૫. કોસમ્બકવત્થુ

પરે ચ ન વિજાનન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસમ્બકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

કોસમ્બિયઞ્હિ ઘોસિતારામે પઞ્ચસતપઞ્ચસતપરિવારા દ્વે ભિક્ખૂ વિહરિંસુ વિનયધરો ચ ધમ્મકથિકો ચ. તેસુ ધમ્મકથિકો એકદિવસં સરીરવલઞ્જં કત્વા ઉદકકોટ્ઠકે આચમનઉદકાવસેસં ભાજને ઠપેત્વાવ નિક્ખમિ. પચ્છા વિનયધરો તત્થ પવિટ્ઠો તં ઉદકં દિસ્વા નિક્ખમિત્વા ઇતરં પુચ્છિ, ‘‘આવુસો, તયા ઉદકં ઠપિત’’ન્તિ? ‘‘આમ, આવુસો’’તિ. ‘‘કિં પનેત્થ આપત્તિભાવં ન જાનાસી’’તિ? ‘‘આમ, ન જાનામી’’તિ. ‘‘હોતિ, આવુસો, એત્થ આપત્તી’’તિ. ‘‘તેન હિ પટિકરિસ્સામિ ન’’ન્તિ. ‘‘સચે પન તે, આવુસો, અસઞ્ચિચ્ચ અસ્સતિયા કતં, નત્થિ આપત્તી’’તિ. સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ અહોસિ. વિનયધરોપિ અત્તનો નિસ્સિતકાનં ‘‘અયં ધમ્મકથિકો આપત્તિં આપજ્જમાનોપિ ન જાનાતી’’તિ આરોચેસિ. તે તસ્સ નિસ્સિતકે દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો આપત્તિં આપજ્જિત્વાપિ આપત્તિભાવં ન જાનાતી’’તિ આહંસુ. તે ગન્ત્વા અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ આરોચેસું. સો એવમાહ – ‘‘અયં વિનયધરો પુબ્બે અનાપત્તીતિ વત્વા ઇદાનિ આપત્તીતિ વદતિ, મુસાવાદી એસો’’તિ. તે ગન્ત્વા ‘‘તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો મુસાવાદી’’તિ આહંસુ. તે એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં વડ્ઢયિંસુ. કતો વિનયધરો ઓકાસં લભિત્વા ધમ્મકથિકસ્સ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મમકાસિ. તતો પટ્ઠાય તેસં પચ્ચયદાયકા ઉપટ્ઠાકાપિ દ્વે કોટ્ઠાસા અહેસું, ઓવાદપટિગ્ગાહકા ભિક્ખુનિયોપિ આરક્ખદેવતાપિ તાસં સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તા આકાસટ્ઠદેવતાપીતિ યાવ બ્રહ્મલોકા સબ્બેપિ પુથુજ્જના દ્વે પક્ખા અહેસું. ચાતુમહારાજિકં આદિં કત્વા યાવ અકનિટ્ઠભાવના પન એકનિન્નાદં કોલાહલં અગમાસિ.

