૭. દેવદત્તવત્થુ

અનિક્કસાવોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો રાજગહે દેવદત્તસ્સ કાસાવલાભં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે દ્વે અગ્ગસાવકા પઞ્ચસતે પઞ્ચસતે અત્તનો અત્તનો પરિવારે આદાય સત્થારં આપુચ્છિત્વા વન્દિત્વા જેતવનતો રાજગહં અગમંસુ. રાજગહવાસિનો દ્વેપિ તયોપિ બહૂપિ એકતો હુત્વા આગન્તુકદાનં અદંસુ. અથેકદિવસં આયસ્મા સારિપુત્તો અનુમોદનં કરોન્તો ‘‘ઉપાસકા એકો સયં દાનં દેતિ, પરં ન સમાદપેતિ, સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને ભોગસમ્પદં લભતિ, નો પરિવારસમ્પદં. એકો સયં ન દેતિ, પરં સમાદપેતિ, સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને પરિવારસમ્પદં લભતિ, નો ભોગસમ્પદં. એકો સયમ્પિ ન દેતિ, પરમ્પિ ન સમાદપેતિ, સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને કઞ્જિકમત્તમ્પિ કુચ્છિપૂરં ન લભતિ, અનાથો હોતિ નિપ્પચ્ચયો. એકો સયમ્પિ દેતિ, પરમ્પિ સમાદપેતિ, સો નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અત્તભાવસતેપિ અત્તભાવસહસ્સેપિ અત્તભાવસતસહસ્સેપિ ભોગસમ્પદઞ્ચેવ પરિવારસમ્પદઞ્ચ લભતી’’તિ એવં ધમ્મં દેસેસિ.

તમેકો પણ્ડિતપુરિસો ધમ્મં સુત્વા ‘‘અચ્છરિયા વત ભો, અબ્ભુતા વત ભો ધમ્મદેસના, સુકારણં કથિતં, મયા ઇમાસં દ્વિન્નં સમ્પત્તીનં નિપ્ફાદકં કમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ભન્તે, સ્વે મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ થેરં નિમન્તેસિ. ‘‘કિત્તકેહિ તે ભિક્ખૂહિ અત્થો ઉપાસકા’’તિ. ‘‘કિત્તકા પન વો, ભન્તે, પરિવારા’’તિ? ‘‘સહસ્સમત્તા ઉપાસકા’’તિ. ‘‘સબ્બેહિ સદ્ધિંયેવ સ્વે ભિક્ખં ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ. ‘‘થેરો અધિવાસેસિ’’. ઉપાસકો નગરવીથિયં ચરન્તો – ‘‘અમ્મા, તાતા, મયા ભિક્ખુસહસ્સં નિમન્તિતં, તુમ્હે કિત્તકાનં ભિક્ખૂનં ભિક્ખં દાતું સક્ખિસ્સથ, તુમ્હે કિત્તકાન’’ન્તિ સમાદપેસિ. મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો પહોનકનિયામેન – ‘‘મયં દસન્નં દસ્સામ, મયં વીસતિયા, મયં સતસ્સા’’તિ આહંસુ. ઉપાસકો – ‘‘તેન હિ એકસ્મિં ઠાને સમાગમં કત્વા એકતોવ પરિવિસિસ્સામ, સબ્બે તિલતણ્ડુલસપ્પિમધુફાણિતાદીનિ સમાહરથા’’તિ એકસ્મિં ઠાને સમાહરાપેસિ.

