં ચૂળકાળો સાલિક્ખેત્તં ગન્ત્વા એકં સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા ખાદિ, તં અતિમધુરં અહોસિ. સો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ સાલિગબ્ભદાનં દાતુકામો હુત્વા જેટ્ઠભાતિકં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભાતિક, સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકં કત્વા પચાપેત્વા દાનં દેમા’’તિ આહ. ‘‘કિં વદેસિ, તાત, સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા દાનં નામ નેવ અતીતે ભૂતપુબ્બં, ન અનાગતેપિ ભવિસ્સતિ, મા સસ્સં નાસયી’’તિ; વુત્તોપિ સો પુનપ્પુનં યાચિયેવ. અથ નં ભાતા, ‘‘તેન હિ સાલિક્ખેત્તં દ્વે કોટ્ઠાસે કત્વા મમ કોટ્ઠાસં અનામસિત્વા અત્તનો કોટ્ઠાસે ખેત્તે યં ઇચ્છસિ, તં કરોહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ ખેત્તં વિભજિત્વા બહૂ મનુસ્સે હત્થકમ્મં યાચિત્વા સાલિગબ્ભં ફાલેત્વા નિરુદકેન ખીરેન પચાપેત્વા સપ્પિમધુસક્ખરાદીહિ યોજેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને – ‘‘ઇદં, ભન્તે, મમ અગ્ગદાનં અગ્ગધમ્મસ્સ સબ્બપઠમં પટિવેધાય સંવત્તતૂ’’તિ આહ. સત્થા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનમકાસિ.

સો ખેત્તં ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો સકલક્ખેત્તં કણ્ણિકબદ્ધેહિ વિય સાલિસીસેહિ સઞ્છન્નં દિસ્વા પઞ્ચવિધપીતિં પટિલભિત્વા, ‘‘લાભા વત મે’’તિ ચિન્તેત્વા પુથુકકાલે પુથુકગ્ગં નામ અદાસિ, ગામવાસીહિ સદ્ધિં અગ્ગસસ્સદાનં નામ અદાસિ, લાયને લાયનગ્ગં, વેણિકરણે વેણગ્ગં, કલાપાદીસુ કલાપગ્ગં, ખલગ્ગં, ખલભણ્ડગ્ગં, કોટ્ઠગ્ગન્તિ. એવં એકસસ્સે નવ વારે અગ્ગદાનં અદાસિ. તસ્સ સબ્બવારેસુ ગહિતગહિતટ્ઠાનં પરિપૂરિ, સસ્સં અતિરેકં ઉટ્ઠાનસમ્પન્નં અહોસિ. ધમ્મો હિ નામેસ અત્તાનં રક્ખન્તં રક્ખતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિં,

ધમ્મો સુચિણ્ણો સુખમાવહાતિ;

એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે,

ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી’’તિ. (થેરગા. ૩૦૩; જા. ૧.૧૦.૧૦૨) –

‘‘એવમેસ વિપસ્સીસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે અગ્ગધમ્મં પઠમં પટિવિજ્ઝિતું પત્થેન્તો નવ વારે અગ્ગદાનાનિ અદાસિ. ઇતો સતસહસ્સકપ્પમત્થકે પન હંસવતીનગરે પદુમુત્તરસમ્બુદ્ધકાલેપિ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા તસ્સ ભગવતો પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા અગ્ગધમ્મસ્સ પઠમં પટિવિજ્ઝનત્થમેવ પત્થનં ઠપેસિ. ઇતિ ઇમિના પત્થિતમેવ મયા દિન્નં, નાહં, ભિક્ખવે, મુખં ઓલોકેત્વા દેમી’’તિ.

‘‘યસકુલપુત્તપ્પમુખા પઞ્ચપઞ્ઞાસ જના કિં કમ્મં કરિંસુ, ભન્તે’’તિ? ‘‘એતેપિ એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે અરહત્તં પત્થેન્તા બહું પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા અપરભાગે અનુપ્પન્ને બુદ્ધે સહાયકા હુત્વા વગ્ગબન્ધનેન પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા અનાથમતસરીરાનિ પટિજગ્ગન્તા વિચરિંસુ. તે એકદિવસં સગબ્ભં ઇત્થિં કાલકતં દિસ્વા, ‘ઝાપેસ્સામા’તિ સુસાનં હરિંસુ. તેસુ પઞ્ચ જને ‘તુમ્હે ઝાપેથા’તિ સુસાને ઠપેત્વા સેસા ગામં પવિટ્ઠા. યસદારકો તં મતસરીરં સૂલેહિ વિજ્ઝિત્વા પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા ઝાપેન્તો અસુભસઞ્ઞં પટિલભિ, ઇતરેસમ્પિ ચતુન્નં જનાનં – ‘પસ્સથ, ભો, ઇમં સરીરં તત્થ તત્થ વિદ્ધંસિતચમ્મં, કબરગોરૂપં વિય અસુચિં દુગ્ગન્ધં પટિકૂલ’ન્તિ દસ્સેસિ. તેપિ તત્થ અસુભસઞ્ઞં પટિલભિંસુ. તે પઞ્ચપિ જના ગામં ગન્ત્વા સેસસહાયકાનં કથયિંસુ. યસો પન દારકો ગેહં ગન્ત્વા માતાપિતૂનઞ્ચ ભરિયાય ચ કથેસિ. તે સબ્બેપિ અસુભં ભાવયિંસુ. ઇદમેતેસં પુબ્બકમ્મં. તેનેવ યસસ્સ ઇત્થાગારે સુસાનસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ, તાય ચ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા સબ્બેસમ્પિ વિસેસાધિગમો નિબ્બત્તિ. એવં ઇમેપિ અત્તના પત્થિતમેવ લભિંસુ. નાહં મુખં ઓલોકેત્વા દમ્મી’’તિ.

