૨. મટ્ઠકુણ્ડલીવત્થુ

૨. મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ દુતિયગાથાપિ સાવત્થિયંયેવ મટ્ઠકુણ્ડલિં આરબ્ભ ભાસિતા.

સાવત્થિયં કિર અદિન્નપુબ્બકો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિ. તેન કસ્સચિ કિઞ્ચિ ન દિન્નપુબ્બં, તેન તં ‘‘અદિન્નપુબ્બકો’’ત્વેવ સઞ્જાનિંસુ. તસ્સ એકપુત્તકો અહોસિ પિયો મનાપો. અથસ્સ પિલન્ધનં કારેતુકામો ‘‘સચે સુવણ્ણકારે કારેસ્સામિ, ભત્તવેતનં દાતબ્બં ભવિસ્સતી’’તિ સયમેવ સુવણ્ણં કોટ્ટેત્વા મટ્ઠાનિ કુણ્ડલાનિ કત્વા અદાસિ. તેનસ્સ પુત્તો મટ્ઠકુણ્ડલીત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તસ્સ સોળસવસ્સિકકાલે પણ્ડુરોગો ઉદપાદિ. તસ્સ માતા પુત્તં ઓલોકેત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, પુત્તસ્સ તે રોગો ઉપ્પન્નો, તિકિચ્છાપેહિ ન’’ન્તિ આહ. ‘‘ભોતિ સચે વેજ્જં આનેસ્સામિ, ભત્તવેતનં દાતબ્બં ભવિસ્સતિ; કિં ત્વં મમ ધનચ્છેદં ન ઓલોકેસ્સસી’’તિ? ‘‘અથ નં કિં કરિસ્સસિ, બ્રાહ્મણા’’તિ? ‘‘યથા મે ધનચ્છેદો ન હોતિ, તથા કરિસ્સામી’’તિ. સો વેજ્જાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અસુકરોગસ્સ નામ તુમ્હે કિં ભેસજ્જં કરોથા’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ તે યં વા તં વા રુક્ખતચાદિં આચિક્ખન્તિ. સો તમાહરિત્વા પુત્તસ્સ ભેસજ્જં કરોતિ. તં કરોન્તસ્સેવસ્સ રોગો બલવા અહોસિ, અતેકિચ્છભાવં ઉપાગમિ. બ્રાહ્મણો તસ્સ દુબ્બલભાવં ઞત્વા એકં વેજ્જં પક્કોસિ. સો તં ઓલોકેત્વાવ ‘‘અમ્હાકં એકં કિચ્ચં અત્થિ, અઞ્ઞં વેજ્જં પક્કોસિત્વા તિકિચ્છાપેહી’’તિ તં પહાય નિક્ખમિ. બ્રાહ્મણો તસ્સ મરણસમયં ઞત્વા ‘‘ઇમસ્સ દસ્સનત્થાય આગતા અન્તોગેહે સાપતેય્યં પસ્સિસ્સન્તિ, બહિ નં કરિસ્સામી’’તિ પુત્તં નીહરિત્વા બહિઆળિન્દે નિપજ્જાપેસિ.

