૧૩. સુમનાદેવીવત્થુ

ઇધ નન્દતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સુમનાદેવિં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયઞ્હિ દેવસિકં અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગેહે દ્વે ભિક્ખૂસહસ્સાનિ ભુઞ્જન્તિ, તથા વિસાખાય મહાઉપાસિકાય. સાવત્થિયં યો યો દાનં દાતુકામો હોતિ, સો સો તેસં ઉભિન્નં ઓકાસં લભિત્વાવ કરોતિ. કિં કારણા? ‘‘તુમ્હાકં દાનગ્ગં અનાથપિણ્ડિકો વા વિસાખા વા આગતા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘નાગતા’’તિ વુત્તે સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા કતદાનમ્પિ ‘‘કિં દાનં નામેત’’ન્તિ ગરહન્તિ. ઉભોપિ હિ તે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ રુચિઞ્ચ અનુચ્છવિકકિચ્ચાનિ ચ અતિવિય જાનન્તિ, તેસુ વિચારેન્તેસુ ભિક્ખૂ ચિત્તરૂપં ભુઞ્જન્તિ. તસ્મા સબ્બે દાનં દાતુકામા તે ગહેત્વાવ ગચ્છન્તિ. ઇતિ તે અત્તનો અત્તનો ઘરે ભિક્ખૂ પરિવિસિતું ન લભન્તિ. તતો વિસાખા, ‘‘કો નુ ખો મમ ઠાને ઠત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિસ્સતી’’તિ ઉપધારેન્તી પુત્તસ્સ ધીતરં દિસ્વા તં અત્તનો ઠાને ઠપેસિ. સા તસ્સા નિવેસને ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસતિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ મહાસુભદ્દં નામ જેટ્ઠધીતરં ઠપેસિ. સા ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચં કરોન્તી ધમ્મં સુણન્તી સોતાપન્ના હુત્વા પતિકુલં અગમાસિ. તતો ચૂળસુભદ્દં ઠપેસિ. સાપિ તથેવ કરોન્તી સોતાપન્ના હુત્વા પતિકુલં ગતા. અથ સુમનદેવિં નામ કનિટ્ઠધીતરં ઠપેસિ. સા પન ધમ્મં સુત્વા સકદાગામિફલં પત્વા કુમારિકાવ હુત્વા તથારૂપેન અફાસુકેન આતુરા આહારુપચ્છેદં કત્વા પિતરં દટ્ઠુકામા હુત્વા પક્કોસાપેસિ. સો એકસ્મિં દાનગ્ગે તસ્સા સાસનં સુત્વાવ આગન્ત્વા, ‘‘કિં, અમ્મ સુમને’’તિ આહ. સાપિ નં આહ – ‘‘કિં, તાત કનિટ્ઠભાતિકા’’તિ? ‘‘વિલપસિ અમ્મા’’તિ? ‘‘ન વિલપામિ, કનિટ્ઠભાતિકા’’તિ. ‘‘ભાયસિ, અમ્મા’’તિ? ‘‘ન ભાયામિ, કનિટ્ઠભાતિકા’’તિ. એત્તકં વત્વાયેવ પન સા કાલમકાસિ. સો સોતાપન્નોપિ સમાનો સેટ્ઠિધીતરિ ઉપ્પન્નસોકં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ધીતુ સરીરકિચ્ચં કારેત્વા રોદન્તો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘કિં, ગહપતિ, દુક્ખી દુમ્મનો અસ્સુમુખો રોદમાનો આગતોસી’’તિ વુત્તે, ‘‘ધીતા મે, ભન્તે, સુમનદેવી કાલકતા’’તિ આહ. ‘‘અથ કસ્મા સોચસિ, નનુ સબ્બેસં એકંસિકં મરણ’’ન્તિ? ‘‘જાનામેતં, ભન્તે, એવરૂપા નામ મે હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્ના ધીતા, સા મરણકાલે સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તી વિલપમાના મતા, તેન મે અનપ્પકં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘કિં પન તાય કથિતં મહાસેટ્ઠી’’તિ? ‘‘અહં તં, ભન્તે, ‘અમ્મ, સુમને’તિ આમન્તેસિં. અથ મં આહ – ‘કિં, તાત, કનિટ્ઠભાતિકા’તિ? ‘વિલપસિ, અમ્મા’તિ? ‘ન વિલપામિ, કનિટ્ઠભાતિકા’તિ. ‘ભાયસિ, અમ્મા’તિ? ‘ન ભાયામિ કનિટ્ઠભાતિકા’તિ. એત્તકં વત્વા કાલમકાસી’’તિ. અથ નં ભગવા આહ – ‘‘ન તે મહાસેટ્ઠિ ધીતા વિલપતી’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા ભન્તે એવમાહા’’તિ? ‘‘કનિટ્ઠત્તાયેવ. ધીતા હિ તે, ગહપતિ, મગ્ગફલેહિ તયા મહલ્લિકા. ત્વઞ્હિ સોતાપન્નો, ધીતા પન તે સકદાગામિની. સા મગ્ગફલેહિ તયા મહલ્લિકત્તા તં એવમાહા’’તિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ? ‘‘એવં, ગહપતી’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કુહિં નિબ્બત્તા, ભન્તે’’તિ? ‘‘તુસિતભવને, ગહપતી’’તિ. ‘‘ભન્તે, મમ ધીતા ઇધ ઞાતકાનં અન્તરે નન્દમાના વિચરિત્વા ઇતો ગન્ત્વાપિ નન્દનટ્ઠાનેયેવ નિબ્બત્તા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘આમ, ગહપતિ, અપ્પમત્તા નામ ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા ઇધ લોકે ચ પરલોકે ચ નન્દન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૮. ‘‘ઇધ નન્દતિ પેચ્ચ નન્દતિ, કતપુઞ્ઞો ઉભયત્થ નન્દતિ;

પુઞ્ઞં મે કતન્તિ નન્દતિ, ભિય્યો નન્દતિ સુગ્ગતિં ગતો’’તિ.

તત્થ ઇધાતિ ઇધ લોકે કમ્મનન્દનેન નન્દતિ. પેચ્ચાતિ પરલોકે વિપાકનન્દનેન નન્દતિ. કતપુઞ્ઞોતિ નાનપ્પકારસ્સ પુઞ્ઞસ્સ કત્તા. ઉભયત્થાતિ ઇધ ‘‘કતં મે કુસલં, અકતં મે પાપ’’ન્તિ નન્દતિ, પરત્થ વિપાકં અનુભવન્તો નન્દતિ. પુઞ્ઞં મેતિ ઇધ નન્દન્તો પન ‘‘પુઞ્ઞં મે કત’’ન્તિ સોમનસ્સમત્તેનેવ કમ્મનન્દનં ઉપાદાય નન્દતિ. ભિય્યોતિ વિપાકનન્દનેન પન સુગતિં ગતો સત્તપઞ્ઞાસવસ્સકોટિયો સટ્ઠિવસ્સસતસહસ્સાનિ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવન્તો તુસિતપુરે અતિવિય નન્દતીતિ.

ગાથાપરિયોસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું. મહાજનસ્સ સાત્થિકા ધમ્મદેસના જાતાતિ.

સુમનાદેવીવત્થુ તેરસમં.