‘‘ભદ્દવગ્ગિયસહાયકા પન કિં કમ્મં કરિંસુ, ભન્તે’’તિ? ‘‘એતેપિ પુબ્બબુદ્ધાનં સન્તિકે અરહત્તં પત્થેત્વા પુઞ્ઞાનિ કત્વા અપરભાગે અનુપ્પન્ને બુદ્ધે તિંસ ધુત્તા હુત્વા તુણ્ડિલોવાદં સુત્વા સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિંસુ. એવં ઇમેપિ અત્તના પત્થિતમેવ લભિંસુ. નાહં મુખં ઓલોકેત્વા દમ્મી’’તિ.

‘‘ઉરુવેલકસ્સપાદયો પન કિં કમ્મં કરિંસુ, ભન્તે’’તિ? ‘‘તેપિ અરહત્તમેવ પત્થેત્વા પુઞ્ઞાનિ કરિંસુ. ઇતો હિ દ્વેનવુતિકપ્પે તિસ્સો ફુસ્સોતિ દ્વે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જિંસુ. ફુસ્સબુદ્ધસ્સ મહિન્દો નામ રાજા પિતા અહોસિ. તસ્મિં પન સમ્બોધિં પત્તે રઞ્ઞો કનિટ્ઠપુત્તો પઠમઅગ્ગસાવકો પુરોહિતપુત્તો દુતિયઅગ્ગસાવકો અહોસિ. રાજા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘જેટ્ઠપુત્તો મે બુદ્ધો, કનિટ્ઠપુત્તો પઠમઅગ્ગસાવકો, પુરોહિતપુત્તો દુતિયઅગ્ગસાવકો’તિ તે ઓલોકેત્વા, ‘મમેવ બુદ્ધો, મમેવ ધમ્મો, મમેવ સઙ્ઘો, નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’તિ તિક્ખત્તું ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્થુ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા, ‘ભન્તે, ઇદાનિ મે નવુતિવસ્સસહસ્સપરિમાણસ્સ આયુનો કોટિયં નિસીદિત્વા નિદ્દાયનકાલો વિય અઞ્ઞેસં ગેહદ્વારં અગન્ત્વા યાવાહં જીવામિ, તાવ મે ચત્તારો પચ્ચયે અધિવાસેથા’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા નિબદ્ધં બુદ્ધુપટ્ઠાનં કરોતિ. રઞ્ઞો પન અપરેપિ તતો પુત્તા અહેસું. તેસુ જેટ્ઠસ્સ પઞ્ચ યોધસતાનિ પરિવારાનિ, મજ્ઝિમસ્સ તીણિ, કનિટ્ઠસ્સ દ્વે. તે ‘મયમ્પિ ભાતિકં ભોજેસ્સામા’તિ પિતરં ઓકાસં યાચિત્વા અલભમાના પુનપ્પુનં યાચન્તાપિ અલભિત્વા પચ્ચન્તે કુપિતે તસ્સ વૂપસમનત્થાય પેસિતા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા પિતુ સન્તિકં આગમિંસુ. અથ ને પિતા આલિઙ્ગિત્વા સીસે ચુમ્બિત્વા, ‘વરં વો, તાતા, દમ્મી’તિ આહ.

‘‘તે ‘સાધુ દેવા’તિ વરં ગહિતકં કત્વા પુન કતિપાહચ્ચયેન પિતરા ‘ગણ્હથ, તાતા, વર’ન્તિ વુત્તા, ‘‘દેવ, અમ્હાકં અઞ્ઞેન કેનચિ અત્થો નત્થિ, ઇતો પટ્ઠાય મયં ભાતિકં ભોજેસ્સામ, ઇમં નો વરં દેહી’’તિ આહંસુ. ‘ન દેમિ, તાતા’તિ. ‘નિચ્ચકાલં અદેન્તો સત્ત સંવચ્છરાનિ દેથ, દેવા’તિ. ‘ન દેમિ, તાતા’તિ. ‘તેન હિ છ પઞ્ચ ચત્તારિ તીણિ દ્વે એકં સંવચ્છરં દેથ, દેવા’તિ. ‘ન દેમિ, તાતા’તિ. ‘તેન હિ, દેવ, સત્ત માસે દેથા’તિ. ‘છ માસે પઞ્ચ માસે ચત્તારો માસે તયો માસે દેથ, દેવા’તિ. ‘ન દેમિ, તાતા’તિ. ‘હોતુ, દેવ, એકેકસ્સ નો એકેકં માસં કત્વા તયો માસે દેથા’તિ. ‘સાધુ, તાતા, તેન હિ તયો માસે ભોજેથા’તિ આહ. તે તુટ્ઠા રાજાનં વન્દિત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતા. તેસં પન તિણ્ણમ્પિ એકોવ કોટ્ઠાગારિકો, એકોવ આયુત્તકો, તસ્સ દ્વાદસનહુતા પુરિસપરિવારા. તે તે પક્કોસાપેત્વા, ‘મયં ઇમં તેમાસં દસ સીલાનિ ગહેત્વા દ્વે કાસાવાનિ નિવાસેત્વા સત્થારા સહવાસં વસિસ્સામ, તુમ્હે એત્તકં નામ દાનવત્તં ગહેત્વા દેવસિકં નવુતિસહસ્સાનં ભિક્ખૂનં યોધસહસ્સસ્સ ચ સબ્બં ખાદનીયભોજનીયં પવત્તેય્યાથ. મયઞ્હિ ઇતો પટ્ઠાય ન કિઞ્ચિ વક્ખામા’તિ વદિંસુ.