તં દિવસં ભગવા બલવપચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય પુબ્બબુદ્ધેસુ કતાધિકારાનં ઉસ્સન્નકુસલમૂલાનં વેનેય્યબન્ધવાનં દસ્સનત્થં બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો દસસહસ્સચક્કવાળેસુ ઞાણજાલં પત્થરિ. મટ્ઠકુણ્ડલી બહિઆળિન્દે નિપન્નાકારેનેવ તસ્સ અન્તો પઞ્ઞાયિ. સત્થા તં દિસ્વા તસ્સ અન્તોગેહા નીહરિત્વા તત્થ નિપજ્જાપિતભાવં ઞત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો મય્હં એત્થ ગતપચ્ચયેન અત્થો’’તિ ઉપધારેન્તો ઇદં અદ્દસ – અયં માણવો મયિ ચિત્તં પસાદેત્વા કાલં કત્વા તાવતિંસદેવલોકે તિંસયોજનિકે કનકવિમાને નિબ્બત્તિસ્સતિ, અચ્છરાસહસ્સપરિવારો ભવિસ્સતિ, બ્રાહ્મણોપિ તં ઝાપેત્વા રોદન્તો આળાહને વિચરિસ્સતિ. દેવપુત્તો તિગાવુતપ્પમાણં સટ્ઠિસકટભારાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં અચ્છરાસહસ્સપરિવારં અત્તભાવં ઓલોકેત્વા ‘‘કેન નુ ખો કમ્મેન મયા અયં સિરિસમ્પત્તિ લદ્ધા’’તિ ઓલોકેત્વા મયિ ચિત્તપ્પસાદેન લદ્ધભાવં ઞત્વા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો ધનચ્છેદભયેન મમ ભેસજ્જમકત્વા ઇદાનિ આળાહનં ગન્ત્વા રોદતિ, વિપ્પકારપ્પત્તં નં કરિસ્સામી’’તિ પિતરિ રોદન્તે મટ્ઠકુણ્ડલિવણ્ણેન આગન્ત્વા આળાહનસ્સાવિદૂરે નિપજ્જિત્વા રોદિસ્સતિ. અથ નં બ્રાહ્મણો ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિસ્સતિ. ‘‘અહં તે પુત્તો મટ્ઠકુણ્ડલી’’તિ આચિક્ખિસ્સતિ. ‘‘કુહિં નિબ્બત્તોસી’’તિ? ‘‘તાવસિંસભવને’’તિ. ‘‘કિં કમ્મં કત્વા’’તિ વુત્તે મયિ ચિત્તપ્પસાદેન નિબ્બત્તભાવં આચિક્ખિસ્સતિ. બ્રાહ્મણો ‘‘તુમ્હેસુ ચિત્તં પસાદેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તો નામ અત્થી’’તિ મં પુચ્છિસ્સતિ. અથસ્સાહં ‘‘એત્તકાનિ સતાનિ વા સહસ્સાનિ વા સતસહસ્સાનિ વાતિ ન સક્કા ગણના પરિચ્છિન્દિતુ’’ન્તિ વત્વા ધમ્મપદે ગાથં ભાસિસ્સામિ. ગાથાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતિ, મટ્ઠ કુણ્ડલી સોતાપન્નો ભવિસ્સતિ. તથા અદિન્નપુબ્બકો બ્રાહ્મણો. ઇતિ ઇમં કુલપુત્તં નિસ્સાય મહાધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતીતિ દિસ્વા પુનદિવસે કતસરીરપટિજગ્ગનો મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિત્વા અનુપુબ્બેન બ્રાહ્મણસ્સ ગેહદ્વારં ગતો.

તસ્મિં ખણે મટ્ઠકુણ્ડલી અન્તોગેહાભિમુખો નિપન્નો હોતિ. અથસ્સ સત્થા અત્તનો અપસ્સનભાવં ઞત્વા એકં રસ્મિં વિસ્સજ્જેસિ. માણવો ‘‘કિં ઓભાસો નામેસો’’તિ પરિવત્તેત્વા નિપન્નોવ સત્થારં દિસ્વા, ‘‘અન્ધબાલપિતરં નિસ્સાય એવરૂપં બુદ્ધં ઉપસઙ્કમિત્વા કાયવેય્યાવટિકં વા કાતું દાનં વા દાતું ધમ્મં વા સોતું નાલત્થં, ઇદાનિ મે હત્થાપિ અનધિપતેય્યા, અઞ્ઞં કત્તબ્બં નત્થી’’તિ મનમેવ પસાદેસિ. સત્થા ‘‘અલં એત્તકેન ચિત્તપ્પસાદેન ઇમસ્સા’’તિ પક્કામિ. સો તથાગતે ચક્ખુપથં વિજહન્તેયેવ પસન્નમનો કાલં કત્વા સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય દેવલોકે તિંસયોજનિકે કનકવિમાને નિબ્બત્તિ.