અથેકો અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તથાગતમુપસઙ્કમિત્વા ઉક્ખેપકાનં વિનયધરઅન્તેવાસિકાનં ‘‘ધમ્મિકેનેવાયં વિનયકમ્મેન ઉક્ખિત્તો’’તિ લદ્ધિઞ્ચ, ઉક્ખિત્તાનુવત્તકાનં ધમ્મકથિકઅન્તેવાસિકાનં પન ‘‘અધમ્મિકેનેવ કમ્મેન ઉક્ખિત્તો’’તિ લદ્ધિઞ્ચ, ઉક્ખેપકેહિ વારિયમાનાનમ્પિ ચ તેસં તં અનુપરિવારેત્વા વિચરણભાવઞ્ચ આરોચેસિ ભગવા ‘‘સમગ્ગા કિર હોન્તૂ’’તિ દ્વે વારે પેસેત્વા ‘‘ન ઇચ્છન્તિ, ભન્તે, સમગ્ગા ભવિતુ’’ન્તિ સુત્વા તતિયવારે ‘‘ભિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ભિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ઉક્ખેપકાનં ઉક્ખેપને, ઇતરેસઞ્ચ આપત્તિયા અદસ્સને આદીનવં કથેત્વા પુન તેસં તત્થેવ એકસીમાયં ઉપોસથાદીનિ અનુજાનિત્વા ભત્તગ્ગાદીસુ ભણ્ડનજાતાનં ‘‘આસનન્તરિકાય નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૪૫૬) ભત્તગ્ગે વત્તં પઞ્ઞાપેત્વા ‘‘ઇદાનિપિ ભણ્ડનજાતાવ વિહરન્તી’’તિ સુત્વા તત્થ ગન્ત્વા ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ભણ્ડન’’ન્તિઆદીનિ વત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભણ્ડનકલહવિગ્ગહવિવાદા નામેતે અનત્થકારકા. કલહં નિસ્સાય હિ લટુકિકાપિ સકુણિકા હત્થિનાગં જીવિતક્ખયં પાપેસી’’તિ લટુકિકજાતકં (જા. ૧.૫.૩૯ આદયો) કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, સમગ્ગા હોથ, મા વિવદથ. વિવાદં નિસ્સાય હિ અનેકસતસહસ્સા વટ્ટકાપિ જીવિતક્ખયં પત્તા’’તિ વટ્ટકજાતકં (જા. ૧.૧.૧૧૮) કથેસિ. એવમ્પિ તેસુ ભગવતો વચનં અનાદિયન્તેસુ અઞ્ઞતરેન ધમ્મવાદિના તથાગતસ્સ વિહેસં અનિચ્છન્તેન ‘‘આગમેતુ, ભન્તે ભગવા, ધમ્મસામિ, અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે ભગવા, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારમનુયુત્તો વિહરતુ, મયમેવ તેન ભણ્ડનેન કલહેન વિગ્ગહેન વિવાદેન પઞ્ઞાયિસ્સામા’’તિ (મહાવ. ૪૫૭; મ. નિ. ૩.૨૩૬) વુત્તે અતીતં આહરિ –

ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તો નામ કાસિરાજા અહોસિ. બ્રહ્મદત્તેન દીઘીતિસ્સ કોસલરઞ્ઞો રજ્જં અચ્છિન્દિત્વા અઞ્ઞાતકવેસેન વસન્તસ્સ પિતુનો મારિતભાવઞ્ચેવ દીઘાવુકુમારેન અત્તનો જીવિતે દિન્ને તતો પટ્ઠાય તેસં સમગ્ગભાવઞ્ચ કથેત્વા ‘‘તેસઞ્હિ નામ, ભિક્ખવે, રાજૂનં આદિન્નદણ્ડાનં આદિન્નસત્થાનં એવરૂપં ખન્તિસોરચ્ચં ભવિસ્સતિ. ઇધ ખો તં, ભિક્ખવે, સોભેથ, યં તુમ્હે એવં સ્વાખાતે ધમ્મવિનયે પબ્બજિતા સમાના ખમા ચ ભવેય્યાથ સોરતા ચા’’તિ ઓવદિત્વાપિ નેવ તે સમગ્ગે કાતું અસક્ખિ. સો તાય આકિણ્ણવિહારતાય ઉક્કણ્ઠિતો ‘‘અહં ખો ઇદાનિ આકિણ્ણો દુક્ખં વિહરામિ, ઇમે ચ ભિક્ખૂ મમ વચનં ન કરોન્તિ. યંનૂનાહં એકકોવ ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો વિહરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા કોસમ્બિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા અનપલોકેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં એકકોવ અત્તનો પત્તચીવરમાદાય બાલકલોણકગામં ગન્ત્વા તત્થ ભગુત્થેરસ્સ એકચારિકવત્તં કથેત્વા પાચિનવંસમિગદાયે તિણ્ણં કુલપુત્તાનં સામગ્ગિયાનિસંસં કથેત્વા યેન પાલિલેય્યકં અત્થિ, તદવસરિ. તત્ર સુદં ભગવા પાલિલેય્યકં ઉપનિસ્સાય રક્ખિતવનસણ્ડે ભદ્દસાલમૂલે પાલિલેય્યકેન હત્થિના ઉપટ્ઠિયમાનો ફાસુકં વસ્સાવાસં વસિ.

