૧૨. દેવદત્તવત્થુ

ઇધ તપ્પતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

દેવદત્તસ્સ વત્થુ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય યાવ પથવિપ્પવેસના દેવદત્તં આરબ્ભ ભાસિતાનિ સબ્બાનિ જાતકાનિ વિત્થારેત્વા કથિતં. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – સત્થરિ અનુપિયં નામ મલ્લાનં નિગમો અત્થિ. તં નિસ્સાય અનુપિયમ્બવને વિહરન્તેયેવ તથાગતસ્સ લક્ખણપટિગ્ગહણદિવસેયેવ અસીતિસહસ્સેહિ ઞાતિકુલેહિ ‘‘રાજા વા હોતુ, બુદ્ધો વા, ખત્તિયપરિવારોવ વિચરિસ્સતી’’તિ અસીતિસહસ્સપુત્તા પટિઞ્ઞાતા. તેસુ યેભુય્યેન પબ્બજિતેસુ ભદ્દિયં નામ રાજાનં, અનુરુદ્ધં, આનન્દં, ભગું, કિમિલં, દેવદત્તન્તિ ઇમે છ સક્યે અપબ્બજન્તે દિસ્વા, ‘‘મયં અત્તનો પુત્તે પબ્બાજેમ, ઇમે છ સક્યા ન ઞાતકા મઞ્ઞે, કસ્મા ન પબ્બજન્તી’’તિ? કથં સમુટ્ઠાપેસું. અથ ખો મહાનામો સક્યો અનુરુદ્ધં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘તાત, અમ્હાકં કુલા પબ્બજિતો નત્થિ, ત્વં વા પબ્બજ, અહં વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. સો પન સુખુમાલો હોતિ સમ્પન્નભોગો, ‘‘નત્થી’’તિ વચનમ્પિ તેન ન સુતપુબ્બં. એકદિવસઞ્હિ તેસુ છસુ ખત્તિયેસુ ગુળકીળં કીળન્તેસુ અનુરુદ્ધો પૂવેન પરાજિતો પૂવત્થાય પહિણિ, અથસ્સ માતા પૂવે સજ્જેત્વા પહિણિ. તે ખાદિત્વા પુન કીળિંસુ. પુનપ્પુનં તસ્સેવ પરાજયો હોતિ. માતા પનસ્સ પહિતે પહિતે તિક્ખત્તું પૂવે પહિણિત્વા ચતુત્થવારે ‘‘પૂવા નત્થી’’તિ પહિણિ. સો ‘‘નત્થી’’તિ વચનસ્સ અસુકપુબ્બત્તા ‘‘એસાપેકા પૂવવિકતિ ભવિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘નત્થિપૂવં મે આહરથા’’તિ પેસેસિ. માતા પનસ્સ ‘‘નત્થિપૂવં કિર, અય્યે, દેથા’’તિ વુત્તે, ‘‘મમ પુત્તેન ‘નત્થી’તિ પદં ન સુતપુબ્બં, ઇમિના પન ઉપાયેન નં એતમત્થં જાનાપેસ્સામી’’તિ તુચ્છં સુવણ્ણપાતિં અઞ્ઞાય સુવણ્ણપાતિયા પટિકુજ્જિત્વા પેસેસિ. નગરપરિગ્ગાહિકા દેવતા ચિન્તેસું – ‘‘અનુરુદ્ધસક્યેન અન્નભારકાલે અત્તનો ભાગભત્તં ઉપરિટ્ઠપચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દત્વા ‘‘‘નત્થી’તિ મે વચનસ્સ સવનં મા હોતુ, ભોજનુપ્પત્તિટ્ઠાનજાનનં મા ‘હોતૂ’તિ પત્થના કતા, સચાયં તુચ્છપાતિં પસ્સિસ્સતિ, દેવસમાગમં પવિસિતું ન લભિસ્સામ, સીસમ્પિ નો સત્તધા ફલેય્યા’’તિ. અથ નં પાતિં દિબ્બપૂવેહિ પુણ્ણં અકંસુ. કસ્સા ગુળમણ્ડલે ઠપેત્વા ઉગ્ઘાટિતમત્તાય પૂવગન્ધો સકલનગરે છાદેત્વા ઠિતો. પૂવખણ્ડં મુખે ઠપિતમત્તમેવ સત્તરસહરણીસહસ્સાનિ અનુફરિ.