બ્રાહ્મણોપિસ્સ સરીરં ઝાપેત્વા આળાહને રોદનપરાયણો અહોસિ, દેવસિકં આળાહનં ગન્ત્વા રોદતિ – ‘‘કહં એકપુત્તક, કહં એકપુત્તકા’’તિ. દેવપુત્તોપિ અત્તનો સમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા, ‘‘કેન મે કમ્મેન લદ્ધા’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘સત્થરિ મનોપસાદેના’’તિ ઞત્વા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો મમ અફાસુકકાલે ભેસજ્જમકારેત્વા ઇદાનિ આળાહનં ગન્ત્વા રોદતિ, વિપ્પકારપ્પત્તમેવ નં કાતું વટ્ટતી’’તિ મટ્ઠકુણ્ડલિવણ્ણેન આગન્ત્વા આળાહનસ્સાવિદૂરે બાહા પગ્ગય્હ રોદન્તો અટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણો તં દિસ્વા ‘‘અહં તાવ પુત્તસોકેન રોદામિ, એસ કિમત્થં રોદતિ, પુચ્છિસ્સામિ ન’’ન્તિ પુચ્છન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અલઙ્કતો મટ્ઠકુણ્ડલી,

માલધારી હરિચન્દનુસ્સદો;

બાહા પગ્ગય્હ કન્દસિ,

વનમજ્ઝે કિં દુક્ખિતો તુવ’’ન્તિ. (વિ. વ. ૧૨૦૭; પે. વ. ૧૮૬);

સો માણવો આહ –

‘‘સોવણ્ણમયો પભસ્સરો,

ઉપ્પન્નો રથપઞ્જરો મમ;

તસ્સ ચક્કયુગં ન વિન્દામિ,

તેન દુક્ખેન જહામિ જીવિત’’ન્તિ. (વ. ૧૨૦૮; પે. વ. ૧૮૭);

અથ નં બ્રાહ્મણો આહ –

‘‘સોવણ્ણમયં મણિમયં,

લોહિતકમયં અથ રૂપિયમયં;

આચિક્ખ મે ભદ્દ માણવ,

ચક્કયુગં પટિપાદયામિ તે’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૦૯; પે. વ. ૧૮૮);

તં સુત્વા માણવો ‘‘અયં બ્રાહ્મણો પુત્તસ્સ ભેસજ્જમકત્વા પુત્તપતિરૂપકં મં દિસ્વા રોદન્તો ‘સુવણ્ણાદિમયં રથચક્કં કરોમી’તિ વદતિ, હોતુ નિગ્ગણ્હિસ્સામિ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કીવ મહન્તં મે ચક્કયુગં કરિસ્સસી’’તિ વત્વા ‘‘યાવ મહન્તં આકઙ્ખસિ, તાવ મહન્તં કરિસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘ચન્દિમસૂરિયેહિ મે અત્થો, તે મે દેહી’’તિ યાચન્તો આહ –

‘‘સો માણવો તસ્સ પાવદિ,

ચન્દસૂરિયા ઉભયેત્થ દિસ્સરે;

સોવણ્ણમયો રથો મમ,

તેન ચક્કયુગેન સોભતી’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૧૦; પે. વ. ૧૮૯);

અથ નં બ્રાહ્મણો આહ –

‘‘બાલો ખો ત્વં અસિ માણવ,

યો ત્વં પત્થયસે અપત્થિયં;

મઞ્ઞામિ તુવં મરિસ્સસિ,

ન હિ ત્વં લચ્છસિ ચન્દસૂરિયે’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૧૧; પે. વ. ૧૯૦);

અથ નં માણવો આહ –

‘‘કિં પન પઞ્ઞાયમાનસ્સત્થાય રોદન્તો બાલો હોતિ, ઉદાહુ અપઞ્ઞાયમાનસ્સત્થાયા’’તિ વત્વા –

‘‘ગમનાગમનમ્પિ દિસ્સતિ,

વણ્ણધાતુ ઉભયત્થ વીથિયા;

