૩. તિસ્સત્થેરવત્થુ

અક્કોચ્છિ મન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિરાયસ્મા તિસ્સત્થેરો ભગવતો પિતુચ્છાપુત્તો અહોસિ, મહલ્લકકાલે પબ્બજિત્વા બુદ્ધાનં ઉપ્પન્નલાભસક્કારં પરિભુઞ્જન્તો થૂલસરીરો આકોટિતપચ્ચાકોટિતેહિ ચીવરેહિ નિવાસેત્વા યેભુય્યેન વિહારમજ્ઝે ઉપટ્ઠાનસાલાયં નિસીદતિ. તથાગતં દસ્સનત્થાય આગતા આગન્તુકભિક્ખૂ તં દિસ્વા ‘‘એકો મહાથેરો ભવિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વત્તં આપુચ્છન્તિ, પાદસમ્બાહનાદીનિ આપુચ્છન્તિ. સો તુણ્હી અહોસિ. અથ નં એકો દહરભિક્ખુ ‘‘કતિવસ્સા તુમ્હે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘વસ્સં નત્થિ, મહલ્લકકાલે પબ્બજિતા મય’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘આવુસો, દુબ્બિનીત, મહલ્લક, અત્તનો પમાણં ન જાનાસિ, એત્તકે મહાથેરે દિસ્વા સામીચિકમ્મમત્તમ્પિ ન કરોસિ, વત્તે આપુચ્છિયમાને તુણ્હી હોસિ, કુક્કુચ્ચમત્તમ્પિ તે નત્થી’’તિ અચ્છરં પહરિ. સો ખત્તિયમાનં જનેત્વા ‘‘તુમ્હે કસ્સ સન્તિકં આગતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સત્થુ સન્તિક’’ન્તિ વુત્તે ‘‘મં પન ‘કો એસો’તિ સલ્લક્ખેથ, મૂલમેવ વો છિન્દિસ્સામી’’તિ વત્વા રુદન્તો દુક્ખી દુમ્મનો સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં નુ ત્વં તિસ્સ દુક્ખી દુમ્મનો અસ્સુમુખો રોદમાનો આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. તેપિ ભિક્ખૂ ‘‘એસ ગન્ત્વા કિઞ્ચિ આલોળં કરેય્યા’’તિ તેનેવ સદ્ધિં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. સો સત્થારા પુચ્છિતો ‘‘ઇમે મં, ભન્તે, ભિક્ખૂ અક્કોસન્તી’’તિ આહ. ‘‘કહં પન ત્વં નિસિન્નોસી’’તિ? ‘‘વિહારમજ્ઝે ઉપટ્ઠાનસાલાયં, ભન્તે’’તિ. ‘‘ઇમે તે ભિક્ખૂ આગચ્છન્તા દિટ્ઠા’’તિ? ‘‘આમ, દિટ્ઠા, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં ઉટ્ઠાય તે પચ્ચુગ્ગમનં કત’’ન્તિ? ‘‘ન કતં, ભન્તે’’તિ. ‘‘પરિક્ખારગ્ગહણં આપુચ્છિત’’ન્તિ? ‘‘નાપુચ્છિતં, ભન્તે’’તિ. ‘‘વત્તં વા પાનીયં વા આપુચ્છિત’’ન્તિ. ‘‘નાપુચ્છિતં ભન્તે’’તિ? ‘‘આસનં નીહરિત્વા અભિવાદેત્વા પાદસમ્બાહનં કત’’ન્તિ? ‘‘ન કતં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તિસ્સ મહલ્લકભિક્ખૂનં સબ્બં એતં વત્તં કાતબ્બં, એતં વત્તં અકરોન્તેન વિહારમજ્ઝે નિસીદિતું ન વટ્ટતિ, તવેવ દોસો, એતે ભિક્ખૂ ખમાપેહી’’તિ? ‘‘એતે મં, ભન્તે, અક્કોસિંસુ, નાહં એતે ખમાપેમી’’તિ. ‘‘તિસ્સ મા એવં કરિ, તવેવ દોસો, ખમાપેહિ ને’’તિ? ‘‘ન ખમાપેમિ, ભન્તે’’તિ. અથ સત્થા ‘‘દુબ્બચો એસ, ભન્તે’’તિ ભિક્ખૂહિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દુબ્બચો એસ, પુબ્બેપિ એસ દુબ્બચોયેવા’’તિ વત્વા ‘‘ઇદાનિ તાવસ્સ, ભન્તે, દુબ્બચભાવો અમ્હેહિ ઞાતો, અતીતે એસ કિં અકાસી’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથા’’તિ વત્વા અતીતમાહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બારાણસિરઞ્ઞે રજ્જં કારેન્તે દેવિલો નામ તાપસો અટ્ઠ માસે હિમવન્તે વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય ચત્તારો માસે નગરમુપનિસ્સાય વસિતુકામો હિમવન્તતો આગન્ત્વા નગરદ્વારે દારકે દિસ્વા પુચ્છિ – ‘‘ઇમં નગરં સમ્પત્તપબ્બજિતા કત્થ વસન્તી’’તિ? ‘‘કુમ્ભકારસાલાયં, ભન્તે’’તિ. તાપસો કુમ્ભકારસાલં ગન્ત્વા દ્વારે ઠત્વા ‘‘સચે તે ભગ્ગવ અગરુ, વસેય્યામ એકરત્તિં સાલાય’’ન્તિ આહ. કુમ્ભકારો ‘‘મય્હં રત્તિં સાલાયં કિચ્ચં નત્થિ, મહતી સાલા, યથાસુખં વસથ, ભન્તે’’તિ સાલં નિય્યાદેસિ. તસ્મિં પવિસિત્વા નિસિન્ને અપરોપિ નારદો નામ તાપસો હિમવન્તતો આગન્ત્વા કુમ્ભકારં એકરત્તિવાસં યાચિ. કુમ્ભકારો ‘‘પઠમં આગતો ઇમિના સદ્ધિં એકતો વસિતુકામો ભવેય્ય વા નો વા, અત્તાનં પરિમોચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સચે, ભન્તે, પઠમં ઉપગતો રોચેસ્સતિ, તસ્સ રુચિયા વસથા’’તિ આહ. સો તમુપસઙ્કમિત્વા ‘‘સચે તે, આચરિય અગરુ, મયઞ્ચેત્થ એકરત્તિં વસેય્યામા’’તિ યાચિ. ‘‘મહતી સાલા, પવિસિત્વા એકમન્તે વસાહી’’તિ વુત્તે પવિસિત્વા પુરેતરં પવિટ્ઠસ્સ દેવિલસ્સ અપરભાગે નિસીદિ. ઉભોપિ સારણીયકથં કથેત્વા નિપજ્જિંસુ.