કોસમ્બિવાસિનોપિ ખો ઉપાસકા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં અપસ્સન્તા ‘‘કુહિં, ભન્તે, સત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પાલિલેય્યકવનસણ્ડં ગતો’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘અમ્હે સમગ્ગે કાતું વાયમિ, મયં પન ન સમગ્ગા અહુમ્હા’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે, તુમ્હે સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તસ્મિં સામગ્ગિં કરોન્તે સમગ્ગા નાહુવત્થા’’તિ? ‘‘એવમાવુસો’’તિ. ‘‘મનુસ્સા ઇમે સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તસ્મિં સામગ્ગિં કરોન્તેપિ સમગ્ગા ન જાતા, મયં ઇમે નિસ્સાય સત્થારં દટ્ઠું ન લભિમ્હા, ઇમેસં નેવ આસનં દસ્સામ, ન અભિવાદનાદીનિ કરિસ્સામા’’તિ તતો પટ્ઠાય તેસં સામીચિમત્તમ્પિ ન કરિંસુ. તે અપ્પાહારતાય સુસ્સમાના કતિપાહેનેવ ઉજુકા હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં અચ્ચયં દેસેત્વા ખમાપેત્વા ‘‘ઉપાસકા મયં સમગ્ગા જાતા, તુમ્હેપિ નો પુરિમસદિસા હોથા’’તિ આહંસુ. ‘‘ખમાપિતો પન વો, ભન્તે, સત્થા’’તિ. ‘‘ન ખમાપિતો, આવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ સત્થારં ખમાપેથ, સત્થુ ખમાપિતકાલે મયમ્પિ તુમ્હાકં પુરિમસદિસા ભવિસ્સામા’’તિ. તે અન્તોવસ્સભાવેન સત્થુ સન્તિકં ગન્તું અવિસહન્તા દુક્ખેન તં અન્તોવસ્સં વીતિનામેસું. સત્થા પન તેન હત્થિના ઉપટ્ઠિયમાનો સુખં વસિ. સોપિ હિ હત્થિનાગો ગણં પહાય ફાસુવિહારત્થાયેવ તં વનસણ્ડં પાવિસિ.

યથાહ – ‘‘અહં ખો આકિણ્ણો વિહરામિ હત્થીહિ હત્થીનીહિ હત્થિકલભેહિ હત્થિચ્છાપેહિ, છિન્નગ્ગાનિ ચેવ તિણાનિ ખાદામિ, ઓભગ્ગોભગ્ગઞ્ચ મે સાખાભઙ્ગં ખાદન્તિ, આવિલાનિ ચ પાનીયાનિ પિવામિ, ઓગાહા ચસ્સ મે ઉત્તિણ્ણસ્સ હત્થિનિયો કાયં ઉપનિઘંસન્તિયો ગચ્છન્તિ, યંનૂનાહં એકોવ ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો વિહરેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૪૬૭; ઉદા. ૩૫). અથ ખો સો હત્થિનાગો યૂથા અપક્કમ્મ યેન પાલિલેય્યકં રક્ખિતવનસણ્ડં ભદ્દસાલમૂલં, યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા પન ભગવન્તં વન્દિત્વા ઓલોકેન્તો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અદિસ્વા ભદ્દસાલમૂલં પાદેનેવ પહરન્તો તચ્છેત્વા સોણ્ડાય સાખં ગહેત્વા સમ્મજ્જિ. તતો પટ્ઠાય સોણ્ડાય ઘટં ગહેત્વા પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતિ, ઉણ્હોદકેન અત્થે સતિ ઉણ્હોદકં પટિયાદેતિ. કથં? હત્થેન કટ્ઠાનિ ઘંસિત્વા અગ્ગિં સમ્પાદેતિ, તત્થ દારૂનિ પક્ખિપન્તો અગ્ગિં જાલેત્વા તત્થ પાસાણે પક્ખિપિત્વા પચિત્વા દારુદણ્ડકેન પવટ્ટેત્વા પરિચ્છિન્નાય ખુદ્દકસોણ્ડિકાય ખિપતિ, તતો હત્થં ઓતારેત્વા ઉદકસ્સ તત્તભાવં જાનિત્વા ગન્ત્વા સત્થારં વન્દતિ. સત્થા ‘‘ઉદકં તે તાપિતં પાલિલેય્યકા’’તિ વત્વા તત્થ ગન્ત્વા ન્હાયતિ. અથસ્સ નાનાવિધાનિ ફલાનિ આહરિત્વા દેતિ. યદા પન સત્થા ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, તદા સત્થુ પત્તચીવરમાદાય કુમ્ભે પતિટ્ઠપેત્વા સત્થારા સદ્ધિંયેવ ગચ્છતિ. સત્થા ગામૂપચારં પત્વા ‘‘પાલિલેય્યક ઇતો પટ્ઠાય તયા ગન્તું ન સક્કા, આહાર મે પત્તચીવર’’ન્તિ આહરાપેત્વા ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. સોપિ યાવ સત્થુ નિક્ખમના તત્થેવ ઠત્વા આગમનકાલે પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા પુરિમનયેનેવ પત્તચીવરં ગહેત્વા વસનટ્ઠાને ઓતારેત્વા વત્તં દસ્સેત્વા સાખાય બીજતિ, રત્તિં વાળમિગપરિપન્થનિવારણત્થં મહન્તં દણ્ડં સોણ્ડાય ગહેત્વા ‘‘સત્થારં રક્ખિસ્સામી’’તિ યાવ અરુણુગ્ગમના વનસણ્ડસ્સ અન્તરન્તરેન વિચરતિ, તતો પટ્ઠાયયેવ કિર સો વનસણ્ડો પાલિલેય્યકરક્ખિતવનસણ્ડો નામ જાતો. અરુણે ઉગ્ગતે મુખોદકદાનં આદિં કત્વા તેનેવૂપાયેન સબ્બવત્તાનિ કરોતિ.