સો ચિન્તેસિ – ‘‘નાહં માતુ પિયો, એત્તકં મે કાલં ઇમં નત્થિપૂવં નામ ન પચિ, ઇતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં પૂવં નામ ન ખાદિસ્સામી’’તિ, સો ગેહં ગન્ત્વાવ માતરં પુચ્છિ – ‘‘અમ્મ, તુમ્હાકં અહં પિયો, અપ્પિયો’’તિ? ‘‘તાત, એકક્ખિનો અક્ખિ વિય ચ હદયં વિય ચ અતિવિય પિયો મે અહોસી’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા એત્તકં કાલં મય્હં નત્થિ પૂવં ન પચિત્થ, અમ્મા’’તિ? સા ચૂળૂપટ્ઠાકં પુચ્છિ – ‘‘અત્થિ કિઞ્ચિ પાતિયં, તાતા’’તિ? ‘‘પરિપુણ્ણા, અય્યે, પાતિ પૂવેહિ, એવરૂપા પૂવા નામ મે ન દિટ્ઠપુબ્બા’’તિ આરોચેસિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં પુત્તો પુઞ્ઞવા કતાભિનીહારો ભવિસ્સતિ, દેવતાહિ પાતિં પૂરેત્વા પૂવા પહિતા ભવિસ્સન્તી’’તિ. ‘‘અથ નં પુત્તો, અમ્મ, ઇતો પટ્ઠાયાહં અઞ્ઞં પૂવં નામ ન ખાદિસ્સામિ, નત્થિપૂવમેવ પચેય્યાસી’’તિ. સાપિસ્સ તતો પટ્ઠાય ‘‘પૂવં ખાદિતુકામોમ્હી’’તિ વુત્તે તુચ્છપાતિમેવ અઞ્ઞાય પાતિયા પટિકુચ્છિત્વા પેસેસિ. યાવ અગારમજ્ઝે વસિ, તાવસ્સ દેવતાવ પૂવે પહિણિંસુ.

સો એત્તકમ્પિ અજાનન્તો પબ્બજ્જં નામ કિં જાનિસ્સતિ? તસ્મા ‘‘કા એસા પબ્બજ્જા નામા’’તિ ભાતરં પુચ્છિત્વા ‘‘ઓહારિતકેસમસ્સુના કાસાયનિવત્થેન કટ્ઠત્થરકે વા બિદલમઞ્ચકે વા નિપજ્જિત્વા પિણ્ડાય ચરન્તેન વિહરિતબ્બં. એસા પબ્બજ્જા નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભાતિક, અહં સુખુમાલો. નાહં સક્ખિસ્સામિ પબ્બજિતુ’’ન્તિ આહ. ‘‘તેન હિ, તાત, કમ્મન્તં ઉગ્ગહેત્વા ઘરાવાસં વસ. ન હિ સક્કા અમ્હેસુ એકેન અપબ્બજિતુ’’ન્તિ. અથ નં ‘‘કો એસ કમ્મન્તો નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભત્તુટ્ઠાનટ્ઠાનમ્પિ અજાનન્તો કુલપુત્તો કમ્મન્તં નામ કિં જાનિસ્સતી’’તિ? એકદિવસઞ્હિ તિણ્ણં ખત્તિયાનં કથા ઉદપાદિ – ‘‘ભત્તં નામ કુહિં ઉટ્ઠહતી’’તિ? કિમિલો આહ – ‘‘કોટ્ઠે ઉટ્ઠહતી’’તિ. અથ નં ભદ્દિયો ‘‘ત્વં ભત્તસ્સ ઉટ્ઠાનટ્ઠાનં ન જાનાસિ, ભત્તં નામ ઉક્ખલિયં ઉટ્ઠહતી’’તિ આહ. અનુરુદ્ધો ‘‘તુમ્હે દ્વેપિ ન જાનાથ, ભત્તં નામ રતનમકુળાય સુવણ્ણપાતિયં ઉટ્ઠહતી’’તિ આહ.

તેસુ કિર એકદિવસં કિમિલો કોટ્ઠતો વીહી ઓતારિયમાને દિસ્વા, ‘‘એતે કોટ્ઠેયેવ જાતા’’તિ સઞ્ઞી અહોસિ. ભદ્દિયો એકદિવસં ઉક્ખલિતો ભત્તં વડ્ઢિયમાનં દિસ્વા ‘‘ઉક્ખલિયઞ્ઞેવ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ સઞ્ઞી અહોસિ. અનુરુદ્ધેન પન નેવ વીહી કોટ્ટેન્તા, ન ભત્તં પચન્તા, ન વડ્ઢેન્તા દિટ્ઠપુબ્બા, વડ્ઢેત્વા પન પુરતો ઠપિતમેવ પસ્સતિ. સો ભુઞ્જિતુકામકાલે ‘‘ભત્તં પાતિયં ઉટ્ઠહતી’’તિ સઞ્ઞમકાસિ. એવં તયોપિ તે ભત્તુટ્ઠાનટ્ઠાનં ન જાનન્તિ. તેનાયં ‘‘કો એસ કમ્મન્તો નામા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘પઠમં ખેત્તં કસાપેતબ્બ’’ન્તિઆદિકં સંવચ્છરે સંવચ્છરે કત્તબ્બં કિચ્ચં સુત્વા, ‘‘કદા કમ્મન્તાનં અન્તો પઞ્ઞાયિસ્સતિ, કદા મયં અપ્પોસ્સુક્કા ભોગે ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ વત્વા કમ્મન્તાનં અપરિયન્તતાય અક્ખાતાય ‘‘તેન હિ ત્વઞ્ઞેવ ઘરાવાસં વસ, ન મય્હં એતેનત્થો’’તિ માતરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘અનુજાનાહિ મં, અમ્મ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ વત્વા તાય નાનપ્પકારેહિ તિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા, ‘‘સચે તે સહાયકો ભદ્દિયરાજા પબ્બજિસ્સતિ, તેન સદ્ધિં પબ્બજાહી’’તિ વુત્તે તં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘મમ ખો, સમ્મ, પબ્બજ્જા તવ પટિબદ્ધા’’તિ વત્વા તં નાનપ્પકારેહિ સઞ્ઞાપેત્વા સત્તમે દિવસે અત્તના સદ્ધિં પબ્બજનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિ.

