૧. ચક્ખુપાલત્થેરવત્થુ

૧. ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પદુટ્ઠેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ. –

અયં ધમ્મદેસના કત્થ ભાસિતાતિ? સાવત્થિયં. કં આરબ્ભાતિ? ચક્ખુપાલત્થેરં.

સાવત્થિયં કિર મહાસુવણ્ણો નામ કુટુમ્બિકો અહોસિ અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો અપુત્તકો. સો એકદિવસં ન્હાનતિત્થં ન્હત્વા નત્વા આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે સમ્પન્નપત્તસાખં એકં વનપ્પતિં દિસ્વા ‘‘અયં મહેસક્ખાય દેવતાય પરિગ્ગહિતો ભવિસ્સતી’’તિ તસ્સ હેટ્ઠાભાગં સોધાપેત્વા પાકારપરિક્ખેપં કારાપેત્વા વાલુકં ઓકિરાપેત્વા ધજપટાકં ઉસ્સાપેત્વા વનપ્પતિં અલઙ્કરિત્વા અઞ્જલિં કરિત્વા ‘‘સચે પુત્તં વા ધીતરં વા લભેય્યં, તુમ્હાકં મહાસક્કારં કરિસ્સામી’’તિ પત્થનં કત્વા પક્કામિ.

અથસ્સ ન ચિરસ્સેવ ભરિયાય કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સા ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા તસ્સ આરોચેસિ. સો તસ્સા ગબ્ભસ્સ પરિહારમદાસિ. સા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં વિજાયિ. તં નામગ્ગહણદિવસે સેટ્ઠિ અત્તના પાલિતં વનપ્પતિં નિસ્સાય લદ્ધત્તા તસ્સ પાલોતિ નામં અકાસિ. સા અપરભાગે અઞ્ઞમ્પિ પુત્તં લભિ. તસ્સ ચૂળપાલોતિ નામં કત્વા ઇતરસ્સ મહાપાલોતિ નામં અકાસિ. તે વયપ્પત્તે ઘરબન્ધનેન બન્ધિંસુ. અપરભાગે માતાપિતરો કાલમકંસુ. સબ્બમ્પિ વિભવં ઇતરેયેવ વિચારિંસુ.