પેતો કાલકતો ન દિસ્સતિ,

કો નિધ કન્દતં બાલ્યતરો’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૧૨; પે. વ. ૧૯૧);

તં સુત્વા બ્રાહ્મણો ‘‘યુત્તં એસ વદતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા –

‘‘સચ્ચં ખો વદેસિ માણવ,

અહમેવ કન્દતં બાલ્યતરો;

ચન્દં વિય દારકો રુદં,

પેતં કાલકતાભિપત્થયિ’’ન્તિ. (વિ. વ. ૧૨૧૩; પે. વ. ૧૯૨) –

વત્વા તસ્સ કથાય નિસ્સોકો હુત્વા માણવસ્સ થુતિં કરોન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘આદિત્તં વત મં સન્તં, ઘતસિત્તંવ પાવકં;

વારિના વિય ઓસિઞ્ચં, સબ્બં નિબ્બાપયે દરં.

‘‘અબ્બહી વત મે સલ્લં, સોકં હદયનિસ્સિતં;

યો મે સોકપરેતસ્સ, પુત્તસોકં અપાનુદિ.

‘‘સ્વાહં અબ્બૂળ્હસલ્લોસ્મિ, સીતિભૂતોસ્મિ નિબ્બુતો;

ન સોચામિ ન રોદામિ, તવ સુત્વાન માણવા’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૧૪-૧૨૧૬; પે. વ. ૧૯૩-૧૯૫);

અથ નં ‘‘કો નામ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છન્તો –

‘‘દેવતાનુસિ ગન્ધબ્બો, અદુ સક્કો પુરિન્દદો;

કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો, કથં જાનેમુ તં મય’’ન્તિ. (વિ. વ. ૧૨૧૭; પે. વ. ૧૯૬) –

આહ. અથસ્સ માણવો –

‘‘યઞ્ચ કન્દસિ યઞ્ચ રોદસિ,

પુત્તં આળાહને સયં દહિત્વા;

સ્વાહં કુસલં કરિત્વા કમ્મં,

તિદસાનં સહબ્યતં ગતો’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૧૮; પે. વ. ૧૯૭) –

આચિક્ખિ. અથ નં બ્રાહ્મણો આહ –

‘‘અપ્પં વા બહું વા નાદ્દસામ,

દાનં દદન્તસ્સ સકે અગારે;

ઉપોસથકમ્મં વા તાદિસં,

કેન કમ્મેન ગતોસિ દેવલોક’’ન્તિ. (વિ. વ. ૧૨૧૯; પે. વ. ૧૯૮);

માણવો આહ –

‘‘આબાધિકોહં દુક્ખિતો ગિલાનો,

આતૂરરૂપોમ્હિ સકે નિવેસને;

બુદ્ધં વિગતરજં વિતિણ્ણકઙ્ખં,

અદ્દક્ખિં સુગતં અનોમપઞ્ઞં.

‘‘સ્વાહં મુદિતધનો પસન્નચિત્તો,

અઞ્જલિં અકરિં તથાગતસ્સ;

તાહં કુસલં કરિત્વાન કમ્મં,

તિદસાનં સહબ્યતં ગતો’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૨૦-૧૨૨૧; પે. વ. ૧૯૯-૨૦૦);

તસ્મિં કથેન્તેયેવ બ્રાહ્મણસ્સ સકલસરીરં પીતિયા પરિપૂરિ. સો તં પીતિં પવેદેન્તો –

‘‘અચ્છરિયં વત અબ્ભુતં વત,

અઞ્જલિકમ્મસ્સ અયમીદિસો વિપાકો;

અહમ્પિ પમુદિતમનો પસન્નચિત્તો,

અજ્જેવ બુદ્ધં સરણં વજામી’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૨૨; પે. વ. ૨૦૧) –

આહ. અથ નં માણવો –

‘‘અજ્જેવ બુદ્ધં સરણં વજાહિ,

ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ પસન્નચિત્તો;

તથેવ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ચ,

અખણ્ડફુલ્લાનિ સમાદિયસ્સુ.