અથસ્સ એકો કુટુમ્બિકો સતસહસ્સગ્ઘનિકં ગન્ધકાસાવવત્થં દત્વા – ‘‘સચે તે દાનવત્તં નપ્પહોતિ, ઇદં વિસ્સજ્જેત્વા યં ઊનં, તં પૂરેય્યાસિ. સચે પહોતિ, યસ્સિચ્છસિ, તસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્યાસી’’તિ આહ. તદા તસ્સ સબ્બં દાનવત્તં પહોસિ, કિઞ્ચિ ઊનં નામ નાહોસિ. સો મનુસ્સે પુચ્છિ – ‘‘ઇદં, અય્યા, કાસાવં એકેન કુટુમ્બિકેન એવં નામ વત્વા દિન્નં અતિરેકં જાતં, કસ્સ નં દેમા’’તિ. એકચ્ચે ‘‘સારિપુત્તત્થેરસ્સા’’તિ આહંસુ. એકચ્ચે ‘‘થેરો સસ્સપાકસમયે આગન્ત્વા ગમનસીલો, દેવદત્તો અમ્હાકં મઙ્ગલામઙ્ગલેસુ સહાયો ઉદકમણિકો વિય નિચ્ચં પતિટ્ઠિતો, તસ્સ તં દેમા’’તિ આહંસુ. સમ્બહુલિકાય કથાયપિ ‘‘દેવદત્તસ્સ દાતબ્બ’’ન્તિ વત્તારો બહુતરા અહેસું, અથ નં દેવદત્તસ્સ અદંસુ. સો તં છિન્દિત્વા સિબ્બિત્વા રજિત્વા નિવાસેત્વા પારુપિત્વા વિચરતિ. તં દિસ્વા મનુસ્સા ‘‘નયિદં દેવદત્તસ્સ અનુચ્છવિકં, સારિપુત્તત્થેરસ્સ અનુચ્છવિકં. દેવદત્તો અત્તનો અનનુચ્છવિકં નિવાસેત્વા પારુપિત્વા વિચરતી’’તિ વદિંસુ. અથેકો દિસાવાસિકો ભિક્ખુ રાજગહા સાવત્થિં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા કતપટિસન્થારો સત્થારા દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં ફાસુવિહારં પુચ્છિતો આદિતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ન ખો ભિક્ખુ ઇદાનેવેસો અત્તનો અનનુચ્છવિકં વત્થં ધારેતિ, પુબ્બેપિ ધારેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બારાણસિવાસી એકો હત્થિમારકો હત્થિં મારેત્વા મારેત્વા દન્તે ચ નખે ચ અન્તાનિ ચ ઘનમંસઞ્ચ આહરિત્વા વિક્કિણન્તો જીવિતં કપ્પેતિ. અથેકસ્મિં અરઞ્ઞે અનેકસહસ્સા હત્થિનો ગોચરં ગહેત્વા ગચ્છન્તા પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા તતો પટ્ઠાય ગચ્છમાના ગમનાગમનકાલે જણ્ણુકેહિ નિપતિત્વા વન્દિત્વા પક્કમન્તિ. એકદિવસઞ્હિ હત્થિમારકો તં કિરિયં દિસ્વા – ‘‘અહં ઇમે કિચ્છેન મારેમિ, ઇમે ચ ગમનાગમનકાલે પચ્ચેકબુદ્ધે વન્દન્તિ, કિં નુ ખો દિસ્વા વન્દન્તી’’તિ ચિન્તેન્તો – ‘‘કાસાવ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા, ‘‘મયાપિ ઇદાનિ કાસાવં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ જાતસ્સરં ઓરુય્હ ન્હાયન્તસ્સ તીરે ઠપિતેસુ કાસાવેસુ ચીવરં થેનેત્વા તેસં હત્થીનં ગમનાગમનમગ્ગે સત્તિં ગહેત્વા સસીસં પારુપિત્વા નિસીદતિ. હત્થિનો તં દિસ્વા – ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધો’’તિ સઞ્ઞાય વન્દિત્વા પક્કમન્તિ. સો તેસં સબ્બપચ્છતો ગચ્છન્તં સત્તિયા પહરિત્વા મારેત્વા દન્તાદીનિ ગહેત્વા સેસં ભૂમિયં નિખણિત્વા ગચ્છતિ. અપરભાગે બોધિસત્તો હત્થિયોનિયં પટિસન્ધિં ગહેત્વા હત્થિજેટ્ઠકો યૂથપતિ અહોસિ. તદાપિ સો તથેવ કરોતિ. મહાપુરિસો અત્તનો પરિસાય પરિહાનિં ઞત્વા, ‘‘કુહિં ઇમે હત્થી ગતા, મન્દા જાતા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ન જાનામ, સામી’’તિ વુત્તે, ‘‘કુહિઞ્ચિ ગચ્છન્તા મં અનાપુચ્છિત્વા ન ગમિસ્સન્તિ, પરિપન્થેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા, ‘‘એકસ્મિં ઠાને કાસાવં પારુપિત્વા નિસિન્નસ્સ સન્તિકા પરિપન્થેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ પરિસઙ્કિત્વા, ‘‘તં પરિગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ સબ્બે હત્થી પુરતો પેસેત્વા સયં પચ્છતો વિલમ્બમાનો આગચ્છતિ. સો સેસહત્થીસુ વન્દિત્વા ગતેસુ મહાપુરિસં આગચ્છન્તં દિસ્વા ચીવરં સંહરિત્વા સત્તિં વિસ્સજ્જિ. મહાપુરિસો સતિં ઉપ્પટ્ઠપેત્વા આગચ્છન્તો પચ્છતો પટિક્કમિત્વા સત્તિં વિવજ્જેસિ. અથ નં ‘‘ઇમિના ઇમે હત્થી નાસિતા’’તિ ગણ્હિતું પક્ખન્દિ. ઇતરો એકં રુક્ખં પુરતો કત્વા નિલીયિ. અથ ‘‘નં રુક્ખેન સદ્ધિં સોણ્ડાય પરિક્ખિપિત્વા ગહેત્વા ભૂમિયં પોથેસ્સામી’’તિ તેન નીહરિત્વા દસ્સિતં કાસાવં દિસ્વા – ‘‘સચાહં ઇમસ્મિં દુબ્ભિસ્સામિ, અનેકસહસ્સેસુ મે બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવેસુ લજ્જા નામ ભિન્ના ભવિસ્સતી’’તિ અધિવાસેત્વા – ‘‘તયા મે એત્તકા ઞાતકા નાસિતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, સામી’’તિ. ‘‘કસ્મા એવં ભારિયકમ્મમકાસિ, અત્તનો અનનુચ્છવિકં વીતરાગાનં અનુચ્છવિકં વત્થં પરિદહિત્વા એવરૂપં કમ્મં કરોન્તેન ભારિયં તયા કત’’ન્તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ઉત્તરિપિ નં નિગ્ગણ્હન્તો ‘‘અનિક્કસાવો કાસાવં…પે… સ વે કાસાવમરહતી’’તિ ગાથં વત્વા – ‘‘અયુત્તં તે કત’’ન્તિ વત્વા તં વિસ્સજ્જેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા, ‘‘તદા હત્થિમારકો દેવદત્તો અહોસિ, તસ્સ નિગ્ગાહકો હત્થિનાગો અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા, ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો અત્તનો અનનુચ્છવિકં વત્થં ધારેસિયેવા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૯. ‘‘અનિક્કસાવો કાસાવં, યો વત્થં પરિદહિસ્સતિ;