તસ્મિં સમયે સત્થા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેનાગન્ત્વા અનાથપિણ્ડિકેન મહાસેટ્ઠિના ચતુપણ્ણાસકોટિધનં વિસ્સજ્જેત્વા કારિતે જેતવનમહાવિહારે વિહરતિ મહાજનં સગ્ગમગ્ગે ચ મોક્ખમગ્ગે ચ પતિટ્ઠાપયમાનો. તથાગતો હિ માતિપક્ખતો અસીતિયા, પિતિપક્ખતો અસીતિયાતિ દ્વેઅસીતિઞાતિકુલસહસ્સેહિ કારિતે નિગ્રોધમહાવિહારે એકમેવ વસ્સાવાસં વસિ, અનાથપિણ્ડિકેન કારિતે જેતવનમહાવિહારે એકૂનવીસતિવસ્સાનિ, વિસાખાય સત્તવીસતિકોટિધનપરિચ્ચાગેન કારિતે પુબ્બારામે છબ્બસ્સાનીતિ દ્વિન્નં કુલાનં ગુણમહત્તતં પટિચ્ચ સાવત્થિં નિસ્સાય પઞ્ચવીસતિવસ્સાનિ વસ્સાવાસં વસિ. અનાથપિણ્ડિકોપિ વિસાખાપિ મહાઉપાસિકા નિબદ્ધં દિવસસ્સ દ્વે વારે તથાગતસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ, ગચ્છન્તા ચ ‘‘દહરસામણેરા નો હત્થે ઓલોકેસ્સન્તી’’તિ તુચ્છહત્થા ન ગતપુબ્બા. પુરેભત્તં ગચ્છન્તા ખાદનીયભોજનીયાદીનિ ગહેત્વાવ ગચ્છન્તિ, પચ્છાભત્તં ગચ્છન્તા પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ અટ્ઠ ચ પાનાનિ. નિવેસનેસુ પન તેસં દ્વિન્નં દ્વિન્નં ભિક્ખુસહસ્સાનં નિચ્ચં પઞ્ઞત્તાસનાનેવ હોન્તિ. અન્નપાનભેસજ્જેસુ યો યં ઇચ્છતિ, તસ્સ તં યથિચ્છિતમેવ સમ્પજ્જતિ. તેસુ અનાથપિણ્ડિકેન એકદિવસમ્પિ સત્થા પઞ્હં ન પુચ્છિતપુબ્બો. સો કિર ‘‘તથાગતો બુદ્ધસુખુમાલો ખત્તિયસુખુમાલો, ‘બહૂપકારો મે, ગહપતી’તિ મય્હં ધમ્મં દેસેન્તો કિલમેય્યા’’તિ સત્થરિ અધિમત્તસિનેહેન પઞ્હં ન પુચ્છતિ. સત્થા પન તસ્મિં નિસિન્નમત્તેયેવ ‘‘અયં સેટ્ઠિ મં અરક્ખિતબ્બટ્ઠાને રક્ખતિ. અહઞ્હિ કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ અલઙ્કતપટિયત્તં અત્તનો સીસં છિન્દિત્વા અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા હદયમંસં ઉપ્પાટેત્વા પાણસમં પુત્તદારં પરિચ્ચજિત્વા પારમિયો પૂરેન્તો પરેસં ધમ્મદેસનત્થમેવ પૂરેસિં. એસ મં અરક્ખિતબ્બટ્ઠાને રક્ખતી’’તિ એકં ધમ્મદેસનં કથેતિયેવ.

તદા સાવત્થિયં સત્ત મનુસ્સકોટિયો વસન્તિ. તેસુ સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા પઞ્ચકોટિમત્તા મનુસ્સા અરિયસાવકા જાતા, દ્વેકોટિમત્તા મનુસ્સા પુથુજ્જના. તેસુ અરિયસાવકાનં દ્વેયેવ કિચ્ચાનિ અહેસું – પુરેભત્તં દાનં દેન્તિ, પચ્છાભત્તં ગન્ધમાલાદિહત્થા વત્થભેસજ્જપાનકાદીનિ ગાહાપેત્વા ધમ્મસ્સવનત્થાય ગચ્છન્તિ. અથેકદિવસં મહાપાલો અરિયસાવકે ગન્ધમાલાદિહત્થે વિહારં ગચ્છન્તે દિસ્વા ‘‘અયં મહાજનો કુહિં ગચ્છતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ધમ્મસ્સવનાયા’’તિ સુત્વા ‘‘અહમ્પિ ગમિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પરિસપરિયન્તે નિસીદિ.