‘‘તે તયોપિ જના પરિવારસહસ્સં ગહેત્વા દસ સીલાનિ સમાદાય કાસાયવત્થાનિ નિવાસેત્વા વિહારેયેવ વસિંસુ. કોટ્ઠાગારિકો ચ આયુત્તકો ચ એકતો હુત્વા તિણ્ણં ભાતિકાનં કોટ્ઠાગારેહિ વારેન વારેન દાનવત્તં ગહેત્વા દાનં દેન્તિ, કમ્મકારાનં પન પુત્તા યાગુભત્તાદીનં અત્થાય રોદન્તિ. તે તેસં ભિક્ખુસઙ્ઘે અનાગતેયેવ યાગુભત્તાદીનિ દેન્તિ. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભત્તકિચ્ચાવસાને કિઞ્ચિ અતિરેકં ન ભૂતપુબ્બં. તે ‘અપરભાગે દારકાનં દેમા’તિ અત્તનાપિ ગહેત્વા ખાદિંસુ. મનુઞ્ઞં આહારં દિસ્વા અધિવાસેતું નાસક્ખિંસુ. તે પન ચતુરાસીતિસહસ્સા અહેસું. તે સઙ્ઘસ્સ દિન્નદાનવત્તં ખાદિત્વા કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા પેત્તિવિસયે નિબ્બત્તિંસુ. તેભાતિકા પન પુરિસસહસ્સેન સદ્ધિં કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા દેવલોકા મનુસ્સલોકં, મનુસ્સલોકા દેવલોકં સંસરન્તા દ્વેનવુતિકપ્પે ખેપેસું. ‘એવં તે તયો ભાતરો અરહત્તં પત્થેન્તા તદા કલ્યાણકમ્મં કરિંસુ. તે અત્તના પત્થિતમેવ લભિંસુ. નાહં મુખં ઓલોકેત્વા દમ્મી’’’તિ.

તદા પન તેસં આયુત્તકો બિમ્બિસારો રાજા અહોસિ, કોટ્ઠાગારિકો વિસાખો ઉપાસકો. તયો રાજકુમારા તયો જટિલા અહેસું. તેસં કમ્મકારા તદા પેતેસુ નિબ્બત્તિત્વા સુગતિદુગ્ગતિવસેન સંસરન્તા ઇમસ્મિં કપ્પે ચત્તારિ બુદ્ધન્તરાનિ પેતલોકેયેવ નિબ્બત્તિંસુ. તે ઇમસ્મિં કપ્પે સબ્બપઠમં ઉપ્પન્નં ચત્તાલીસવસ્સસહસ્સાયુકં કકુસન્ધં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘અમ્હાકં આહારં લભનકાલં આચિક્ખથા’’તિ પુચ્છિંસુ. સો ‘‘મમ તાવ કાલે ન લભિસ્સથ, મમ પચ્છતો મહાપથવિયા યોજનમત્તં અભિરુળ્હાય કોણાગમનો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તં પુચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. તે તત્તકં કાલં ખેપેત્વા તસ્મિં ઉપ્પન્ને તં પુચ્છિંસુ. સોપિ ‘‘મમ કાલે ન લભિસ્સથ, મમ પચ્છતો મહાપથવિયા યોજનમત્તં અભિરુળ્હાય કસ્સપો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તં પુચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. તે તત્તકં કાલં ખેપેત્વા તસ્મિં ઉપ્પન્ને તં પુચ્છિંસુ. સોપિ ‘‘મમ કાલે ન લભિસ્સથ, મમ પન પચ્છતો મહાપથવિયા યોજનમત્તં અભિરુળ્હાય ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તદા તુમ્હાકં ઞાતકો બિમ્બિસારો નામ રાજા ભવિસ્સતિ, સો સત્થુ દાનં દત્વા તુમ્હાકં પત્તિં પાપેસ્સતિ, તદા લભિસ્સથા’’તિ આહ. તેસં એકં બુદ્ધન્તરં સ્વેદિવસસદિસં અહોસિ. તે તથાગતે ઉપ્પન્ને બિમ્બિસારરઞ્ઞા પઠમદિવસં દાને દિન્ને પત્તિં અલભિત્વા રત્તિભાગે ભેરવસદ્દં કત્વા રઞ્ઞો અત્તાનં દસ્સયિંસુ. સો પુનદિવસે વેળુવનં ગન્ત્વા તથાગતસ્સ તં પવત્તિં આરોચેસિ.