તતો ભદ્દિયો સક્યરાજા અનુરુદ્ધો આનન્દો ભગુ કિમિલો દેવદત્તોતિ ઇમે છ ખત્તિયા ઉપાલિકપ્પકસત્તમા દેવા વિય દિબ્બસમ્પત્તિં સત્તાહં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઉય્યાનં ગચ્છન્તા વિય ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય નિક્ખમિત્વા પરવિસયં પત્વા રાજાણાય સેનં નિવત્તાપેત્વા પરવિસયં ઓક્કમિંસુ. તત્થ છ ખત્તિયા અત્તનો અત્તનો આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા ભણ્ડિકં કત્વા, ‘‘હન્દ ભણે, ઉપાલિ, નિવત્તસ્સુ, અલં તે એત્તકં જીવિકાયા’’તિ તસ્સ અદંસુ. સો તેસં પાદમૂલે પરિવત્તિત્વા પરિદેવિત્વા તેસં આણં અતિક્કમિતું અસક્કોન્તો ઉટ્ઠાય તં ગહેત્વા નિવત્તિ. તેસં દ્વિધા જાતકાલે, વનં આરોદનપ્પત્તં વિય પથવીકમ્પમાનાકારપ્પત્તા વિય અહોસિ. ઉપાલિ કપ્પકોપિ થોકં ગન્ત્વા નિવત્તિત્વા ‘‘ચણ્ડા ખો સાકિયા, ‘ઇમિના કુમારા નિપ્પાતિતા’તિ ઘાતેય્યુમ્પિ મં. ઇમે હિ નામ સક્યકુમારા એવરૂપં સમ્પત્તિં પહાય ઇમાનિ અનગ્ઘાનિ આભરણાનિ ખેળપિણ્ડં વિય છડ્ડેત્વા પબ્બજિસ્સન્તિ, કિમઙ્ગં પનાહ’’ન્તિ ભણ્ડિકં ઓમુઞ્ચિત્વા તાનિ આભરણાનિ રુક્ખે લગ્ગેત્વા ‘‘અત્થિકા ગણ્હન્તૂ’’તિ વત્વા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા તેહિ ‘‘કસ્મા નિવત્તોસી’’તિ પુટ્ઠો તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં તે આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘મયં, ભન્તે, સાકિયા નામ માનનિસ્સિતા, અયં અમ્હાકં દીઘરત્તં પરિચારકો, ઇમં પઠમતરં પબ્બાજેથ, મયમસ્સ અભિવાદનાદીનિ કરિસ્સામ, એવં નો માનો નિમ્માનાયિસ્સતી’’તિ વત્વા તં પઠમતરં પબ્બાજેત્વા પચ્છા સયં પબ્બજિંસુ. તેસુ આયસ્મા ભદ્દિયો તેનેવ અન્તરવસ્સેન તેવિજ્જો અહોસિ. આયસ્મા અનુરુદ્ધો દિબ્બચક્ખુકો હુત્વા પચ્છા મહાવિતક્કસુત્તં (અ. નિ. ૮.૩૦) સુત્વા અરહત્તં પાપુણિ. આયસ્મા આનન્દો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ભગુત્થેરો ચ કિમિલત્થેરો ચ અપરભાગે વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ. દેવદત્તો પોથુજ્જનિકં ઇદ્ધિં પત્તો.

અપરભાગે સત્થરિ કોસમ્બિયં વિહરન્તે સસાવકસઙ્ઘસ્સ તથાગતસ્સ મહન્તો લાભસક્કારો નિબ્બત્તિ. વત્થભેસજ્જાદિહત્થા મનુસ્સા વિહારં પવિસિત્વા ‘‘કુહિં સત્થા, કુહિં સારિપુત્તત્થેરો, કુહિં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો, કુહિં મહાકસ્સપત્થેરો, કુહિં ભદ્દિયત્થેરો, કુહિં અનુરુદ્ધત્થેરો, કુહિં આનન્દત્થેરો, કુહિં ભગુત્થેરો, કુહિં કિમિલત્થેરો’’તિ અસીતિમહાસાવકાનં નિસિન્નટ્ઠાનં ઓલોકેન્તા વિચરન્તિ. ‘‘દેવદત્તત્થેરો કુહિં નિસિન્નો વા, ઠિતો વા’’તિ પુચ્છન્તો નામ નત્થિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અહમ્પિ એતેહિ સદ્ધિઞ્ઞેવ પબ્બજિતો, એતેપિ ખત્તિયપબ્બજિતા, અહમ્પિ ખત્તિયપબ્બજિતો, લાભસક્કારહત્થા મનુસ્સા એતેયેવ પરિયેસન્તિ, મમ નામં ગહેતાપિ નત્થિ. કેન નુ ખો સદ્ધિં એકતો હુત્વા કં પસાદેત્વા મમ લાભસક્કારં નિબ્બત્તેય્ય’’ન્તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં ખો રાજા બિમ્બિસારો પઠમદસ્સનેનેવ એકાદસહિ નહુતેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો, ન સક્કા એતેન સદ્ધિં એકતો ભવિતું, કોસલરઞ્ઞાપિ સદ્ધિં ન સક્કા ભવિતું. અયં ખો પન રઞ્ઞો પુત્તો અજાતસત્તુ કુમારો કસ્સચિ ગુણદોસે ન જાનાતિ, એતેન સદ્ધિં એકતો ભવિસ્સામી’’તિ. સો કોસમ્બિતો રાજગહં ગન્ત્વા કુમારકવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા ચત્તારો આસીવિસે ચતૂસુ હત્થપાદેસુ એકં ગીવાય પિલન્ધિત્વા એકં સીસે ચુમ્બટકં કત્વા એકં એકંસં કરિત્વા ઇમાય અહિમેખલાય આકાસતો ઓરુય્હ અજાતસત્તુસ્સ ઉચ્છઙ્ગે નિસીદિત્વા તેન ભીતેન ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં દેવદત્તો’’તિ વત્વા તસ્સ ભયવિનોદનત્થં તં અત્તભાવં પટિસંહરિત્વા સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધરો પુરતો ઠત્વા તં પસાદેત્વા લાભસક્કારં નિબ્બત્તેસિ. સો લાભસક્કારાભિભૂતો ‘‘અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામી’’તિ પાપકં ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા સહ ચિત્તુપ્પાદેન ઇદ્ધિતો પરિહાયિત્વા સત્થારં વેળુવનવિહારે સરાજિકાય પરિસાય ધમ્મં દેસેન્તં વન્દિત્વા ઉટ્ઠાયાસના અઞ્જલિં પગ્ગય્હ – ‘‘ભગવા, ભન્તે, એતરહિ જિણ્ણો વુડ્ઢો મહલ્લકો, અપ્પોસ્સુક્કો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુઞ્જતુ, અહં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિહરિસ્સામિ, નિય્યાદેથ મે ભિક્ખુસઙ્ઘ’’ન્તિ વત્વા સત્થારા ખેળાસકવાદેન અપસાદેત્વા પટિક્ખિત્તો અનત્તમનો ઇમં પઠમં તથાગતે આઘાતં બન્ધિત્વા પક્કામિ.