પાણાતિપાતા વિરમસ્સુ ખિપ્પં,

લોકે અદિન્નં પરિવજ્જયસ્સુ;

અમજ્જપો મા ચ મુસા ભણાહિ,

સકેન દારેન ચ હોહિ તુટ્ઠો’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૨૩-૧૨૨૪; પે. વ. ૨૦૨-૨૦૩) –

આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘અત્થકામોસિ મે યક્ખ, હિતકામોસિ દેવતે;

કરોમિ તુય્હં વચનં, ત્વંસિ આચરિયો મમ.

‘‘ઉપેમિ સરણં બુદ્ધં, ધમ્મઞ્ચાપિ અનુત્તરં;

સઙ્ઘઞ્ચ નરદેવસ્સ, ગચ્છામિ સરણં અહં.

‘‘પાણાતિપાતા વિરમામિ ખિપ્પં,

લોકે અદિન્નં પરિવજ્જયામિ;

અમજ્જપો નો ચ મુસા ભણામિ,

સકેન દારેન ચ હોમિ તુટ્ઠો’’તિ. (વિ. વ. ૧૨૨૫-૧૨૨૭; પે. વ. ૨૦૪-૨૦૬);

અથ નં દેવપુત્તો, ‘‘બ્રાહ્મણ, તે ગેહે બહું ધનં અત્થિ, સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા દાનં દેહિ, ધમ્મં સુણાહિ, પઞ્હં પુચ્છાહી’’તિ વત્વા તત્થેવ અન્તરધાયિ.

બ્રાહ્મણોપિ ગેહં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણિં આમન્તેત્વા, ‘‘ભદ્દે, અહં અજ્જ સમણં ગોતમં નિમન્તેત્વા પઞ્હં પુચ્છિસ્સામિ, સક્કારં કરોહી’’તિ વત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં નેવ અભિવાદેત્વા ન પટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં ઠિતો, ‘‘ભો ગોતમ, અધિવાસેહિ અજ્જતનાય ભત્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેના’’તિ આહ. સત્થા અધિવાસેસિ. સો સત્થુ અધિવાસનં વિદિત્વા વેગેનાગન્ત્વા સકે નિવેસને પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયઞ્ચ પટિયાદાપેસિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તસ્સ ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. બ્રાહ્મણો સક્કચ્ચં પરિવિસિ, મહાજનો સન્નિપતિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકેન કિર તથાગતે નિમન્તિતે દ્વે જનકાયા સન્નિપતન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠિકા ‘‘અજ્જ સમણં ગોતમં પઞ્હં પુચ્છનાય વિહેઠિયમાનં પસ્સિસ્સામા’’તિ સન્નિપતન્તિ, સમ્માદિટ્ઠિકા ‘‘અજ્જ બુદ્ધવિસયં બુદ્ધલીળં પસ્સિસ્સામા’’તિ સન્નિપતન્તિ. અથ ખો બ્રાહ્મણો કતભત્તકિચ્ચં તથાગતમુપસઙ્કમિત્વા નીચાસને નિસિન્નો પઞ્હં પુચ્છિ – ‘‘ભો ગોતમ, તુમ્હાકં દાનં અદત્વા પૂજં અકત્વા ધમ્મં અસુત્વા ઉપોસથવાસં અવસિત્વા કેવલં મનોપસાદમત્તેનેવ સગ્ગે નિબ્બત્તા નામ હોન્તી’’તિ? ‘‘બ્રાહ્મણ, કસ્મા મં પુચ્છસિ, નનુ તે પુત્તેન મટ્ઠકુણ્ડલિના મયિ મનં પસાદેત્વા અત્તનો સગ્ગે નિબ્બત્તભાવો કથિતો’’તિ? ‘‘કદા, ભો ગોતમા’’તિ? નનુ ત્વં અજ્જ સુસાનં ગન્ત્વા કન્દન્તો અવિદૂરે બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તં એકં માણવં દિસ્વા ‘‘અલઙ્કતો મટ્ઠકુણ્ડલી, માલધારી હરિચન્દનુસ્સદો’’તિ દ્વીહિ જનેહિ કથિતકથં પકાસેન્તો સબ્બં મટ્ઠકુણ્ડલિવત્થું કથેસિ. તેનેવેતં બુદ્ધભાસિતં નામ જાતં.