સત્થા, ‘‘મહારાજ, ઇતો દ્વેનવુતિકપ્પમત્થકે ફુસ્સબુદ્ધકાલે એતે તવ ઞાતકા, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દિન્નદાનવત્તં ખાદિત્વા પેતલોકે નિબ્બત્તિત્વા સંસરન્તા કકુસન્ધાદયો બુદ્ધે પુચ્છિત્વા તેહિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વુત્તા એત્તકં કાલં તવ દાનં પચ્ચાસીસમાના હિય્યો તયા દાને દિન્ને પત્તિં અલભમાના એવમકંસૂ’’તિ આહ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, ઇદાનિપિ દિન્ને લભિસ્સન્તી’’તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. રાજા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે મહાદાનં દત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇતો તેસં પેતાનં દિબ્બઅન્નપાનં સમ્પજ્જતૂ’’તિ પત્તિં અદાસિ, તેસં તથેવ નિબ્બત્તિ. પુનદિવસે નગ્ગા હુત્વા અત્તાનં દસ્સેસું. રાજા ‘‘અજ્જ, ભન્તે, નગ્ગા હુત્વા અત્તાનં દસ્સેસુ’’ન્તિ આરોચેસિ. ‘‘વત્થાનિ તે ન દિન્નાનિ, મહારાજા’’તિ. રાજાપિ પુનદિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચીવરદાનં દત્વા, ‘‘ઇતો તેસં પેતાનં દિબ્બવત્થાનિ હોન્તૂ’’તિ પાપેસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ તેસં દિબ્બવત્થાનિ ઉપ્પજ્જિંસુ. તે પેતત્તભાવં વિજહિત્વા દિબ્બત્તભાવે સણ્ઠહિંસુ. સત્થા અનુમોદનં કરોન્તો ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તી’’તિઆદિના (ખુ. પા. ૭.૧; પે. વ. ૧૪) તિરોકુટ્ટાનુમોદનં અકાસિ. અનુમોદનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. ઇતિ સત્થા તેભાતિકજટિલાનં વત્થું કથેત્વા ઇમમ્પિ ધમ્મદેસનં આહરિ.

અગ્ગસાવકા પન, ‘‘ભન્તે, કિં કરિંસૂ’’તિ? ‘‘અગ્ગસાવકભાવાય પત્થનં કરિંસુ’’. ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકસ્સ હિ કપ્પાનં અસઙ્ખ્યેય્યસ્સ મત્થકે સારિપુત્તો બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, નામેન સરદમાણવો નામ અહોસિ. મોગ્ગલ્લાનો ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, નામેન સિરિવડ્ઢનકુટુમ્બિકો નામ અહોસિ. તે ઉભોપિ સહપંસુકીળકા સહાયકા અહેસું. તેસુ સરદમાણવો પિતુ અચ્ચયેન કુસલન્તકં મહાધનં પટિપજ્જિત્વા એકદિવસં રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઇધલોકત્તભાવમેવ જાનામિ, નો પરલોકત્તભાવં. જાતસત્તાનઞ્ચ મરણં નામ ધુવં, મયા એકં પબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા મોક્ખધમ્મગવેસનં કાતું વટ્ટતી’’તિ. સો સહાયકં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘સમ્મ સિરિવડ્ઢન, અહં પબ્બજિત્વા મોક્ખધમ્મં ગવેસિસ્સામિ, ત્વં મયા સદ્ધિં પબ્બજિતું સક્ખિસ્સસિ, ન સક્ખિસ્સસી’’તિ? ‘‘ન સક્ખિસ્સામિ, સમ્મ, ત્વંયેવ પબ્બજાહી’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘પરલોકં ગચ્છન્તો સહાયે વા ઞાતિમિત્તે વા ગહેત્વા ગતો નામ નત્થિ, અત્તના કતં અત્તનોવ હોતી’’તિ. તતો રતનકોટ્ઠાગારં વિવરાપેત્વા કપણદ્ધિકવણિબ્બકયાચકાનં મહાદાનં દત્વા પબ્બતપાદં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તસ્સ એકો દ્વે તયોતિ એવં અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા ચતુસત્તતિસહસ્સમત્તા જટિલા અહેસું. સો પઞ્ચ અભિઞ્ઞા, અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા તેસં જટિલાનં કસિણપરિકમ્મં આચિક્ખિ. તેપિ સબ્બે પઞ્ચ અભિઞ્ઞા અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસું.

