૪. કાળયક્ખિનીવત્થુ

ન હિ વેરેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં વઞ્ઝિત્થિં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર કુટુમ્બિકપુત્તો પિતરિ કાલકતે ખેત્તે ચ ઘરે ચ સબ્બકમ્માનિ અત્તનાવ કરોન્તો માતરં પટિજગ્ગિ. અથસ્સ માતા ‘‘કુમારિકં તે, તાત, આનેસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘અમ્મ, મા એવં વદેથ, અહં યાવજીવં તુમ્હે પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ. ‘‘તાત, ખેત્તે ચ ઘરે ચ કિચ્ચં ત્વમેવ કરોસિ, તેન મય્હં ચિત્તસુખં નામ ન હોતિ, આનેસ્સામી’’તિ. સો પુનપ્પુનં પટિક્ખિપિત્વા તુણ્હી અહોસિ. સા એકં કુલં ગન્તુકામા ગેહા નિક્ખમિ. અથ નં પુત્તો ‘‘કતરં કુલં ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અસુકકુલં નામા’’તિ વુત્તે તત્થ ગમનં પટિસેધેત્વા અત્તનો અભિરુચિતં કુલં આચિક્ખિ. સા તત્થ ગન્ત્વા કુમારિકં વારેત્વા દિવસં વવત્થપેત્વા તં આનેત્વા તસ્સ ઘરે અકાસિ. સા વઞ્ઝા અહોસિ. અથ નં માતા, પુત્ત, ત્વં અત્તનો રુચિયા કુમારિકં આણાપેસિ, સા ઇદાનિ વઞ્ઝા જાતા, અપુત્તકઞ્ચ નામ કુલં વિનસ્સતિ, પવેણી ન ઘટીયતિ, તેન અઞ્ઞં તે કુમારિકં આનેમીતિ. તેન ‘‘અલં, અમ્મા’’તિ વુચ્ચમાનાપિ પુનપ્પુનં કથેસિ. વઞ્ઝિત્થી તં કથં સુત્વા ‘‘પુત્તા નામ માતાપિતૂનં વચનં અતિક્કમિતું ન સક્કોન્તિ, ઇદાનિ અઞ્ઞં વિજાયિનિં ઇત્થિં આનેત્વા મં દાસિભોગેન ભુઞ્જિસ્સતિ. યંનૂનાહં સયમેવ એકં કુમારિકં આનેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા એકં કુલં ગન્ત્વા તસ્સત્થાય કુમારિકં વારેત્વા ‘‘કિં નામેતં, અમ્મ, વદેસી’’તિ તેહિ પટિક્ખિત્તા ‘‘અહં વઞ્ઝા, અપુત્તકં નામ કુલં વિનસ્સતિ, તુમ્હાકં પન ધીતા પુત્તં વા ધીતરં વા લભિત્વા કુટુમ્બિકસ્સ સામિની ભવિસ્સતિ, મય્હં સામિકસ્સ નં દેથા’’તિ યાચિત્વા સમ્પટિચ્છાપેત્વા આનેત્વા સામિકસ્સ ઘરે અકાસિ.