તં કથેત્વા ચ પન ‘‘ન ખો, બ્રાહ્મણ, એકસતં વા ન દ્વેસતં, અથ ખો મયિ મનં પસાદેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તાનં ગણના નામ નત્થી’’તિ આહ. અથ મહાજનો ન નિબ્બેમતિકો હોતિ, અથસ્સ અનિબ્બેમતિકભાવં વિદિત્વા સત્થા ‘‘મટ્ઠકુણ્ડલિદેવપુત્તો વિમાનેનેવ સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. સો તિગાવુતપ્પમાણેનેવ દિબ્બાભરણપટિમણ્ડિતેન અત્તભાવેન આગન્ત્વા વિમાનતો ઓરુય્હ સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘ત્વં ઇમં સમ્પત્તિં કિં કમ્મં કત્વા પટિલભી’’તિ પુચ્છન્તો –

‘‘અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, યા ત્વં તિટ્ઠસિ દેવતે;

ઓભાસેન્તી દિસા સબ્બા, ઓસધી વિય તારકા;

પુચ્છામિ તં દેવ મહાનુભાવ, મનુસ્સભૂતો કિમકાસિ પુઞ્ઞ’’ન્તિ. –

ગાથમાહ. ‘‘દેવપુત્તો અયં મે, ભન્તે, સમ્પત્તિ તુમ્હેસુ ચિત્તં પસાદેત્વા લદ્ધા’’તિ. ‘‘મયિ ચિત્તં પસાદેત્વા લદ્ધા તે’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. મહાજનો દેવપુત્તં ઓલોકેત્વા ‘‘અચ્છરિયા વત, ભો, બુદ્ધગુણા, અદિન્નપુબ્બકબ્રાહ્મણસ્સ નામ પુત્તો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ પુઞ્ઞં અકત્વા સત્થરિ ચિત્તં પસાદેત્વા એવરૂપં સમ્પત્તિં પટિલભી’’તિ તુટ્ઠિં પવેદેસિ.

અથ નેસં કુસલાકુસલકમ્મકરણે મનોવ પુબ્બઙ્ગમો, મનોવ સેટ્ઠો. પસન્નેન હિ મનેન કતં કમ્મં દેવલોકં મનુસ્સલોકં ગચ્છન્તં પુગ્ગલં છાયાવ ન વિજહતીતિ ઇદં વત્થું કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા પતિટ્ઠાપિતમત્તિકં સાસનં રાજમુદ્દાય લઞ્છન્તો વિય ધમ્મરાજા ઇમં ગાથમાહ –

૨. ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા.