તેન સમયેન અનોમદસ્સી નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. નગરં ચન્દવતી નામ અહોસિ, પિતા યસવા નામ ખત્તિયો, માતા યસોધરા નામ દેવી, બોધિ અજ્જુનરુક્ખો, નિસભો ચ અનોમો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, વરુણો નામ ઉપટ્ઠાકો, સુન્દરા ચ સુમના ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા અહેસું. આયુ વસ્સસતસહસ્સં અહોસિ, સરીરં અટ્ઠપઞ્ઞાસહત્થુબ્બેધં, સરીરપ્પભા દ્વાદસયોજનં ફરિ, ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારો અહોસિ. સો એકદિવસં પચ્ચૂસકાલે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો સરદતાપસં દિસ્વા, ‘‘અજ્જ મય્હં સરદતાપસસ્સં સન્તિકં ગતપચ્ચયેન ધમ્મદેસના ચ મહતી ભવિસ્સતિ, સો ચ અગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થેસ્સતિ, તસ્સ સહાયકો સિરિવડ્ઢનકુટુમ્બિકો દુતિયસાવકટ્ઠાનં, દેસનાપરિયોસાને ચસ્સ પરિવારા ચતુસત્તતિસહસ્સમત્તા જટિલા અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તિ, મયા તત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ અત્તનો પત્તચીવરમાદાય અઞ્ઞં કઞ્ચિ અનામન્તેત્વા સીહો વિય એકચરો હુત્વા સરદતાપસસ્સ અન્તેવાસિકેસુ ફલાફલત્થાય ગતેસુ ‘‘બુદ્ધભાવં મે જાનાતૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા પસ્સન્તસ્સેવ સરદતાપસસ્સ આકાસતો ઓતરિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠાસિ. સરદતાપસો બુદ્ધાનુભાવઞ્ચેવ સરીરનિપ્ફત્તિઞ્ચસ્સ દિસ્વા લક્ખણમન્તે સમ્મસિત્વા ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો નામ અગારમજ્ઝે વસન્તો રાજા હોતિ ચક્કવત્તી, પબ્બજન્તો લોકે વિવટ્ટચ્છદો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો હોતિ. અયં પુરિસો નિસ્સંસયં બુદ્ધો’’તિ જાનિત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા અગ્ગાસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે અગ્ગાસને. સરદતાપસોપિ અત્તનો અનુચ્છવિકં આસનં ગહેત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તસ્મિં સમયે ચતુસત્તતિસહસ્સજટિલા પણીતપણીતાનિ ઓજવન્તાનિ ફલાફલાનિ ગહેત્વા આચરિયસ્સ સન્તિકં સમ્પત્તા બુદ્ધાનઞ્ચેવ આચરિયસ્સ ચ નિસિન્નાસનં ઓલોકેત્વા આહંસુ – ‘‘આચરિય, મયં ‘ઇમસ્મિં લોકે તુમ્હેહિ મહન્તતરો નત્થી’તિ વિચરામ, અયં પન પુરિસો તુમ્હેહિ મહન્તતરો મઞ્ઞે’’તિ? ‘‘તાતા, કિં વદેથ, સાસપેન સદ્ધિં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધં સિનેરું સમં કાતું ઇચ્છથ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન સદ્ધિં મમં ઉપમં મા કરિત્થ પુત્તકા’’તિ. અથ તે તાપસા, ‘‘સચાયં ઇત્તરસત્તો અભવિસ્સ, અમ્હાકં આચરિયો ન એવરૂપં ઉપમં આહરિસ્સ, યાવ મહા વતાયં પુરિસો’’તિ સબ્બેવ પાદેસુ નિપતિત્વા સિરસા વન્દિંસુ. અથ ને આચરિયો આહ – ‘‘તાતા, અમ્હાકં બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકો દેય્યધમ્મો નત્થિ, સત્થા ચ ભિક્ખાચારવેલાયં ઇધાગતો, મયં યથાસત્તિ યથાબલં દેય્યધમ્મં દસ્સામ, તુમ્હે યં યં પણીતં ફલાફલં, તં તં આહરથા’’તિ આહરાપેત્વા હત્થે ધોવિત્વા સયં તથાગતસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થારા ફલાફલે પટિગ્ગહિતમત્તે દેવતા દિબ્બોજં પક્ખિપિંસુ. સો તાપસો ઉદકમ્પિ સયમેવ પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ. તતો ભત્તકિચ્ચં કત્વા નિસિન્ને સત્થરિ સબ્બે અન્તેવાસિકે પક્કોસિત્વા સત્થુ સન્તિકે સારણીયકથં કથેન્તો નિસીદિ. સત્થા ‘‘દ્વે અગ્ગસાવકા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં આગચ્છન્તૂ’’તિ ચિન્તેસિ. તે સત્થુ ચિત્તં ઞત્વા સતસહસ્સખીણાસવપરિવારા આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ.

તતો સરદતાપસો અન્તેવાસિકે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા, બુદ્ધાનં નિસિન્નાસનમ્પિ નીચં, સમણસતસહસ્સાનમ્પિ આસનં નત્થિ, અજ્જ તુમ્હેહિ ઉળારં બુદ્ધસક્કારં કાતું વટ્ટતિ, પબ્બતપાદતો વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરથા’’તિ. કથનકાલો પપઞ્ચો વિય હોતિ, ઇદ્ધિમતો પન ઇદ્ધિવિસયો અચિન્તેય્યોતિ મુહુત્તમત્તેનેવ તે તાપસા વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરિત્વા બુદ્ધાનં યોજનપ્પમાણં પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેસું. ઉભિન્નં અગ્ગસાવકાનં તિગાવુતં, સેસભિક્ખૂનં અડ્ઢયોજનિકાદિભેદં, સઙ્ઘનવકસ્સ ઉસભમત્તં અહોસિ. ‘‘કથં એકસ્મિં અસ્સમપદે તાવ મહન્તાનિ આસનાનિ પઞ્ઞત્તાની’’તિ ન ચિન્તેતબ્બં. ઇદ્ધિવિસયો હેસ. એવં પઞ્ઞત્તેસુ આસનેસુ સરદતાપસો તથાગતસ્સ પુરતો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ઠિતો, ‘‘ભન્તે, મય્હં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ઇમં પુપ્ફાસનં અભિરુહથા’’તિ આહ. તેન વુત્તં –