અથસ્સ ભગવા રાજગહે પકાસનીયકમ્મં કારેસિ. સો ‘‘પરિચ્ચત્તો દાનિ અહં સમણેન ગોતમેન, ઇદાનિસ્સ અનત્થં કરિસ્સામી’’તિ અજાતસત્તું ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘પુબ્બે ખો, કુમાર, મનુસ્સા દીઘાયુકા, એતરહિ અપ્પાયુકા. ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યં ત્વં કુમારોવ સમાનો કાલં કરેય્યાસિ, તેન હિ ત્વં, કુમાર, પિતરં હન્ત્વા રાજા હોહિ, અહં ભગવન્તં હન્ત્વા બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ વત્વા તસ્મિં રજ્જે પતિટ્ઠિતે તથાગતસ્સ વધાય પુરિસે પયોજેત્વા તેસુ સોતાપત્તિફલં પત્વા નિવત્તેસુ સયં ગિજ્ઝકૂટપબ્બતં અભિરુહિત્વા, ‘‘અહમેવ સમણં ગોતમં જીવિતા વોરોપેસ્સામી’’તિ સિલં પવિજ્ઝિત્વા રુહિરુપ્પાદકકમ્મં કત્વા ઇમિનાપિ ઉપાયેન મારેતું અસક્કોન્તો પુન નાળાગિરિં વિસ્સજ્જાપેસિ. તસ્મિં આગચ્છન્તે આનન્દત્થેરો અત્તનો જીવિતં સત્થુ પરિચ્ચજિત્વા પુરતો અટ્ઠાસિ. સત્થા નાગં દમેત્વા નગરા નિક્ખમિત્વા વિહારં ગન્ત્વા અનેકસહસ્સેહિ ઉપાસકેહિ અભિહટં મહાદાનં પરિભુઞ્જિત્વા તસ્મિં દિવસે સન્નિપતિતાનં અટ્ઠારસકોટિસઙ્ખાતાનં રાજગહવાસીનં અનુપુબ્બિં કથં કથેત્વા ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયે જાતે ‘‘અહો આયસ્મા આનન્દો મહાગુણો, તથારૂપે નામ હત્થિનાગે આગચ્છન્તે અત્તનો જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા સત્થુ પુરતોવ અટ્ઠાસી’’તિ થેરસ્સ ગુણકથં સુત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ મમત્થાય જીવિતં પરિચ્ચજિયેવા’’તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ યાચિતો ચૂળહંસ (જા. ૧.૧૫.૧૩૩ આદયો; ૨.૨૧.૧ આદયો) – મહાહંસ (જા. ૨.૨૧.૮૯ આદયો) – કક્કટકજાતકાનિ (જા. ૧.૩.૪૯ આદયો) કથેસિ. દેવદત્તસ્સાપિ કમ્મં નેવ પાકટં, તથા રઞ્ઞો મારાપિતત્તા, ન વધકાનં પયોજિતત્તા ન સિલાય પવિદ્ધત્તા પાકટં અહોસિ, યથા નાળાગિરિહત્થિનો વિસ્સજ્જિતત્તા. તદા હિ મહાજનો ‘‘રાજાપિ દેવદત્તેનેવ મારાપિતો, વધકોપિ પયોજિતો, સિલાપિ અપવિદ્ધા. ઇદાનિ પન તેન નાળાગિરિ વિસ્સજ્જાપિતો, એવરૂપં નામ પાપકં ગહેત્વા રાજા વિચરતી’’તિ કોલાહલમકાસિ.