અથસ્સા એતદહોસિ – ‘‘સચાયં પુત્તં વા ધીતરં વા લભિસ્સતિ, અયમેવ કુટુમ્બસ્સ સામિની ભવિસ્સતિ. યથા દારકં ન લભતિ, તથેવ નં કાતું વટ્ટતી’’તિ. અથ નં સા આહ – ‘‘અમ્મ, યદા તે કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાતિ, અથ મે આરોચેય્યાસી’’તિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા ગબ્ભે પતિટ્ઠિતે તસ્સા આરોચેસિ. ઇતરિસ્સા પન સા સયમેવ નિચ્ચં યાગુભત્તં દેતિ, અથસ્સા આહારેનેવ સદ્ધિં ગબ્ભપાતનભેસજ્જમદાસિ, ગબ્ભો પતિ. દુતિયમ્પિ ગબ્ભે પતિટ્ઠિતે આરોચેસિ, ઇતરા દુતિયમ્પિ તથેવ પાતેસિ. અથ નં પટિવિસ્સકિત્થિયો પુચ્છિંસુ – ‘‘કચ્ચિ તે સપત્તિ અન્તરાયં કરોતી’’તિ? સા તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘અન્ધબાલે, કસ્મા એવમકાસિ, અયં તવ ઇસ્સરિયભયેન ગબ્ભસ્સ પાતનભેસજ્જં યોજેત્વા દેતિ, તેન તે ગબ્ભો પતતિ, મા પુન એવમકત્થા’’તિ વુત્તા તતિયવારે ન કથેસિ. અથ સા ઇતરિસ્સા ઉદરં દિસ્વા ‘‘કસ્મા મય્હં ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં ન કથેસી’’તિ વત્વા ‘‘ત્વં મં આનેત્વા વઞ્ચેત્વા દ્વે વારે ગબ્ભં પાતેસિ, કિમત્થં તુય્હં કથેમી’’તિ વુત્તે ‘‘નટ્ઠા દાનિમ્હી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્સા પમાદં ઓલોકેન્તી પરિણતે ગબ્ભે ઓકાસં લભિત્વા ભેસજ્જં યોજેત્વા અદાસિ. ગબ્ભો પરિણતત્તા પતિતું અસક્કોન્તો તિરિયં નિપતિ, ખરા વેદના ઉપ્પજ્જિ, જીવિતસંસયં પાપુણિ. સા ‘‘નાસિતમ્હિ તયા, ત્વમેવ મં આનેત્વા ત્વમેવ તયોપિ વારે દારકે નાસેસિ, ઇદાનિ અહમ્પિ નસ્સામિ, ઇતો દાનિ ચુતા યક્ખિની હુત્વા તવ દારકે ખાદિતું સમત્થા હુત્વા નિબ્બત્તેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેત્વા કાલં કત્વા તસ્મિંયેવ ગેહે મજ્જારી હુત્વા નિબ્બત્તિ. ઇતરમ્પિ સામિકો ગહેત્વા ‘‘તયા મે કુલૂપચ્છેદો કતો’’તિ કપ્પરજણ્ણુકાદીહિ સુપોથિતં પોથેસિ. સા તેનેવાબાધેન કાલં કત્વા તત્થેવ કુક્કુટી હુત્વા નિબ્બત્તા.

કુક્કુટી ન ચિરસ્સેવ અણ્ડાનિ વિજાયિ, મજ્જારી આગન્ત્વા તાનિ અણ્ડાનિ ખાદિ. દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ ખાદિયેવ. કુક્કુટી ચિન્તેસિ – ‘‘તયો વારે મમ અણ્ડાનિ ખાદિત્વા ઇદાનિ મમ્પિ ખાદિતુકામાસી’’તિ. ‘‘ઇતો ચુતા સપુત્તકં તં ખાદિતું લભેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા તતો ચુતા અરઞ્ઞે દીપિની હુત્વા નિબ્બત્તિ. ઇતરા મિગી હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સા વિજાતકાલે દીપિની આગન્ત્વા તયો વારે પુત્તકે ખાદિ. મિગી મરણકાલે ‘‘અયં મે તિક્ખત્તું પુત્તકે ખાદિત્વા ઇદાનિ મમ્પિ ખાદિસ્સતિ, ઇતો દાનિ ચુતા એતં સપુત્તકં ખાદિતું લભેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા ઇતો ચુતા યક્ખિની હુત્વા નિબ્બત્તિ. દીપિનીપિ તથેવ તતો ચુતા સાવત્થિયં કુલધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ, સા વુદ્ધિપ્પત્તા દ્વારગામકે પતિકુલં અગમાસિ, અપરભાગે ચ પુત્તં વિજાયિ. યક્ખિનીપિ તસ્સા પિયસહાયિકાવણ્ણેન આગન્ત્વા ‘‘કુહિં મે સહાયિકા’’તિ ‘‘અન્તોગબ્ભે વિજાતા’’તિ વુત્તે ‘‘પુત્તં નુ ખો વિજાતા, ઉદાહુ ધીતરન્તિ પસ્સિસ્સામિ ન’’ન્તિ ગબ્ભં પવિસિત્વા પસ્સન્તી વિય દારકં ગહેત્વા ખાદિત્વા ગતા. પુન દુતિયવારેપિ તથેવ ખાદિ. તતિયવારે ઇતરા ગરુભારા હુત્વા સામિકં આમન્તેત્વા, ‘‘સામિ, ઇમસ્મિં ઠાને એકા યક્ખિની મમ દ્વે પુત્તે ખાદિત્વા ગતા, ઇદાનિ મમ કુલગેહં ગન્ત્વા વિજાયિસ્સામી’’તિ કુલગેહં ગન્ત્વા વિજાયિ.