બુદ્ધા ચ નામ ધમ્મં દેસેન્તા સરણસીલપબ્બજ્જાદીનં ઉપનિસ્સયં ઓલોકેત્વા અજ્ઝાસયવસેન ધમ્મં દેસેન્તિ, તસ્મા તં દિવસં સત્થા તસ્સ ઉપનિસ્સયં ઓલોકેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો અનુપુબ્બિકથં કથેસિ. સેય્યથિદં – દાનકથં, સીલકથં, સગ્ગકથં, કામાનં આદીનવં, ઓકારં સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસં પકાસેસિ. તં સુત્વા મહાપાલો કુટુમ્બિકો ચિન્તેસિ – ‘‘પરલોકં ગચ્છન્તં પુત્તધીતરો વા ભાતરો વા ભોગા વા નાનુગચ્છન્તિ, સરીરમ્પિ અત્તના સદ્ધિં ન ગચ્છતિ, કિં મે ઘરાવાસેન પબ્બજિસ્સામી’’તિ. સો દેસનાપરિયોસાને સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં સત્થા – ‘‘અત્થિ તે કોચિ આપુચ્છિતબ્બયુત્તકો ઞાતી’’તિ આહ. ‘‘કનિટ્ઠભાતા મે અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ તં આપુચ્છાહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ગેહં ગન્ત્વા કનિટ્ઠં પક્કોસાપેત્વા – ‘‘તાત, યં મય્હં ઇમસ્મિં ગેહે સવિઞ્ઞાણકમ્પિ અવિઞ્ઞાણકમ્પિ ધનં કિઞ્ચિ અત્થિ, સબ્બં તં તવ ભારો, પટિપજ્જાહિ ન’’ન્તિ. ‘‘તુમ્હે પન કિં કરિસ્સથા’’તિ આહ. ‘‘અહં સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં કથેસિ ભાતિક, ત્વં મે માતરિ મતાય માતા વિય, પિતરિ મતે પિતા વિય લદ્ધો, ગેહે તે મહાવિભવો, સક્કા ગેહં અજ્ઝાવસન્તેહેવ પુઞ્ઞાનિ કાતું, મા એવં કરિત્થા’’તિ. ‘‘તાત, અહં સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા ઘરાવાસે વસિતું ન સક્કોમિ. સત્થારા હિ અતિસણ્હસુખુમં તિલક્ખણં આરોપેત્વા આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણો ધમ્મો દેસિતો, ન સક્કા સો અગારમજ્ઝે વસન્તેન પૂરેતું, પબ્બજિસ્સામિ, તાતા’’તિ. ‘‘ભાતિક, તરુણાયેવ તાવત્થ, મહલ્લકકાલે પબ્બજિસ્સથા’’તિ. ‘‘તાત, મહલ્લકસ્સ હિ અત્તનો હત્થપાદાપિ અનસ્સવા હોન્તિ, ન અત્તનો વસે વત્તન્તિ, કિમઙ્ગં પન ઞાતકા, સ્વાહં તવ કથં ન કરોમિ, સમણપટિપત્તિંયેવ પૂરેસ્સામિ’’.

‘‘જરાજજ્જરિતા હોન્તિ, હત્થપાદા અનસ્સવા;

યસ્સ સો વિહતત્થામો, કથં ધમ્મં ચરિસ્સતિ’’. –

પબ્બજિસ્સામેવાહં, તાતાતિ તસ્સ વિરવન્તસ્સેવ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા લદ્ધપબ્બજ્જૂપસમ્પદો આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે પઞ્ચ વસ્સાનિ વસિત્વા વુટ્ઠવસ્સો પવારેત્વા સત્થારમુપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં સાસને કતિ ધુરાની’’તિ? ‘‘ગન્થધુરં, વિપસ્સનાધુરન્તિ દ્વેયેવ ધુરાનિ ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘કતમં પન, ભન્તે, ગન્થધુરં, કતમં વિપસ્સનાધુર’’ન્તિ? ‘‘અત્તનો પઞ્ઞાનુરૂપેન એકં વા દ્વે વા નિકાયે સકલં વા પન તેપિટકં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા તસ્સ ધારણં, કથનં, વાચનન્તિ ઇદં ગન્થધુરં નામ, સલ્લહુકવુત્તિનો પન પન્તસેનાસનાભિરતસ્સ અત્તભાવે ખયવયં પટ્ઠપેત્વા સાતચ્ચકિરિયવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તગ્ગહણન્તિ ઇદં વિપસ્સનાધુરં નામા’’તિ. ‘‘ભન્તે, અહં મહલ્લકકાલે પબ્બજિતો ગન્થધુરં પૂરેતું ન સક્ખિસ્સામિ, વિપસ્સનાધુરં પન પૂરેસ્સામિ, કમ્મટ્ઠાનં મે કથેથા’’તિ. અથસ્સ સત્થા યાવ અરહત્તં કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ.