રાજા મહાજનસ્સ કથં સુત્વા પઞ્ચ થાલિપાકસતાનિ નીહરાપેત્વા ન પુન તસ્સૂપટ્ઠાનં અગમાસિ, નાગરાપિસ્સ કુલં ઉપગતસ્સ ભિક્ખામત્તમ્પિ ન અદંસુ. સો પરિહીનલાભસક્કારો કોહઞ્ઞેન જીવિતુકામો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચિત્વા ભગવતો ‘‘અલં, દેવદત્ત, યો ઇચ્છતિ, સો આરઞ્ઞકો હોતૂ’’તિ પટિક્ખિત્તો કસ્સાવુસો, વચનં સોભનં, કિં તથાગતસ્સ ઉદાહુ મમ, અહઞ્હિ ઉક્કટ્ઠવસેન એવં વદામિ, ‘‘સાધુ, ભન્તે, ભિક્ખૂ યાવજીવં આરઞ્ઞકા અસ્સુ, પિણ્ડપાતિકા, પંસુકૂલિકા, રુક્ખમૂલિકા, મચ્છમંસં ન ખાદેય્યુ’’ન્તિ. ‘‘યો દુક્ખા મુચ્ચિતુકામો, સો મયા સદ્ધિં આગચ્છતૂ’’તિ વત્વા પક્કામિ. તસ્સ વચનં સુત્વા એકચ્ચે નવકપબ્બજિતા મન્દબુદ્ધિનો ‘‘કલ્યાણં દેવદત્તો આહ, એતેન સદ્ધિં વિચરિસ્સામા’’તિ તેન સદ્ધિં એકતો અહેસું. ઇતિ સો પઞ્ચસતેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં તેહિ પઞ્ચહિ વત્થૂહિ લૂખપ્પસન્નં જનં સઞ્ઞાપેન્તો કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તો સઙ્ઘભેદાય પરક્કમિ. સો ભગવતા, ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, દેવદત્ત, સઙ્ઘભેદાય પરક્કમસિ ચક્કભેદાયા’’તિ પુટ્ઠો ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ વત્વા, ‘‘ગરુકો ખો, દેવદત્ત, સઙ્ઘભેદો’’તિઆદીહિ ઓવદિતોપિ સત્થુ વચનં અનાદિયિત્વા પક્કન્તો આયસ્મન્તં આનન્દં રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા, ‘‘અજ્જતગ્ગે દાનાહં, આવુસો આનન્દ, અઞ્ઞત્રેવ ભગવતા, અઞ્ઞત્ર, ભિક્ખુસઙ્ઘા ઉપોસથં કરિસ્સામિ, સઙ્ઘકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ આહ. થેરો તમત્થં ભગવતો આરોચેસિ. તં વિદિત્વા સત્થા ઉપ્પન્નધમ્મસંવેગો હુત્વા, ‘‘દેવદત્તો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અનત્થનિસ્સિતં અત્તનો અવીચિમ્હિ પચ્ચનકકમ્મં કરોતી’’તિ વિતક્કેત્વા –

‘‘સુકરાનિ અસાધૂનિ, અત્તનો અહિતાનિ ચ;

યં વે હિતઞ્ચ સાધુઞ્ચ, તં વે પરમદુક્કર’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૬૩) –

ઇમં ગાથં વત્વા પુન ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘સુકરં સાધુના સાધુ, સાધુ પાપેન દુક્કરં;

પાપં પાપેન સુકરં, પાપમરિયેહિ દુક્કર’’ન્તિ. (ઉદા. ૪૮; ચૂળવ. ૩૪૩);

અથ ખો દેવદત્તો ઉપોસથદિવસે અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં એકમન્તં નિસીદિત્વા, ‘‘યસ્સિમાનિ પઞ્ચ વત્થૂનિ ખમન્તિ, સો સલાકં ગણ્હતૂ’’તિ વત્વા પઞ્ચસતેહિ વજ્જિપુત્તકેહિ નવકેહિ અપ્પકતઞ્ઞૂહિ સલાકાય ગહિતાય સઙ્ઘં ભિન્દિત્વા તે ભિક્ખૂ આદાય ગયાસીસં અગમાસિ. તસ્સ તત્થ ગતભાવં સુત્વા સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં આનયનત્થાય દ્વે અગ્ગસાવકે પેસેસિ. તે તત્થ ગન્ત્વા આદેસનાપાટિહારિયાનુસાસનિયા ચેવ ઇદ્ધિપાટિહારિયાનુસાસનિયા ચ અનુસાસન્તા તે અમતં પાયેત્વા આદાય આકાસેન આગમિંસુ. કોકાલિકોપિ ખો ‘‘ઉટ્ઠેહિ, આવુસો દેવદત્ત, નીતા તે ભિક્ખૂ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેહિ, નનુ ત્વં મયા વુત્તો ‘મા, આવુસો, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને વિસ્સાસી’તિ. પાપિચ્છા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના, પાપિકાનં ઇચ્છાનં વસં ગતા’’તિ વત્વા જણ્ણુકેન હદયમજ્ઝે પહરિ, તસ્સ તત્થેવ ઉણ્હં લોહિતં મુખતો ઉગ્ગઞ્છિ. આયસ્મન્તં પન સારિપુત્તં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં આકાસેન આગચ્છન્તં દિસ્વા ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘ભન્તે, આયસ્મા સારિપુત્તો ગમનકાલે અત્તદુતિયો ગતો, ઇદાનિ મહાપરિવારો આગચ્છન્તો સોભતી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સારિપુત્તો સોભતિ, પુબ્બે તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તકાલેપિ મય્હં પુત્તો મમ સન્તિકં આગચ્છન્તો સોભિયેવા’’તિ વત્વા –