તદા સા યક્ખિની ઉદકવારં ગતા હોતિ. વેસ્સવણસ્સ હિ યક્ખિનિયો વારેન અનોતત્તદહતો સીસપરમ્પરાય ઉદકમાહરન્તિ. તા ચતુમાસચ્ચયેનપિ પઞ્ચમાસચ્ચયેનપિ મુચ્ચન્તિ. અપરા યક્ખિનિયો કિલન્તકાયા જીવિતક્ખયમ્પિ પાપુણન્તિ. સા પન ઉદકવારતો મુત્તમત્તાવ વેગેન તં ઘરં ગન્ત્વા ‘‘કુહિં મે સહાયિકા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કુહિં નં પસ્સિસ્સસિ, તસ્સા ઇમસ્મિં ઠાને જાતજાતદારકે યક્ખિની આગન્ત્વા ખાદતિ, તસ્મા કુલગેહં ગતા’’તિ. સા ‘‘યત્થ વા તત્થ વા ગચ્છતુ, ન મે મુચ્ચિસ્સતી’’તિ વેરવેગસમુસ્સાહિતમાનસા નગરાભિમુખી પક્ખન્દિ. ઇતરાપિ નામગ્ગહણદિવસે નં દારકં ન્હાપેત્વા નામં કત્વા, ‘‘સામિ, ઇદાનિ સકઘરં ગચ્છામા’’તિ પુત્તમાદાય સામિકેન સદ્ધિં વિહારમજ્ઝે ગતમગ્ગેન ગચ્છન્તી પુત્તં સામિકસ્સ દત્વા વિહારપોક્ખરણિયા ન્હાત્વા સામિકે ન્હાયન્તે ઉત્તરિત્વા પુત્તસ્સ થઞ્ઞં પાયમાના ઠિતા યક્ખિનિં આગચ્છન્તિં દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા, ‘‘સામિ, વેગેન એહિ, અયં સા યક્ખિની, વેગેન એહિ, અયં સા યક્ખિની’’તિ ઉચ્ચાસદ્દં કત્વા યાવ તસ્સ આગમનં સણ્ઠાતું અસક્કોન્તી નિવત્તેત્વા અન્તોવિહારાભિમુખી પક્ખન્દિ.