સો સત્થારં વન્દિત્વા અત્તના સહગામિનો ભિક્ખૂ પરિયેસન્તો સટ્ઠિ ભિક્ખૂ લભિત્વા તેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા વીસયોજનસતમગ્ગં ગન્ત્વા એકં મહન્તં પચ્ચન્તગામં પત્વા તત્થ સપરિવારો પિણ્ડાય પાવિસિ. મનુસ્સા વત્તસમ્પન્ને ભિક્ખૂ દિસ્વાવ પસન્નચિત્તા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદાપેત્વા પણીતેનાહારેન પરિવિસિત્વા, ‘‘ભન્તે, કુહિં અય્યા ગચ્છન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘યથાફાસુકટ્ઠાનં ઉપાસકા’’તિ વુત્તે પણ્ડિતા મનુસ્સા ‘‘વસ્સાવાસં સેનાસનં પરિયેસન્તિ ભદન્તા’’તિ ઞત્વા, ‘‘ભન્તે, સચે અય્યા ઇમં તેમાસં ઇધ વસેય્યું, મયં સરણેસુ પતિટ્ઠાય સીલાનિ ગણ્હેય્યામા’’તિ આહંસુ. તેપિ ‘‘મયં ઇમાનિ કુલાનિ નિસ્સાય ભવનિસ્સરણં કરિસ્સામા’’તિ અધિવાસેસું.

મનુસ્સા તેસં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા વિહારં પટિજગ્ગિત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ સમ્પાદેત્વા અદંસુ. તે નિબદ્ધં તમેવ ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તિ. અથ ને એકો વેજ્જો ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, બહૂનં વસનટ્ઠાને અફાસુકમ્પિ નામ હોતિ, તસ્મિં ઉપ્પન્ને મય્હં કથેય્યાથ, ભેસજ્જં કરિસ્સામી’’તિ પવારેસિ. થેરો વસ્સૂપનાયિકદિવસે તે ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા પુચ્છિ, ‘‘આવુસો, ઇમં તેમાસં કતિહિ ઇરિયાપથેહિ વીતિનામેસ્સથા’’તિ? ‘‘ચતૂહિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પનેતં, આવુસો, પતિરૂપં, નનુ અપ્પમત્તેહિ ભવિતબ્બં’’? ‘‘મયઞ્હિ ધરમાનકસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા આગતા, બુદ્ધા ચ નામ ન સક્કા પમાદેન આરાધેતું, કલ્યાણજ્ઝાસયેન તે વો આરાધેતબ્બા. પમત્તસ્સ ચ નામ ચત્તારો અપાયા સકગેહસદિસા, અપ્પમત્તા હોથાવુસો’’તિ. ‘‘કિં તુમ્હે પન, ભન્તે’’તિ? ‘‘અહં તીહિ ઇરિયાપથેહિ વીતિનામેસ્સામિ, પિટ્ઠિં ન પસારેસ્સામિ, આવુસો’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, અપ્પમત્તા હોથા’’તિ.