‘‘હોતિ સીલવતં અત્થો, પટિસન્થારવુત્તિનં;

લક્ખણં પસ્સ આયન્તં, ઞાતિસઙ્ઘપુરક્ખતં;

અથ પસ્સસિમં કાળં, સુવિહીનંવ ઞાતિભી’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૧) –

ઇદં જાતકં કથેસિ. પુન ભિક્ખૂહિ, ‘‘ભન્તે, દેવદત્તો કિર દ્વે અગ્ગસાવકે ઉભોસુ પસ્સેસુ નિસીદાપેત્વા ‘બુદ્ધલીળાય ધમ્મં દેસેસ્સામી’તિ તુમ્હાકં અનુકિરિયં કરોતી’’તિ વુત્તે, ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ મમ અનુકિરિયં કાતું વાયમિ, ન પન સક્ખી’’તિ વત્વા –

‘‘અપિ વીરક પસ્સેસિ, સકુણં મઞ્જુભાણકં;

મયૂરગીવસઙ્કાસં, પતિં મય્હં સવિટ્ઠકં.

‘‘ઉદકથલચરસ્સ પક્ખિનો,

નિચ્ચં આમકમચ્છભોજિનો;

તસ્સાનુકરં સવિટ્ઠકો,

સેવાલે પલિગુણ્ઠિતો મતો’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૦૭-૧૦૮) –

આદિના જાતકં વત્વા અપરાપરેસુપિ દિવસેસુ તથાનુરૂપમેવ કથં આરબ્ભ –

‘‘અચારિ વતાયં વિતુદં વનાનિ,

કટ્ઠઙ્ગરુક્ખેસુ અસારકેસુ;

અથાસદા ખદિરં જાતસારં,

યત્થબ્ભિદા ગરુળો ઉત્તમઙ્ગ’’ન્તિ. (જા. ૧.૨.૧૨૦);

‘‘લસી ચ તે નિપ્ફલિકા, મત્થકો ચ પદાલિતો;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, અજ્જ ખો ત્વં વિરોચસી’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૪૩) –

એવમાદીનિ જાતકાનિ કથેસિ. પુન ‘‘અકતઞ્ઞૂ દેવદત્તો’’તિ કથં આરબ્ભ –

‘‘અકરમ્હસ તે કિચ્ચં, યં બલં અહુવમ્હસે;

મિગરાજ નમો ત્યત્થુ, અપિ કિઞ્ચિ લભામસે.

‘‘મમ લોહિતભક્ખસ્સ, નિચ્ચં લુદ્દાનિ કુબ્બતો;

દન્તન્તરગતો સન્તો, તં બહું યમ્પિ જીવસી’’તિ. (જા. ૧.૪.૨૯-૩૦) –

આદીનિ જાતકાનિ કથેસિ. પુન વધાય પરિસક્કનમસ્સ આરબ્ભ –

‘‘ઞાતમેતં કુરુઙ્ગસ્સ, યં ત્વં સેપણ્ણિ સિય્યસિ;

અઞ્ઞં સેપણ્ણિ ગચ્છામિ, ન મે તે રુચ્ચતે ફલ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૨૧) –

આદીનિ જાતકાનિ કથેસિ. પુનદિવસે ‘‘ઉભતો પરિહીનો દેવદત્તો લાભસક્કારતો ચ સામઞ્ઞતો ચા’’તિ કથાસુ પવત્તમાનાસુ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તો પરિહીનો, પુબ્બેપેસ પરિહીનોયેવા’’તિ વત્વા –

‘‘અક્ખી ભિન્ના પટો નટ્ઠો, સખિગેહે ચ ભણ્ડનં;

ઉભતો પદુટ્ઠા કમ્મન્તા, ઉદકમ્હિ થલમ્હિ ચા’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૩૯) –

આદીનિ જાતકાનિ કથેસિ. એવં રાજગહે વિહરન્તોવ દેવદત્તં આરબ્ભ બહૂનિ જાતકાનિ કથેત્વા રાજગહતો સાવત્થિં ગન્ત્વા જેતવને વિહારે વાસં કપ્પેસિ. દેવદત્તોપિ ખો નવ માસે ગિલાનો પચ્છિમે કાલે સત્થારં દટ્ઠુકામો હુત્વા અત્તનો સાવકે આહ – ‘‘અહં સત્થારં દટ્ઠુકામો, તં મે દસ્સેથા’’તિ. ‘‘ત્વં સમત્થકાલે સત્થારા સદ્ધિં વેરી હુત્વા અચરિ, ન મયં તત્થ નેસ્સામા’’તિ વુત્તે, ‘‘મા મં નાસેથ, મયા સત્થરિ આઘાતો કતો, સત્થુ પન મયિ કેસગ્ગમત્તોપિ આઘાતો નત્થિ’’. સો હિ ભગવા –