‘‘નાનાપુપ્ફઞ્ચ ગન્ધઞ્ચ, સમ્પાદેત્વાન એકતો;

પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેત્વા, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘ઇદં મે આસનં વીર, પઞ્ઞત્તં તવનુચ્છવિં;

મમ ચિત્તં પસાદેન્તો, નિસીદ પુપ્ફમાસને.

‘‘સત્તરત્તિન્દિવં બુદ્ધો, નિસીદિ પુપ્ફમાસને;

મમ ચિત્તં પસાદેત્વા, હાસયિત્વા સદેવકે’’તિ.

એવં નિસિન્ને સત્થરિ દ્વે અગ્ગસાવકા સેસભિક્ખૂ ચ અત્તનો અત્તનો પત્તાસને નિસીદિંસુ. સરદતાપસો મહન્તં પુપ્ફચ્છત્તં ગહેત્વા તથાગતસ્સ મત્થકે ધારેન્તો અટ્ઠાસિ. સત્થા ‘‘જટિલાનં અયં સક્કારો મહપ્ફલો હોતૂ’’તિ નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિ. સત્થુ સમાપત્તિં સમાપન્નભાવં ઞત્વા દ્વે અગ્ગસાવકાપિ સેસભિક્ખૂપિ સમાપત્તિં સમાપજ્જિંસુ. તથાગતે સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્ને અન્તેવાસિકા ભિક્ખાચારકાલે સમ્પત્તે વનમૂલફલાફલં પરિભુઞ્જિત્વા સેસકાલે બુદ્ધાનં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તિ. સરદતાપસો પન ભિક્ખાચારમ્પિ અગન્ત્વા પુપ્ફચ્છત્તં ધારયમાનોવ સત્તાહં પીતિસુખેન વીતિનામેસિ. સત્થા નિરોધતો વુટ્ઠાય દક્ખિણપસ્સે નિસિન્નં પઠમઅગ્ગસાવકં નિસભત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘નિસભ, સક્કારકારકાનં તાપસાનં પુપ્ફાસનાનુમોદનં કરોહી’’તિ. થેરો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો સન્તિકા પટિલદ્ધમહાલાભો મહાયોધો વિય તુટ્ઠમાનસો સાવકપારમિઞાણે ઠત્વા પુપ્ફાસનાનુમોદનં આરભિ. તસ્સ દેસનાવસાને દુતિયસાવકં આમન્તેસિ – ‘‘ત્વમ્પિ ભિક્ખુ ધમ્મં દેસેહી’’તિ. અનોમત્થેરો તેપિટકં બુદ્ધવચનં સમ્મસિત્વા ધમ્મં કથેસિ. દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં દેસનાય એકસ્સાપિ અભિસમયો નાહોસિ. અથ સત્થા અપરિમાણે બુદ્ધવિસયે ઠત્વા ધમ્મદેસનં આરભિ. દેસનાપરિયોસાને ઠપેત્વા સરદતાપસં સબ્બેપિ ચતુસત્તતિસહસ્સજટિલા અરહત્તં પાપુણિંસુ, સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તેસં તાવદેવ કેસમસ્સૂનિ અન્તરધાયિંસુ, અટ્ઠપરિક્ખારા કાયે પટિમુક્કાવ અહેસું.