અથ થેરસ્સ નિદ્દં અનોક્કમન્તસ્સ પઠમમાસે અતિક્કન્તે મજ્ઝિમમાસે સમ્પત્તે અક્ખિરોગો ઉપ્પજ્જિ. છિદ્દઘટતો ઉદકધારા વિય અક્ખીહિ અસ્સુધારા પગ્ઘરન્તિ. સો સબ્બરત્તિં સમણધમ્મં કત્વા અરુણુગ્ગમને ગબ્ભં પવિસિત્વા નિસીદિ. ભિક્ખૂ ભિક્ખાચારવેલાય થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભિક્ખાચારવેલા, ભન્તે’’તિ આહંસુ. ‘‘તેન હિ, આવુસો, ગણ્હથ પત્તચીવર’’ન્તિ. અત્તનો પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા નિક્ખમિ. ભિક્ખૂ તસ્સ અક્ખીહિ અસ્સૂનિ પગ્ઘરન્તે દિસ્વા, ‘‘કિમેતં, ભન્તે’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘અક્ખીનિ મે, આવુસો, વાતા વિજ્ઝન્તી’’તિ. ‘‘નનુ, ભન્તે, વેજ્જેન પવારિતમ્હા, તસ્સ કથેમા’’તિ. ‘‘સાધાવુસો’’તિ તે વેજ્જસ્સ કથયિંસુ. સો તેલં પચિત્વા પેસેસિ. થેરો નાસાય તેલં આસિઞ્ચન્તો નિસિન્નકોવ આસિઞ્ચિત્વા અન્તોગામં પાવિસિ. વેજ્જો તં દિસ્વા આહ – ‘‘ભન્તે, અય્યસ્સ કિર અક્ખીનિ વાતો વિજ્ઝતી’’તિ? ‘‘આમ, ઉપાસકા’’તિ. ‘‘ભન્તે, મયા તેલં પચિત્વા પેસિતં, નાસાય વો તેલં આસિત્ત’’ન્તિ? ‘‘આમ, ઉપાસકા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ કીદિસ’’ન્તિ? ‘‘રુજ્જતેવ ઉપાસકા’’તિ. વેજ્જો ‘‘મયા એકવારેનેવ વૂપસમનસમત્થં તેલં પહિતં, કિં નુ ખો રોગો ન વૂપસન્તો’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, નિસીદિત્વા વો તેલં આસિત્તં, નિપજ્જિત્વા’’તિ પુચ્છિ. થેરો તુણ્હી અહોસિ, પુનપ્પુનં પુચ્છિયમાનોપિ ન કથેસિ. સો ‘‘વિહારં ગન્ત્વા થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ઓલોકેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ગચ્છથા’’તિ થેરં વિસ્સજ્જેત્વા વિહારં ગન્ત્વા થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો ચઙ્કમનનિસીદનટ્ઠાનમેવ દિસ્વા સયનટ્ઠાનં અદિસ્વા, ‘‘ભન્તે, નિસિન્નેહિ વો આસિત્તં, નિપન્નેહી’’તિ પુચ્છિ. થેરો તુણ્હી અહોસિ. ‘‘મા, ભન્તે, એવં કરિત્થ, સમણધમ્મો નામ સરીરં યાપેન્તેન સક્કા કાતું, નિપજ્જિત્વા આસિઞ્ચથા’’તિ પુનપ્પુનં યાચિ. ‘‘ગચ્છ ત્વં તાવાવુસો, મન્તેત્વા જાનિસ્સામી’’તિ વેજ્જં ઉય્યોજેસિ. થેરસ્સ ચ તત્થ નેવ ઞાતી, ન સાલોહિતા અત્થિ, તેન સદ્ધિં મન્તેય્ય? કરજકાયેન પન સદ્ધિં મન્તેન્તો ‘‘વદેહિ તાવ, આવુસો પાલિત, ત્વં કિં અક્ખીનિ ઓલોકેસ્સસિ, ઉદાહુ બુદ્ધસાસનં? અનમતગ્ગસ્મિઞ્હિ સંસારવટ્ટે તવ અક્ખિકાણસ્સ ગણના નામ નત્થિ, અનેકાનિ પન બુદ્ધસતાનિ બુદ્ધસહસ્સાનિ અતીતાનિ. તેસુ તે એકબુદ્ધોપિ ન પરિચિણ્ણો, ઇદાનિ ઇમં અન્તોવસ્સં તયો માસે ન નિપજ્જિસ્સામીતિ તેમાસં નિબદ્ધવીરિયં કરિસ્સામિ. તસ્મા તે ચક્ખૂનિ નસ્સન્તુ વા ભિજ્જન્તુ વા, બુદ્ધસાસનમેવ ધારેહિ, મા ચક્ખૂની’’તિ ભૂતકાયં ઓવદન્તો ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘ચક્ખૂનિ હાયન્તુ મમાયિતાનિ,

સોતાનિ હાયન્તુ તથેવ કાયો;

સબ્બમ્પિદં હાયતુ દેહનિસ્સિતં,

કિં કારણા પાલિત ત્વં પમજ્જસિ.