‘‘વધકે દેવદત્તમ્હિ, ચોરે અઙ્ગુલિમાલકે;

ધનપાલે રાહુલે ચ, સબ્બત્થ સમમાનસો’’તિ. (અપ. થેર ૧.૧.૫૮૫; મિ. પ. ૬.૬.૫) –

‘‘દસ્સેથ મે ભગવન્ત’’ન્તિ પુનપ્પુનં યાચિ. અથ નં તે મઞ્ચકેનાદાય નિક્ખમિંસુ. તસ્સ આગમનં સુત્વા ભિક્ખૂ સત્થુ આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, દેવદત્તો કિર તુમ્હાકં દસ્સનત્થાય આગચ્છતી’’તિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, સો તેનત્તભાવેન મં પસ્સિતું લભિસ્સતી’’તિ. દેવદત્તો કિર પઞ્ચન્નં વત્થૂનં આયાચિતકાલતો પટ્ઠાય પુન બુદ્ધં દટ્ઠું ન લભતિ, અયં ધમ્મતા. ‘‘અસુકટ્ઠાનઞ્ચ અસુકટ્ઠાનઞ્ચ આગતો, ભન્તે’’તિ. ‘‘યં ઇચ્છતિ, તં કરોતુ, ન સો મં પસ્સિતું લભિસ્સતી’’તિ. ‘‘ભન્તે, ઇતો યોજનમત્તં આગતો, અડ્ઢયોજનં, ગાવુતં, જેતવનપોક્ખરણીસમીપં આગતો, ભન્તે’’તિ. ‘‘સચેપિ અન્તોજેતવનં પવિસતિ, નેવ મં પસ્સિતું લભિસ્સતી’’તિ. દેવદત્તં ગહેત્વા આગતા જેતવનપોક્ખરણીતીરે મઞ્ચં ઓતારેત્વા પોક્ખરણિં ન્હાયિતું ઓતરિંસુ. દેવદત્તોપિ ખો મઞ્ચતો વુટ્ઠાય ઉભો પાદે ભૂમિયં ઠપેત્વા નિસીદિ. પાદા પથવિં પવિસિંસુ. સો અનુક્કમેન યાવ ગોપ્ફકા, યાવ જણ્ણુકા, યાવ કટિતો, યાવ થનતો, યાવ ગીવતો પવિસિત્વા હનુકટ્ઠિકસ્સ ભૂમિયં પવિટ્ઠકાલે –

‘‘ઇમેહિ અટ્ઠીહિ તમગ્ગપુગ્ગલં,

દેવાતિદેવં નરદમ્મસારથિં;

સમન્તચક્ખું સતપુઞ્ઞલક્ખણં,

પાણેહિ બુદ્ધં સરણં ઉપેમી’’તિ. (મિ. પ. ૪.૧.૩) –

ઇમં ગાથમાહ. ઇદં કિર ઠાનં દિસ્વા તથાગતો દેવદત્તં પબ્બાજેસિ. સચે હિ ન સો પબ્બજિસ્સ, ગિહી હુત્વા કમ્મઞ્ચ ભારિયં અકરિસ્સ, આયતિં ભવનિસ્સરણપચ્ચયં કાતું ન સક્ખિસ્સ, પબ્બજિત્વા ચ પન કિઞ્ચાપિ કમ્મં ભારિયં કરિસ્સતિ, આયતિં ભવનિસ્સરણપચ્ચયં કાતું સક્ખિસ્સતીતિ તં સત્થા પબ્બાજેસિ. સો હિ ઇતો સતસહસ્સકપ્પમત્થકે અટ્ઠિસ્સરો નામ પચ્ચેકબુદ્ધો ભવિસ્સતિ, સો પથવિં પવિસિત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ. નિચ્ચલે બુદ્ધે અપરજ્ઝભાવેન પન નિચ્ચલોવ હુત્વા પચ્ચતૂતિ યોજનસતિકે અન્તો અવીચિમ્હિ યોજનસતુબ્બેધમેવસ્સ સરીરં નિબ્બત્તિ. સીસં યાવ કણ્ણસક્ખલિતો ઉપરિ અયકપલ્લં પાવિસિ, પાદા યાવ ગોપ્ફકા હેટ્ઠા અયપથવિયં પવિટ્ઠા, મહાતાલક્ખન્ધપરિમાણં અયસૂલં પચ્છિમભિત્તિતો નિક્ખમિત્વા પિટ્ઠિમજ્ઝં ભિન્દિત્વા ઉરેન નિક્ખમિત્વા પુરિમભિત્તિં પાવિસિ, અપરં દક્ખિણભિત્તિતો નિક્ખમિત્વા દક્ખિણપસ્સં ભિન્દિત્વા વામપસ્સેન નિક્ખમિત્વા ઉત્તરભિત્તિં પાવિસિ, અપરં ઉપરિ કપલ્લતો નિક્ખમિત્વા મત્થકં ભિન્દિત્વા અધોભાગેન નિક્ખમિત્વા અયપથવિં પાવિસિ. એવં સો તત્થ નિચ્ચલોવ પચ્ચિ.