મનસા ચે પસન્નેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં સુખમન્વેતિ, છાયાવ અનપાયિની’’તિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ મનોતિ અવિસેસેન સબ્બમ્પિ ચતુભૂમિકચિત્તં વુચ્ચતિ, ઇમસ્મિં પન પદે નિયમિયમાનં વવત્થાપિયમાનં પરિચ્છિજ્જિયમાનં અટ્ઠવિધં કામાવચરકુસલચિત્તં લબ્ભતિ. વત્થુવસેન પનાહરિયમાનં તતોપિ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તમેવ લબ્ભતિ. પુબ્બઙ્ગમાતિ તેન પઠમગામિના હુત્વા સમન્નાગતા. ધમ્માતિ વેદનાદયો તયો ખન્ધા. એતે હિ ઉપ્પાદપચ્ચયટ્ઠેન સોમનસ્સસમ્પયુત્તમનો પુબ્બઙ્ગમો એતેસન્તિ મનોપુબ્બઙ્ગમા નામ. યથા હિ બહૂસુ એકતો હુત્વા મહાભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચીવરદાનાદીનિ વા ઉળારપૂજાધમ્મસ્સવનાદીનિ વા માલાગન્ધસક્કારકરણાદીનિ વા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તેસુ ‘‘કો એતેસં પુબ્બઙ્ગમો’’તિ વુત્તે યો તેસં પચ્ચયો હોતિ, યં નિસ્સાય તે તાનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તિ, સો તિસ્સો વા ફુસ્સો વા તેસં પુબ્બઙ્ગમોતિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. ઇતિ ઉપ્પાદપચ્ચયટ્ઠેન મનો પુબ્બઙ્ગમો એતેસન્તિ મનોપુબ્બઙ્ગમા. ન હિ તે મને અનુપ્પજ્જન્તે ઉપ્પજ્જિતું સક્કોન્તિ, મનો પન એકચ્ચેસુ ચેતસિકેસુ અનુપ્પજ્જન્તેસુપિ ઉપ્પજ્જતિયેવ. એવં અધિપતિવસેન પન મનો સેટ્ઠો એતેસન્તિ મનોસેટ્ઠા. યથા હિ ગણાદીનં અધિપતિ પુરિસો ગણસેટ્ઠો સેણિસેટ્ઠોતિ વુચ્ચતિ, તથા તેસમ્પિ મનોવ સેટ્ઠો. યથા પન સુવણ્ણાદીહિ નિપ્ફાદિતાનિ ભણ્ડાનિ સુવણ્ણમયાદીનિ નામ હોન્તિ, તથા એતેપિ મનતો નિપ્ફન્નત્તા મનોમયા નામ.

પસન્નેનાતિ અનભિજ્ઝાદીહિ ગુણેહિ પસન્નેન. ભાસતિ વા કરોતિ વાતિ એવરૂપેન મનેન ભાસન્તો ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતમેવ ભાસતિ, કરોન્તો તિવિધં કાયસુચરિતમેવ કરોતિ, અભાસન્તો અકરોન્તો તાય અનભિજ્ઝાદીહિ પસન્નમાનસતાય તિવિધં મનોસુચરિતં પૂરેતિ. એવમસ્સ દસ કુસલકમ્મપથા પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

તતો નં સુખમન્વેતીતિ તતો તિવિધસુચરિતતો નં પુગ્ગલં સુખ મન્વેતિ. ઇધ તેભૂમિકમ્પિ કુસલં અધિપ્પેતં, તસ્મા તેભૂમિકસુચરિતાનુભાવેન સુગતિભવે નિબ્બત્તં પુગ્ગલં, દુગ્ગતિયં વા સુખાનુભવનટ્ઠાને ઠિતં કાયવત્થુકમ્પિ ઇતરવત્થુકમ્પિ અવત્થુકમ્પીતિ કાયિકચેતસિકં વિપાકસુખં અનુગચ્છતિ, ન વિજહતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. યથા કિં? છાયાવ અનપાયિનીતિ યથા હિ છાયા નામ સરીરપ્પટિબદ્ધા સરીરે ગચ્છન્તે ગચ્છતિ, તિટ્ઠન્તે તિટ્ઠતિ, નિસીદન્તે નિસીદતિ, ન સક્કોતિ, ‘‘સણ્હેન વા ફરુસેન વા નિવત્તાહી’’તિ વત્વા વા પોથેત્વા વા નિવત્તાપેતું. કસ્મા? સરીરપ્પટિબદ્ધત્તા. એવમેવ ઇમેસં દસન્નં કુસલકમ્મપથાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણકુસલમૂલિકં કામાવચરાદિભેદં કાયિકચેતસિકસુખં ગતગતટ્ઠાને અનપાયિની છાયા વિય હુત્વા ન વિજહતીતિ.

ગાથાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, મટ્ઠકુણ્ડલિદેવપુત્તો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, તથા અદિન્નપુબ્બકો બ્રાહ્મણો. સો તાવમહન્તં વિભવં બુદ્ધસાસને વિપ્પકિરીતિ.

મટ્ઠકુણ્ડલીવત્થુ દુતિયં.