અથેકો મક્કટો તં હત્થિં ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય દિવસે દિવસે તથાગતસ્સ આભિસમાચારિકં કરોન્તં દિસ્વા ‘‘અહમ્પિ કિઞ્ચિદેવ કરિસ્સામી’’તિ વિચરન્તો એકદિવસં નિમ્મક્ખિકં દણ્ડકમધું દિસ્વા દણ્ડકં ભઞ્જિત્વા દણ્ડકેનેવ સદ્ધિં મધુપટલં સત્થુ સન્તિકં આહરિત્વા કદલિપત્તં છિન્દિત્વા તત્થ ઠપેત્વા અદાસિ. સત્થા ગણ્હિ. મક્કટો ‘‘કરિસ્સતિ નુ ખો પરિભોગં ન કરિસ્સતી’’તિ ઓલોકેન્તો ગહેત્વા નિસિન્નં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો’’તિ ચિન્તેત્વા દણ્ડકોટિયં ગહેત્વા પરિવત્તેત્વા ઉપધારેન્તો અણ્ડકાનિ દિસ્વા તાનિ સણિકં અપનેત્વા પુન અદાસિ. સત્થા પરિભોગમકાસિ. સો તુટ્ઠમાનસો તં તં સાખં ગહેત્વા નચ્ચન્તોવ અટ્ઠાસિ. અથસ્સ ગહિતસાખાપિ અક્કન્તસાખાપિ ભિજ્જિંસુ. સો એકસ્મિં ખાણુમત્થકે પતિત્વા નિવિટ્ઠગત્તો સત્થરિ પસન્નેનેવ ચિત્તેન કાલં કત્વા તાવતિંસભવને તિંસયોજનિકે કનકવિમાને નિબ્બત્તિ, અચ્છરાસહસ્સપરિવારો મક્કટદેવપુત્તો નામ અહોસિ.