સયનકાલે નારદો દેવિલસ્સ નિપજ્જનટ્ઠાનઞ્ચ દ્વારઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા નિપજ્જિ. સો પન દેવિલો નિપજ્જમાનો અત્તનો નિપજ્જનટ્ઠાને અનિપજ્જિત્વા દ્વારમજ્ઝે તિરિયં નિપજ્જિ. નારદો રત્તિં નિક્ખમન્તો તસ્સ જટાસુ અક્કમિ. ‘‘કો મં અક્કમી’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘આચરિય, અહ’’ન્તિ આહ. ‘‘કૂટજટિલ, અરઞ્ઞતો આગન્ત્વા મમ જટાસુ અક્કમસી’’તિ. ‘‘આચરિય, તુમ્હાકં ઇધ નિપન્નભાવં ન જાનામિ, ખમથ મે’’તિ વત્વા તસ્સ કન્દન્તસ્સેવ બહિ નિક્ખમિ. ઇતરો ‘‘અયં પવિસન્તોપિ મં અક્કમેય્યા’’તિ પરિવત્તેત્વા પાદટ્ઠાને સીસં કત્વા નિપજ્જિ. નારદોપિ પવિસન્તો ‘‘પઠમંપાહં આચરિયે અપરજ્ઝિં, ઇદાનિસ્સ પાદપસ્સેન પવિસિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા આગચ્છન્તો ગીવાય અક્કમિ. ‘‘કો એસો’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અહં, આચરિયા’’તિ વત્વા ‘‘કૂટજટિલ, પઠમં મમ જટાસુ અક્કમિત્વા ઇદાનિ ગીવાય અક્કમસિ, અભિસપિસ્સામિ ત’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘આચરિય, મય્હં દોસો નત્થિ, અહં તુમ્હાકં એવં નિપન્નભાવં ન જાનામિ, ‘પઠમમ્પિ મે અપરદ્ધં, ઇદાનિ પાદપસ્સેન પવિસિસ્સામી’તિ પવિટ્ઠોમ્હિ, ખમથ મે’’તિ આહ. ‘‘કૂટજટિલ, અભિસપિસ્સામિ ત’’ન્તિ. ‘‘મા એવં કરિત્થ આચરિયા’’તિ. સો તસ્સ વચનં અનાદિયિત્વા –