અપેતો દમસચ્ચેન, ન સો કાસાવમરહતિ.

૧૦. ‘‘યો ચ વન્તકસાવસ્સ, સીલેસુ સુસમાહિતો;

ઉપેતો દમસચ્ચેન, સ વે કાસાવમરહતી’’તિ.

છદ્દન્તજાતકેનાપિ (જા. ૧.૧૬.૧૨૨-૧૨૩) ચ અયમત્થો દીપેતબ્બો.

તત્થ અનિક્કસાવોતિ રાગાદીહિ કસાવેહિ સકસાવો. પરિદહિસ્સતીતિ નિવાસનપારુપનઅત્થરણવસેન પરિભુઞ્જિસ્સતિ. પરિધસ્સતીતિપિ પાઠો. અપેતો દમસચ્ચેનાતિ ઇન્દ્રિયદમેન ચેવ પરમત્થસચ્ચપક્ખિકેન વચીસચ્ચેન ચ અપેતો, વિયુત્તો પરિચ્ચત્થોતિ અત્થો. ન સોતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો કાસાવં પરિદહિતું નારહતિ. વન્તકસાવસ્સાતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ વન્તકસાવો છડ્ડિતકસાવો પહીનકસાવો અસ્સ. સીલેસૂતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુ. સુસમાહિતોતિ સુટ્ઠુ સમાહિતો સુટ્ઠિતો. ઉપેતોતિ ઇન્દ્રિયદમેન ચેવ વુત્તપ્પકારેન ચ સચ્ચેન ઉપગતો. સ વેતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો તં ગન્ધકાસાવવત્થં અરહતીતિ.

ગાથાપરિયોસાને સો દિસાવાસિકો ભિક્ખુ સોતાપન્નો અહોસિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

દેવદત્તવત્થુ સત્તમં.