તથાગતસ્સ તત્થ હત્થિનાગેન ઉપટ્ઠિયમાનસ્સ વસનભાવો સકલજમ્બુદીપે પાકટો અહોસિ. સાવત્થિનગરતો ‘‘અનાથપિણ્ડિકો વિસાખા ચ મહાઉપાસિકા’’તિએવમાદીનિ મહાકુલાનિ આનન્દત્થેરસ્સ સાસનં પહિણિંસુ ‘‘સત્થારં નો, ભન્તે, દસ્સેથા’’તિ. દિસાવાસિનોપિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ વુટ્ઠવસ્સા આનન્દત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ચિરસ્સુતા નો, આવુસો આનન્દ, ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મી કથા, સાધુ મયં, આવુસો આનન્દ, લભેય્યામ ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મિં કથં સવનાયા’’તિ યાચિંસુ. થેરો તે ભિક્ખૂ આદાય તત્થ ગન્ત્વા ‘‘તેમાસં એકવિહારિનો તથાગતસ્સ સન્તિકં એત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપસઙ્કમિતું અયુત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તે ભિક્ખૂ બહિ ઠપેત્વા એકકોવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિ. પાલિલેય્યકો તં દિસ્વા દણ્ડમાદાય પક્ખન્દિ. સત્થા ઓલોકેત્વા અપેહિ ‘‘અપેહિ પાલિલેય્યક, મા નિવારયિ, બુદ્ધુપટ્ઠાકો એસો’’તિ આહ. સો તત્થેવ દણ્ડં છડ્ડેત્વા પત્તચીવરપટિગ્ગહણં આપુચ્છિ. થેરો નાદાસિ. નાગો ‘‘સચે ઉગ્ગહિતવત્તો ભવિસ્સતિ, સત્થુ નિસીદનપાસાણફલકે અત્તનો પરિક્ખારં ન ઠપેસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. થેરો પત્તચીવરં ભૂમિયં ઠપેસિ. વત્તસમ્પન્ના હિ ગરૂનં આસને વા સયને વા અત્તનો પરિક્ખારં ન ઠપેન્તિ.

થેરો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા ‘‘આનન્દ, એકોવ આગતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા પઞ્ચસતેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં આગતભાવં સુત્વા ‘‘કહં પનેતે’’તિ વત્વા ‘‘તુમ્હાકં ચિત્તં અજાનન્તો બહિ ઠપેત્વા આગતોમ્હી’’તિ વુત્તે ‘‘પક્કોસાહિ ને’’તિ આહ. થેરો તથા અકાસિ. તે ભિક્ખૂ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. સત્થા તેહિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા તેહિ ભિક્ખૂહિ, ‘‘ભન્તે ભગવા, હિ બુદ્ધસુખુમાલો ચેવ ખત્તિયસુખુમાલો ચ, તુમ્હેહિ તેમાસં એકકેહિ તિટ્ઠન્તેહિ નિસીદન્તેહિ ચ દુક્કરં કતં, વત્તપટિવત્તકારકોપિ મુખોદકાદિદાયકોપિ નાહોસિ મઞ્ઞે’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, પાલિલેય્યકહત્થિના મમ સબ્બકિચ્ચાનિ કતાનિ. એવરૂપઞ્હિ સહાયં લભન્તેન એકતોવ વસિતું યુત્તં, અલભન્તસ્સ એકચારિકભાવોવ સેય્યો’’તિ વત્વા ઇમા નાગવગ્ગે તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

‘‘સચે લભેથ નિપકં સહાયં,

સદ્ધિંચરં સાધુવિહારિ ધીરં;

અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનિ,

ચરેય્ય તેનત્તમનો સતીમા.

‘‘નો ચે લભેથ નિપકં સહાયં,

સદ્ધિંચરં સાધુવિહારિ ધીરં;

રાજાવ રટ્ઠં વિજિતં પહાય,

એકો ચરે માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો.

‘‘એકસ્સ ચરિતં સેય્યો,

નત્થિ બાલે સહાયતા;

એકો ચરે ન ચ પાપાનિ કયિરા,

અપ્પોસ્સુક્કો માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો’’તિ. (મહાવ. ૪૬૪; મ. નિ. ૩.૨૩૭; ધ. પ. ૩૨૮-૩૩૦; સુ. નિ. ૪૫-૪૬);