‘‘સહસ્સરંસી સતતેજો, સૂરિયો તમવિનોદનો;

પાતોદયન્તે સૂરિયે, મુદ્ધા તે ફલતુ સત્તધા’’તિ. –

તં અભિસપિ એવ. નારદો, ‘‘આચરિય, મય્હં દોસો નત્થીતિ મમ વદન્તસ્સેવ તુમ્હે અભિસપથ, યસ્સ દોસો અત્થિ, તસ્સ મુદ્ધા ફલતુ, મા નિદ્દોસસ્સા’’તિ વત્વા –

‘‘સહસ્સરંસી સતતેજો, સૂરિયો તમવિનોદનો;

પાતોદયન્તે સૂરિયે, મુદ્ધા તે ફલતુ સત્તધા’’તિ. –

અભિસપિ. સો પન મહાનુભાવો અતીતે ચત્તાલીસ, અનાગતે ચત્તાલીસાતિ અસીતિકપ્પે અનુસ્સરતિ. તસ્મા ‘‘કસ્સ નુ ખો ઉપરિ અભિસપો પતિસ્સતી’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘આચરિયસ્સા’’તિ ઞત્વા તસ્મિં અનુકમ્પં પટિચ્ચ ઇદ્ધિબલેન અરુણુગ્ગમનં નિવારેતિ.

નાગરા અરુણે અનુગ્ગચ્છન્તે રાજદ્વારં ગન્ત્વા, ‘‘દેવ, તયિ રજ્જં કારેન્તે અરુણો ન ઉટ્ઠહતિ, અરુણં નો ઉટ્ઠાપેહી’’તિ કન્દિંસુ. રાજા અત્તનો કાયકમ્માદીનિ ઓલોકેન્તો કિઞ્ચિ અયુત્તં અદિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘પબ્બજિતાનં વિવાદેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ પરિસઙ્કમાનો ‘‘કચ્ચિ ઇમસ્મિં નગરે પબ્બજિતા અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘હિય્યો સાયં કુમ્ભકારસાલાયં આગતા અત્થિ દેવા’’તિ વુત્તે તંખણઞ્ઞેવ રાજા ઉક્કાહિ ધારિયમાનાહિ તત્થ ગન્ત્વા નારદં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો આહ –

‘‘કમ્મન્તા નપ્પવત્તન્તિ, જમ્બુદીપસ્સ નારદ;