સરદતાપસો ‘‘કસ્મા અરહત્તં ન પત્તો’’તિ? વિક્ખિત્તચિત્તત્તા. સો કિર બુદ્ધાનં દુતિયાસને નિસીદિત્વા સાવકપારમિઞાણે ઠત્વા ધમ્મં દેસયતો અગ્ગસાવકસ્સ ધમ્મદેસનં સોતું આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય, ‘‘અહો વતાહમ્પિ અનાગતે ઉપ્પજ્જનકબુદ્ધસ્સ સાસને ઇમિના સાવકેન પટિલદ્ધધુરં લભેય્ય’’ન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. સો તેન પરિવિતક્કેન મગ્ગફલપટિવેધં કાતું નાસક્ખિ. તથાગતં પન વન્દિત્વા સમ્મુખે ઠત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં અનન્તરાસને નિસિન્નો ભિક્ખુ તુમ્હાકં સાસને કો નામ હોતી’’તિ? ‘‘મયા પવત્તિતં ધમ્મચક્કં અનુપવત્તેન્તો સાવકપારમિઞાણસ્સ કોટિપ્પત્તો સોળસ પઞ્ઞા પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતો મય્હં સાસને અગ્ગસાવકો નિસભો નામ એસો’’તિ. ‘‘ભન્તે, ય્વાયં મયા સત્તાહં પુપ્ફચ્છત્તં ધારેન્તેન સક્કારો કતો, અહં ઇમસ્સ ફલેન અઞ્ઞં સક્કત્તં વા બ્રહ્મત્તં વા ન પત્થેમિ, અનાગતે પન અયં નિસભત્થેરો વિય એકસ્સ બુદ્ધસ્સ અગ્ગસાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિન્તિ. સત્થા ‘‘સમજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો ઇમસ્સ પુરિસસ્સ પત્થના’’તિ અનાગતંસઞાણં પેસેત્વા ઓલોકેન્તો કપ્પસતસહસ્સાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા સમિજ્ઝનભાવં અદ્દસ. દિસ્વાન સરદતાપસં આહ – ‘‘ન તે અયં પત્થના મોઘા ભવિસ્સતિ, અનાગતે પન કપ્પસતસહસ્સાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ માતા મહામાયા નામ દેવી ભવિસ્સતિ, પિતા સુદ્ધોદનો નામ મહારાજા, પુત્તો રાહુલો નામ, ઉપટ્ઠાકો આનન્દો નામ, દુતિયઅગ્ગસાવકો મોગ્ગલ્લાનો નામ, ત્વં પનસ્સ પઠમઅગ્ગસાવકો ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તો નામ ભવિસ્સસી’’તિ. એવં તાપસં બ્યાકરિત્વા ધમ્મકથં કથેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો આકાસં પક્ખન્દિ.

સરદતાપસોપિ અન્તેવાસિકત્થેરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા સહાયકસ્સ સિરિવડ્ઢનકુટુમ્બિકસ્સ સાસનં પેસેસિ, ‘‘ભન્તે, મમ સહાયકસ્સ વદેથ, સહાયકેન તે સરદતાપસેન અનોમદસ્સીબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે અનાગતે ઉપ્પજ્જનકસ્સ ગોતમબુદ્ધસ્સ સાસને પઠમઅગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થિતં, ત્વં દુતિયઅગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થેહી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા થેરેહિ પુરેતરમેવ એકપસ્સેન ગન્ત્વા સિરિવડ્ઢનસ્સ નિવેસનદ્વારે અટ્ઠાસિ. સિરિવડ્ઢનો ‘‘ચિરસ્સં વત મે અય્યો આગતો’’તિ આસને નિસીદાપેત્વા અત્તના નીચાસને નિસિન્નો, ‘‘અન્તેવાસિકપરિસા પન વો, ભન્તે, ન પઞ્ઞાયતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, સમ્મ, અમ્હાકં અસ્સમં અનોમદસ્સી બુદ્ધો આગતો, મયં તસ્સ અત્તનો બલેન સક્કારં અકરિમ્હા, સત્થા સબ્બેસં ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને ઠપેત્વા મં સેસા અરહત્તં પત્વા પબ્બજિંસુ. અહં સત્થુ પઠમઅગ્ગસાવકં નિસભત્થેરં દિસ્વા અનાગતે ઉપ્પજ્જનકસ્સ ગોતમબુદ્ધસ્સ નામ સાસને પઠમઅગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થેસિં, ત્વમ્પિ તસ્સ સાસને દુતિયઅગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થેહી’’તિ. ‘‘મય્હં બુદ્ધેહિ સદ્ધિં પરિચયો નત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘બુદ્ધેહિ સદ્ધિં કથનં મય્હં ભારો હોતુ, ત્વં મહન્તં સક્કારં સજ્જેહી’’તિ.

સિરિવડ્ઢનો તસ્સ વચનં સુત્વા અત્તનો નિવેસનદ્વારે રાજમાનેન અટ્ઠકરીસમત્તં ઠાનં સમતલં કારેત્વા વાલુકં ઓકિરાપેત્વા લાજપઞ્ચમાનિપુપ્ફાનિ વિકિરાપેત્વા નીલુપ્પલચ્છદનં મણ્ડપં કારેત્વા બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા સેસભિક્ખૂનમ્પિ આસનાનિ પટિયાદેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં સજ્જેત્વા બુદ્ધાનં નિમન્તનત્થાય સરદતાપસસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. તાપસો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં ગહેત્વા તસ્સ નિવેસનં અગમાસિ. સિરિવડ્ઢનોપિ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા તથાગતસ્સ હત્થતો પત્તં ગહેત્વા મણ્ડપં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસનેસુ નિસિન્નસ્સ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દક્ખિણોદકં દત્વા પણીતેન ભોજનેન પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં મહારહેહિ વત્થેહિ અચ્છાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, નાયં આરબ્ભો અપ્પમત્તકટ્ઠાનત્થાય, ઇમિનાવ નિયામેન સત્તાહં અનુકમ્પં કરોથા’’તિ આહ. સત્થા અધિવાસેસિ. સો તેનેવ નિયામેન સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ઠિતો આહ – ‘‘ભન્તે, મમ સહાયો સરદતાપસો યસ્સ સત્થુસ્સ પઠમઅગ્ગસાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થેસિ, અહમ્પિ ‘‘તસ્સેવ દુતિયઅગ્ગસાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થેમીતિ.