ગાથાપરિયોસાને પઞ્ચસતાપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. આનન્દત્થેરોપિ અનાથપિણ્ડિકાદીહિ પેસિતસાસનં આરોચેત્વા, ‘‘ભન્તે, અનાથપિણ્ડિકપ્પમુખા તે પઞ્ચ અરિયસાવકકોટિયો તુમ્હાકં આગમનં પચ્ચાસીસન્તી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘તેન હિ ગણ્હાહિ પત્તચીવર’’ન્તિ પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા નિક્ખમિ. નાગો ગન્ત્વા ગતમગ્ગે તિરિયં અટ્ઠાસિ. ‘‘કિં કરોતિ, ભન્તે, નાગો’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં, ભિક્ખવે, ભિક્ખં દાતું પચ્ચાસીસતિ, દીઘરત્તં ખો પનાયં મય્હં ઉપકારકો, નાસ્સ ચિત્તં કોપેતું વટ્ટતિ, નિવત્તથ, ભિક્ખવે’’તિ સત્થા ભિક્ખૂ ગહેત્વા નિવત્તિ. હત્થીપિ વનસણ્ડં પવિસિત્વા પનસકદલિફલાદીનિ નાનાફલાનિ સંહરિત્વા રાસિં કત્વા પુનદિવસે ભિક્ખૂનં અદાસિ. પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ સબ્બાનિ ખેપેતું નાસક્ખિંસુ. ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને સત્થા પત્તચીવરં ગાહેત્વા નિક્ખમિ. નાગો ભિક્ખૂનં અન્તરન્તરેન ગન્ત્વા સત્થુ પુરતો તિરિયં અટ્ઠાસિ. ‘‘કિં કરોતિ, ભન્તે, નાગો’’તિ? ‘‘અયઞ્હિ ભિક્ખવે, તુમ્હે પેસેત્વા મં નિવત્તેતુકામો’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘પાલિલેય્યક, ઇદં પન મમ અનિવત્તગમનં, તવ ઇમિના અત્તભાવેન ઝાનં વા વિપસ્સનં વા મગ્ગફલં વા નત્થિ, તિટ્ઠ ત્વ’’ન્તિ આહ. તં સુત્વા નાગો મુખે સોણ્ડં પક્ખિપિત્વા રોદન્તો પચ્છતો પચ્છતો અગમાસિ. સો હિ સત્થારં નિવત્તેતું લભન્તો તેનેવ નિયામેન યાવજીવં પટિજગ્ગેય્ય, સત્થા પન તં ગામૂપચારં પત્વા ‘‘પાલિલેય્યક ઇતો પટ્ઠાય તવ અભૂમિ, મનુસ્સાવાસો સપરિપન્થો, તિટ્ઠ ત્વ’’ન્તિ આહ. સો રોદમાનો તત્થેવ ઠત્વા સત્થરિ ચક્ખુપથં વિજહન્તે હદયેન ફલિતેન કાલં કત્વા સત્થરિ પસાદેન તાવતિંસભવને તિંસયોજનિકે કનકવિમાને અચ્છરાસહસ્સમજ્ઝે નિબ્બત્તિ, પાલિલેય્યકદેવપુત્તોયેવસ્સ નામં અહોસિ.