કેન લોકો તમોભૂતો, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

નારદો સબ્બં તં પવત્તિં આચિક્ખિત્વા ઇમિના કારણેન અહં ઇમિના અભિસપિતો, અથાહં ‘‘મય્હં દોસો નત્થિ, યસ્સ દોસો અત્થિ, તસ્સેવ ઉપરિ અભિસપો પતતૂ’’તિ વત્વા અભિસપિં. અભિસપિત્વા ચ પન ‘‘કસ્સ નુ ખો ઉપરિ અભિસપો પતિસ્સતી’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘સૂરિયુગ્ગમનવેલાય આચરિયસ્સ મુદ્ધા સત્તધા ફલિસ્સતી’’તિ દિસ્વા એતસ્મિં અનુકમ્પં પટિચ્ચ અરુણસ્સ ઉગ્ગમનં ન દેમીતિ. ‘‘કથં પન અસ્સ, ભન્તે, અન્તરાયો ન ભવેય્યા’’તિ. ‘‘સચે મં ખમાપેય્ય, ન ભવેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ ખમાપેહી’’તિ વુત્તે ‘‘એસો, મહારાજ, મં જટાસુ ચ ગીવાય ચ અક્કમિ, નાહં એતં કૂટજટિલં ખમાપેમી’’તિ. ‘‘ખમાપેહિ, ભન્તે, મા એવં કરિત્થા’’તિ. ‘‘ન ખમાપેમી’’તિ. ‘‘મુદ્ધા તે સત્તધા ફલિસ્સતી’’તિ વુત્તેપિ ન ખમાપેતિયેવ. અથ નં રાજા ‘‘ન ત્વં અત્તનો રુચિયા ખમાપેસ્સસી’’તિ હત્થપાદકુચ્છિગીવાસુ ગાહાપેત્વા નારદસ્સ પાદમૂલે ઓનમાપેસિ. નારદોપિ ‘‘ઉટ્ઠેહિ, આચરિય, ખમામિ તે’’તિ વત્વા, ‘‘મહારાજ, નાયં યથામનેન ખમાપેતિ, નગરસ્સ અવિદૂરે એકો સરો અત્થિ, તત્થ નં સીસે મત્તિકાપિણ્ડં કત્વા ગલપ્પમાણે ઉદકે ઠપાપેહી’’તિ આહ. રાજા તથા કારેસિ. નારદો દેવિલં આમન્તેત્વા, ‘‘આચરિય, મયા ઇદ્ધિયા વિસ્સટ્ઠાય સૂરિયસન્તાપે ઉટ્ઠહન્તે ઉદકે નિમુજ્જિત્વા અઞ્ઞેન ઠાનેન ઉત્તરિત્વા ગચ્છેય્યાસી’’તિ આહ. ‘‘તસ્સ સૂરિયરંસીહિ સંફુટ્ઠમત્તોવ મત્તિકાપિણ્ડો સત્તધા ફલિ, સો નિમુજ્જિત્વા અઞ્ઞેન ઠાનેન પલાયી’’તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘તદા, ભિક્ખવે, રાજા આનન્દો અહોસિ, દેવિલો તિસ્સો, નારદો અહમેવાતિ એવં તદાપેસ દુબ્બચોયેવા’’તિ વત્વા તિસ્સત્થેરં આમન્તેત્વા, ‘‘તિસ્સ, ભિક્ખુનો નામ ‘અસુકેનાહં અક્કુટ્ઠો, અસુકેન પહટો, અસુકેન જિતો, અસુકો ખો મે ભણ્ડં અહાસી’તિ ચિન્તેન્તસ્સ વેરં નામ ન વૂપસમ્મતિ, એવં પન અનુપનય્હન્તસ્સેવ ઉપસમ્મતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩. ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં ઉપનય્હન્તિ, વેરં તેસં ન સમ્મતિ.

૪. ‘‘અક્કોચ્છિ મં અવધિ મં, અજિનિ મં અહાસિ મે;

યે ચ તં નુપનય્હન્તિ, વેરં તેસૂપસમ્મતી’’તિ.

તત્થ અક્કોચ્છીતિ અક્કોસિ. અવધીતિ પહરિ. અજિનીતિ કૂટસક્ખિઓતારણેન વા વાદપટિવાદેન વા કરણુત્તરિયકરણેન વા અજેસિ. અહાસિ મેતિ મમ સન્તકં પત્તાદીસુ કિઞ્ચિદેવ અવહરિ. યે ચ તન્તિ યે કેચિ દેવતા વા મનુસ્સા વા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા તં ‘‘અક્કોચ્છિ મ’’ન્તિઆદિવત્થુકં કોધં સકટધુરં વિય નદ્ધિના પૂતિમચ્છાદીનિ વિય ચ કુસાદીહિ પુનપ્પુનં વેઠેત્વા ઉપનય્હન્તિ, તેસં સકિં ઉપ્પન્નં વેરં ન સમ્મતીતિ વૂપસમ્મતિ. યે ચ તં નુપનય્હન્તીતિ અસતિયા અમનસિકારવસેન વા કમ્મપચ્ચવેક્ખણાદિવસેન વા યે તં અક્કોસાદિવત્થુકં કોધં તયાપિ કોચિ નિદ્દોસો પુરિમભવે અક્કુટ્ઠો ભવિસ્સતિ, પહટો ભવિસ્સતિ, કૂટસક્ખિં ઓતારેત્વા જિતો ભવિસ્સતિ, કસ્સચિ તે પસય્હ કિઞ્ચિ અચ્છિન્નં ભવિસ્સતિ, તસ્મા નિદ્દોસો હુત્વાપિ અક્કોસાદીનિ પાપુણાસીતિ એવં ન ઉપનય્હન્તિ. તેસુ પમાદેન ઉપ્પન્નમ્પિ વેરં ઇમિના અનુપનય્હનેન નિરિન્ધનો વિય જાતવેદો વૂપસમ્મતીતિ.

દેસનાપરિયોસાને સતસહસ્સભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. ધમ્મદેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસિ. દુબ્બચોપિ સુબ્બચોયેવ જાતોતિ.

તિસ્સત્થેરવત્થુ તતિયં.