તસ્મિં સમયે સત્થા પરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેસિ. સા પુત્તં તથાગતસ્સ પાદપિટ્ઠે નિપજ્જાપેત્વા ‘‘તુમ્હાકં મયા એસ દિન્નો, પુત્તસ્સ મે જીવિતં દેથા’’તિ આહ. દ્વારકોટ્ઠકે અધિવત્થો સુમનદેવો નામ યક્ખિનિયા અન્તો પવિસિતું નાદાસિ. સત્થા આનન્દત્થેરં આમન્તેત્વા ‘‘ગચ્છ, આનન્દ, તં યક્ખિનિં પક્કોસાહી’’તિ આહ. થેરો પક્કોસિ. ઇતરા ‘‘અયં, ભન્તે, આગચ્છતી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘એતુ, મા સદ્દમકાસી’’તિ વત્વા તં આગન્ત્વા ઠિતં ‘‘કસ્મા એવં કરોસિ, સચે તુમ્હે માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ સમ્મુખીભાવં નાગમિસ્સથ, અહિનકુલાનં વિય અચ્છફન્દનાનં વિય કાકોલૂકાનં વિય ચ કપ્પટ્ઠિતિકં વો વેરં અભવિસ્સ, કસ્મા વેરં પટિવેરં કરોથ. વેરઞ્હિ અવેરેન ઉપસમ્મતિ, નો વેરેના’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૫. ‘‘ન હિ વેરેન વેરાનિ, સમ્મન્તીધ કુદાચનં;

અવેરેન ચ સમ્મન્તિ, એસ ધમ્મો સનન્તનો’’તિ.

તત્થ ન હિ વેરેનાતિ યથા હિ ખેળસિઙ્ઘાણિકાદીહિ અસુચીહિ મક્ખિતં ઠાનં તેહેવ અસુચીહિ ધોવન્તા સુદ્ધં નિગ્ગન્ધં કાતું ન સક્કોન્તિ, અથ ખો તં ઠાનં ભિય્યોસોમત્તાય અસુદ્ધતરઞ્ચેવ દુગ્ગન્ધતરઞ્ચ હોતિ; એવમેવ અક્કોસન્તં પચ્ચક્કોસન્તો પહરન્તં પટિપહરન્તો વેરેન વેરં વૂપસમેતું ન સક્કોતિ, અથ ખો ભિય્યો ભિય્યો વેરમેવ કરોતિ. ઇતિ વેરાનિ નામ વેરેન કિસ્મિઞ્ચિ કાલે ન સમ્મન્તિ, અથ ખો વડ્ઢન્તિયેવ. અવેરેન ચ સમ્મન્તીતિ યથા પન તાનિ ખેળાદીનિ અસુચીનિ વિપ્પસન્નેન ઉદકેન ધોવિયમાનાનિ નસ્સન્તિ, તં ઠાનં સુદ્ધં હોતિ સુગન્ધં; એવમેવ અવેરેન ખન્તિમેત્તોદકેન યોનિસો મનસિકારેન પચ્ચવેક્ખણેન વેરાનિ વૂપસમ્મન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તિ અભાવં ગચ્છન્તિ. એસ ધમ્મો સનન્તનોતિ એસ અવેરેન વેરૂપસમનસઙ્ખાતો પોરાણકો ધમ્મો; સબ્બેસં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધખીણાસવાનં ગતમગ્ગોતિ.

ગાથાપરિયોસાને યક્ખિની સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સમ્પત્તપરિસાયપિ ધમ્મદેસના સાત્થિકા અહોસિ.