સત્થાપિ અનુપુબ્બેન જેતવનં અગમાસિ. કોસમ્બકા ભિક્ખૂ ‘‘સત્થા કિર સાવત્થિં આગતો’’તિ સુત્વા સત્થારં ખમાપેતું તત્થ અગમંસુ. કોસલરાજા ‘‘તે કિર કોસમ્બકા ભણ્ડનકારકા ભિક્ખૂ આગચ્છન્તી’’તિ સુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, તેસં મમ વિજિતં પવિસિતું ન દસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘મહારાજ, સીલવન્તા એતે ભિક્ખૂ, કેવલં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદેન મમ વચનં ન ગણ્હિંસુ, ઇદાનિ મં ખમાપેતું આગચ્છન્તિ, આગચ્છન્તુ મહારાજા’’તિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ ‘‘અહં, ભન્તે, તેસં વિહારં પવિસિતું ન દસ્સામી’’તિ વત્વા તથેવ ભગવતા પટિક્ખિત્તો તુણ્હી અહોસિ. સાવત્થિયં અનુપ્પત્તાનં પન તેસં ભગવા એકમન્તે વિવિત્તં કારાપેત્વા સેનાસનં દાપેસિ. અઞ્ઞે ભિક્ખૂ તેહિ સદ્ધિં નેવ એકતો નિસીદન્તિ, ન તિટ્ઠન્તિ, આગતાગતા સત્થારં પુચ્છન્તિ – ‘‘કતમેતે, ભન્તે, ભણ્ડનકારકા કોસમ્બકા ભિક્ખૂ’’તિ? સત્થા ‘‘એતે’’તિ દસ્સેતિ. ‘‘એતે કિર તે, એતે કિર તે’’તિ આગતાગતેહિ અઙ્ગુલિકા દસ્સિયમાના લજ્જાય સીસં ઉક્ખિપિતું અસક્કોન્તા ભગવતો પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ભગવન્તં ખમાપેસું. સત્થા ‘‘ભારિયં વો, ભિક્ખવે, કતં, તુમ્હે હિ નામ માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા મયિ સામગ્ગિં કરોન્તે મમ વચનં ન કરિત્થ, પોરાણકપણ્ડિતાપિ વજ્ઝપ્પત્તાનં માતાપિતૂનં ઓવાદં સુત્વા તેસુ જીવિતા વોરોપિયમાનેસુપિ તં અનતિક્કમિત્વા પચ્છા દ્વીસુ રટ્ઠેસુ રજ્જં કારયિંસૂ’’તિ વત્વા પુનદેવ કોસમ્બિકજાતકં (જા. ૧.૯.૧૦ આદયો) કથેત્વા ‘‘એવં, ભિક્ખવે, દીઘાવુકુમારો માતાપિતૂસુ જીવિતા વોરોપિયમાનેસુપિ તેસં ઓવાદં અનતિક્કમિત્વા પચ્છા બ્રહ્મદત્તસ્સ ધીતરં લભિત્વા દ્વીસુ કાસિકોસલરટ્ઠેસુ રજ્જં કારેસિ, તુમ્હેહિ પન મમ વચનં અકરોન્તેહિ ભારિયં કત’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૬. ‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તિ, મયમેત્થ યમામસે;

યે ચ તત્થ વિજાનન્તિ, તતો સમ્મન્તિ મેધગા’’તિ.

તત્થ પરેતિ પણ્ડિતે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે ભણ્ડનકારકા પરે નામ. તે તત્થ સઙ્ઘમજ્ઝે કોલાહલં કરોન્તા ‘‘મયં યમામસે ઉપરમામ વિનસ્સામ સતતં સમિતં મચ્ચુસન્તિકં ગચ્છામા’’તિ ન વિજાનન્તિ. યે ચ તત્થ વિજાનન્તીતિ યે તત્થ પણ્ડિતા ‘‘મયં મચ્ચુસન્તિકં ગચ્છામા’’તિ વિજાનન્તિ. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ એવઞ્હિ તે જાનન્તા યોનિસોમનસિકારં ઉપ્પાદેત્વા મેધગાનં કલહાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ. અથ નેસં તાય પટિપત્તિયા તે મેધગા સમ્મન્તીતિ. અથ વા પરે ચાતિ પુબ્બે મયા ‘‘મા, ભિક્ખવે, ભણ્ડન’’ન્તિઆદીનિ વત્વા ઓવદિયમાનાપિ મમ ઓવાદસ્સ અપટિગ્ગહણેન અતિક્કમનેન અમામકા પરે નામ. ‘‘મયં છન્દાદિવસેન મિચ્છાગાહં ગહેત્વા એત્થ સઙ્ઘમજ્ઝે યમામસે ભણ્ડનાદીનં વુદ્ધિયા વાયમામા’’તિ ન વિજાનન્તિ. ઇદાનિ પન યોનિસો પચ્ચવેક્ખમાના તત્થ તુમ્હાકં અન્તરે યે ચ પણ્ડિતપુરિસા ‘‘પુબ્બે મયં છન્દાદિવસેન વાયમન્તા અયોનિસો પટિપન્ના’’તિ વિજાનન્તિ, તતો તેસં સન્તિકા તે પણ્ડિતપુરિસે નિસ્સાય ઇમે દાનિ કલહસઙ્ખાતા મેધગા સમ્મન્તીતિ અયમેત્થ અત્થોતિ.

ગાથાપરિયોસાને સમ્પત્તભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલાદીસુ પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

કોસમ્બકવત્થુ પઞ્ચમં.