સત્થા અનાગતં ઓલોકેત્વા તસ્સ પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા બ્યાકાસિ – ‘‘ત્વં ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકં અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા ગોતમબુદ્ધસ્સ દુતિયઅગ્ગસાવકો ભવિસ્સસી’’તિ. બુદ્ધાનં બ્યાકરણં સુત્વા સિરિવડ્ઢનો હટ્ઠપહટ્ઠો અહોસિ. સત્થાપિ ભત્તાનુમોદનં કત્વા સપરિવારો વિહારમેવ ગતો. ‘‘અયં, ભિક્ખવે, મમ પુત્તેહિ તદા પત્થિતપત્થના. તે યથાપત્થિતમેવ લભિંસુ. નાહં મુખં ઓલોકેત્વા દેમી’’તિ.

એવં વુત્તે દ્વે અગ્ગસાવકા ભગવન્તં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, મયં અગારિયભૂતા સમાના ગિરગ્ગસમજ્જં દસ્સનાય ગતા’’તિ યાવ અસ્સજિત્થેરસ્સ સન્તિકા સોતાપત્તિફલપટિવેધા સબ્બં પચ્ચુપ્પન્નવત્થું કથેત્વા, ‘‘તે મયં, ભન્તે, આચરિયસ્સ સઞ્ચયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં તુમ્હાકં પાદમૂલે આનેતુકામા તસ્સ લદ્ધિયા નિસ્સારભાવં કથેત્વા ઇધાગમને આનિસંસં કથયિમ્હા. સો ઇદાનિ મય્હં અન્તેવાસિકવાસો નામ ચાટિયા ઉદઞ્ચનભાવપ્પત્તિસદિસો, ન સક્ખિસ્સામિ અન્તેવાસિવાસં વસિતુ’’ન્તિ વત્વા, ‘‘આચરિય, ઇદાનિ મહાજનો ગન્ધમાલાદિહત્થો ગન્ત્વા સત્થારમેવ પૂજેસ્સતિ, તુમ્હે કથં ભવિસ્સથા’’તિ વુત્તે ‘‘કિં પન ઇમસ્મિં લોકે પણ્ડિતા બહૂ, ઉદાહુ દન્ધા’’તિ? ‘‘દન્ધા’’તિ કથિતે ‘‘તેન હિ પણ્ડિતા પણ્ડિતસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સન્તિ, દન્ધા દન્ધસ્સ મમ સન્તિકં આગમિસ્સન્તિ, ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ વત્વા ‘‘આગન્તું ન ઇચ્છિ, ભન્તે’’તિ. તં સુત્વા સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, સઞ્ચયો અત્તનો મિચ્છાદિટ્ઠિતાય અસારં સારોતિ, સારઞ્ચ અસારોતિ ગણ્હિ. તુમ્હે પન અત્તનો પણ્ડિતતાય સારઞ્ચ સારતો, અસારઞ્ચ અસારતો ઞત્વા અસારં પહાય સારમેવ ગણ્હિત્થા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૧. ‘‘અસારે સારમતિનો, સારે ચાસારદસ્સિનો;

તે સારં નાધિગચ્છન્તિ, મિચ્છાસઙ્કપ્પગોચરા.

૧૨. ‘‘સારઞ્ચ સારતો ઞત્વા, અસારઞ્ચ અસારતો;

તે સારં અધિગચ્છન્તિ, સમ્માસઙ્કપ્પગોચરા’’તિ.

તત્થ અસારે સારમતિનોતિ ચત્તારો પચ્ચયા, દસવત્થુકા મિચ્છાદિટ્ઠિ, તસ્સા ઉપનિસ્સયભૂતા ધમ્મદેસનાતિ અયં અસારો નામ, તસ્મિં સારદિટ્ઠિનોતિ અત્થો. સારે ચાસારદસ્સિનોતિ દસવત્થુકા સમ્માદિટ્ઠિ, તસ્સા ઉપનિસ્સયભૂતા ધમ્મદેસનાતિ અયં સારો નામ, તસ્મિં ‘‘નાયં સારો’’તિ અસારદસ્સિનો. તે સારન્તિ તે પન તં મિચ્છાદિટ્ઠિગ્ગહણં ગહેત્વા ઠિતા કામવિતક્કાદીનં વસેન મિચ્છાસઙ્કપ્પગોચરા હુત્વા સીલસારં, સમાધિસારં, પઞ્ઞાસારં, વિમુત્તિસારં, વિમુત્તિઞાણદસ્સનસારં, ‘‘પરમત્થસારં, નિબ્બાનઞ્ચ નાધિગચ્છ’’ન્તિ. સારઞ્ચાતિ તમેવ સીલસારાદિસારં ‘‘સારો નામાય’’ન્તિ, વુત્તપ્પકારઞ્ચ અસારં ‘‘અસારો અય’’ન્તિ ઞત્વા. તે સારન્તિ તે પણ્ડિતા એવં સમ્માદસ્સનં ગહેત્વા ઠિતા નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદીનં વસેન સમ્માસઙ્કપ્પગોચરા હુત્વા તં વુત્તપ્પકારં સારં અધિગચ્છન્તીતિ.

ગાથાપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. સન્નિપતિતાનં સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

સારિપુત્તત્થેરવત્થુ અટ્ઠમં.