સત્થા તં ઇત્થિં આહ – ‘‘એતિસ્સા તવ પુત્તં દેહી’’તિ. ‘‘ભાયામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘મા ભાયિ, નત્થિ તે એતં નિસ્સાય પરિપન્થો’’તિ આહ. સા તસ્સા પુત્તમદાસિ. સા તં ચુમ્બિત્વા આલિઙ્ગેત્વા પુન માતુયેવ દત્વા રોદિતું આરભિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિમેત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, અહં પુબ્બે યથા વા તથા વા જીવિકં કપ્પેન્તીપિ કુચ્છિપૂરં નાલત્થં, ઇદાનિ કથં જીવિસ્સામી’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘મા ચિન્તયી’’તિ સમસ્સાસેત્વા તં ઇત્થિમાહ – ‘‘ઇમં નેત્વા અત્તનો ગેહે નિવાસાપેત્વા અગ્ગયાગુભત્તેહિ પટિજગ્ગાહી’’તિ. સા તં નેત્વા પિટ્ઠિવંસે પતિટ્ઠાપેત્વા અગ્ગયાગુભત્તેહિ પટિજગ્ગિ, તસ્સા વીહિપહરણકાલે મુસલગ્ગેન મુદ્ધં પહરન્તં વિય ઉપટ્ઠાસિ. સા સહાયિકં આમન્તેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને વસિતું ન સક્કોમિ, અઞ્ઞત્થ મં પતિટ્ઠાપેહી’’તિ વત્વા મુસલસાલાય ઉદકચાટિયં ઉદ્ધને નિબ્બકોસે સઙ્કારકૂટે ગામદ્વારે ચાતિ એતેસુ ઠાનેસુ પતિટ્ઠાપિતાપિ ઇધ મે મુસલેન સીસં ભિન્દન્તં વિય ઉપટ્ઠાતિ, ઇધ દારકા ઉચ્છિટ્ઠોદકં ઓતારેન્તિ, ઇધ સુનખા નિપજ્જન્તિ, ઇધ દારકા અસુચિં કરોન્તિ, ઇધ કચવરં છડ્ડેન્તિ, ઇધ ગામદારકા લક્ખયોગ્ગં કરોન્તીતિ સબ્બાનિ તાનિ પટિક્ખિપિ. અથ નં બહિગામે વિવિત્તોકાસે પતિટ્ઠાપેત્વા તત્થ તસ્સા અગ્ગયાગુભત્તાદીનિ હરિત્વા પટિજગ્ગિ. સા યક્ખિની એવં ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મે સહાયિકા ઇદાનિ બહૂપકારા, હન્દાહં કિઞ્ચિ પટિગુણં કરોમી’’તિ. સા ‘‘ઇમસ્મિં સંવચ્છરે સુબ્બુટ્ઠિકા ભવિસ્સતિ, થલટ્ઠાને સસ્સં કરોહિ, ઇમસ્મિં સંવચ્છરે દુબ્બુટ્ઠિકા ભવિસ્સતિ, નિન્નટ્ઠાનેયેવ સસ્સં કરોહી’’તિ સહાયિકાય આરોચેતિ. સેસજનેહિ કતસસ્સં અતિઉદકેન વા અનોદકેન વા નસ્સતિ, તસ્સા અતિવિય સમ્પજ્જતિ. અથ નં સેસજના, ‘‘અમ્મ, તયા કતસસ્સં નેવ અચ્ચોદકેન, ન અનુદકેન નસ્સતિ, સુબ્બુટ્ઠિદુબ્બુટ્ઠિભાવં ઞત્વા કમ્મં કરોસિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘અમ્હાકં સહાયિકા યક્ખિની સુબ્બુટ્ઠિદુબ્બુટ્ઠિભાવં આચિક્ખતિ, મયં તસ્સા વચનેન થલેસુ નિન્નેસુ સસ્સાનિ કરોમ, તેન નો સમ્પજ્જતિ. કિં ન પસ્સથ? નિબદ્ધં અમ્હાકં ગેહતો યાગુભત્તાદીનિ હરિયમાનાનિ, તાનિ એતિસ્સા હરીયન્તિ, તુમ્હેપિ એતિસ્સા અગ્ગયાગુભત્તાદીનિ હરથ, તુમ્હાકમ્પિ કમ્મન્તે ઓલોકેસ્સતી’’તિ. અથસ્સા સકલનગરવાસિનો સક્કારં કરિંસુ. સાપિ તતો પટ્ઠાય સબ્બેસં કમ્મન્તે ઓલોકેન્તી લાભગ્ગપ્પત્તા અહોસિ મહાપરિવારા. સા અપરભાગે અટ્ઠ સલાકભત્તાનિ પટ્ઠપેસિ. તાનિ યાવજ્જકાલા દીયન્તિયેવાતિ.

કાળયક્ખિનીવત્થુ ચતુત્થં.