ભિક્ખૂ ‘‘એત્તકં ઠાનં દેવદત્તો આગચ્છન્તો સત્થારં દટ્ઠું અલભિત્વાવ પથવિં પવિટ્ઠો’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, દેવદત્તો ઇદાનેવ મયિ અપરજ્ઝિત્વા પથવિં પાવિસિ, પુબ્બેપિ પવિટ્ઠોયેવા’’તિ વત્વા હત્થિરાજકાલે મગ્ગમૂળ્હં પુરિસં સમસ્સાસેત્વા અત્તનો પિટ્ઠિં આરોપેત્વા ખેમન્તં પાપિતસ્સ પુન તિક્ખત્તું આગન્ત્વા અગ્ગટ્ઠાને મજ્ઝિમટ્ઠાને મૂલેહિ એવં દન્તે છિન્દિત્વા તતિયવારે મહાપુરિસસ્સ ચક્ખુપથં અતિક્કમન્તસ્સ તસ્સ પથવિં પવિટ્ઠભાવં દીપેતું –

‘‘અકતઞ્ઞુસ્સ પોસસ્સ, નિચ્ચં વિવરદસ્સિનો;

સબ્બં ચે પથવિં દજ્જા, નેવ નં અભિરાધયે’’તિ. (જા. ૧.૧.૭૨; ૧.૯.૧૦૭) –

ઇદં જાતકં કથેત્વા પુનપિ તથેવ કથાય સમુટ્ઠિતાય ખન્તિવાદિભૂતે અત્તનિ અપરજ્ઝિત્વા કલાબુરાજભૂતસ્સ તસ્સ પથવિં પવિટ્ઠભાવં દીપેતું ખન્તિવાદિજાતકઞ્ચ (જા. ૧.૪.૪૯ આદયો), ચૂળધમ્મપાલભૂતે અત્તનિ અપરજ્ઝિત્વા મહાપતાપરાજભૂતસ્સ તસ્સ પથવિં પવિટ્ઠભાવં દીપેતું ચૂળધમ્મપાલજાતકઞ્ચ (જા. ૧.૫.૪૪ આદયો) કથેસિ.

પથવિં પવિટ્ઠે પન દેવદત્તે મહાજનો હટ્ઠતુટ્ઠો ધજપટાકકદલિયો ઉસ્સાપેત્વા પુણ્ણઘટે ઠપેત્વા ‘‘લાભા વત નો’’તિ મહન્તં છણં અનુભોતિ. તમત્થં ભગવતો આરોચેસું. ભગવા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ દેવદત્તે મતે મહાજનો તુસ્સતિ, પુબ્બેપિ તુસ્સિયેવા’’તિ વત્વા સબ્બજનસ્સ અપ્પિયે ચણ્ડે ફરુસે બારાણસિયં પિઙ્ગલરઞ્ઞે નામ મતે મહાજનસ્સ તુટ્ઠભાવં દીપેતું –

‘‘સબ્બો જનો હિંસિતો પિઙ્ગલેન,

તસ્મિં મતે પચ્ચયા વેદયન્તિ;

પિયો નુ તે આસિ અકણ્હનેત્તો,

કસ્મા તુવં રોદસિ દ્વારપાલ.

‘‘ન મે પિયો આસિ અકણ્હનેત્તો,

ભાયામિ પચ્ચાગમનાય તસ્સ;

ઇતો ગતો હિંસેય્ય મચ્ચુરાજં,

સો હિંસિતો આનેય્ય પુન ઇધા’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭૯-૧૮૦) –

ઇદં પિઙ્ગલજાતકં કથેસિ. ભિક્ખૂ સત્થારં પુચ્છિંસુ – ‘‘ઇદાનિ, ભન્તે, દેવદત્તો કુહિં નિબ્બત્તો’’તિ? ‘‘અવીચિમહાનિરયે, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘ભન્તે, ઇધ તપ્પન્તો વિચરિત્વા પુન ગન્ત્વા તપ્પનટ્ઠાનેયેવ નિબ્બત્તો’’તિ. ‘‘આમ, ભિક્ખવે, પબ્બજિતા વા હોન્તુ ગહટ્ઠા વા, પમાદવિહારિનો ઉભયત્થ તપ્પન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭. ‘‘ઇધ તપ્પતિ પેચ્ચ તપ્પતિ, પાપકારી ઉભયત્થ તપ્પતિ;

પાપં મે કતન્તિ તપ્પતિ, ભિય્યો તપ્પતિ દુગ્ગતિં ગતો’’તિ.

તત્થ ઇધ તપ્પતીતિ ઇધ કમ્મતપ્પનેન દોમનસ્સમત્તેન તપ્પતિ. પેચ્ચાતિ પરલોકે પન વિપાકતપ્પનેન અતિદારુણેન અપાયદુક્ખેન તપ્પતિ. પાપકારીતિ નાનપ્પકારસ્સ પાપસ્સ કત્તા. ઉભયત્થાતિ ઇમિના વુત્તપ્પકારેન તપ્પનેન ઉભયત્થ તપ્પતિ નામ. પાપં મેતિ સો હિ કમ્મતપ્પનેન કપ્પન્તો ‘‘પાપં મે કત’’ન્તિ તપ્પતિ. તં અપ્પમત્તકં તપ્પનં, વિપાકતપ્પનેન પન તપ્પન્તો ભિય્યો તપ્પતિ દુગ્ગતિં ગતો અતિફરુસેન તપ્પનેન અતિવિય તપ્પતીતિ.

ગાથાપરિયોસાને બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

દેવદત્તવત્થુ દ્વાદસમં.