‘‘ચક્ખૂનિ જીરન્તુ મમાયિતાનિ,

સોતાનિ જીરન્તુ તથેવ કાયો;

સબ્બમ્પિદં જીરતુ દેહનિસ્સિતં,

કિં કારણા પાલિત ત્વં પમજ્જસિ.

‘‘ચક્ખૂનિ ભિજ્જન્તુ મમાયિતાનિ,

સોતાનિ ભિજ્જન્તુ તથેવ કાયો;

સબ્બમ્પિદં ભિજ્જતુ દેહનિસ્સિતં,

કિં કારણા પાલિત ત્વં પમજ્જસી’’તિ.

એવં તીહિ ગાથાહિ અત્તનો ઓવાદં દત્વા નિસિન્નકોવ નત્થુકમ્મં કત્વા ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. વેજ્જો તં દિસ્વા ‘‘કિં, ભન્તે, નત્થુકમ્મં કત’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ઉપાસકા’’તિ. ‘‘કીદિસં, ભન્તે’’તિ? ‘‘રુજ્જતેવ ઉપાસકા’’તિ. ‘‘નિસીદિત્વા વો, ભન્તે, નત્થુકમ્મં કતં, નિપજ્જિત્વા’’તિ. થેરો તુણ્હી અહોસિ, પુનપ્પુનં પુચ્છિયમાનોપિ ન કિઞ્ચિ કથેસિ. અથ નં વેજ્જો, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે સપ્પાયં ન કરોથ, અજ્જતો પટ્ઠાય ‘અસુકેન મે તેલં પક્ક’ન્તિ મા વદિત્થ, અહમ્પિ ‘મયા વો તેલં પક્ક’ન્તિ ન વક્ખામી’’તિ આહ. સો વેજ્જેન પચ્ચક્ખાતો વિહારં ગન્ત્વા ત્વં વેજ્જેનાપિ પચ્ચક્ખાતોસિ, ઇરિયાપથં મા વિસ્સજ્જિ સમણાતિ.

‘‘પટિક્ખિત્તો તિકિચ્છાય, વેજ્જેનાપિ વિવજ્જિતો;

નિયતો મચ્ચુરાજસ્સ, કિં પાલિત પમજ્જસી’’તિ. –

ઇમાય ગાથાય અત્તાનં ઓવદિત્વા સમણધમ્મં અકાસિ. અથસ્સ મજ્ઝિમયામે અતિક્કન્તે અપુબ્બં અચરિમં અક્ખીનિ ચેવ કિલેસા ચ ભિજ્જિંસુ. સો સુક્ખવિપસ્સકો અરહા હુત્વા ગબ્ભં પવિસિત્વા નિસીદિ.

ભિક્ખૂ ભિક્ખાચારવેલાય આગન્ત્વા ‘‘ભિક્ખાચારકાલો, ભન્તે’’તિ આહંસુ. ‘‘કાલો, આવુસો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છથા’’તિ. ‘‘કિં તુમ્હે પન, ભન્તે’’તિ? ‘‘અક્ખીનિ મે, આવુસો, પરિહીનાની’’તિ. તે તસ્સ અક્ખીનિ ઓલોકેત્વા અસ્સુપુણ્ણનેત્તા હુત્વા, ‘‘ભન્તે, મા ચિન્તયિત્થ, મયં વો પટિજગ્ગિસ્સામા’’તિ થેરં સમસ્સાસેત્વા કત્તબ્બયુત્તકં વત્તપટિવત્તં કત્વા ગામં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. મનુસ્સા થેરં અદિસ્વા, ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં અય્યો કુહિ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા યાગું પેસેત્વા સયં પિણ્ડપાતમાદાય ગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા પાદમૂલે પરિવત્તમાના રોદિત્વા, ‘‘ભન્તે, મયં વો પટિજગ્ગિસ્સામ, તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થા’’તિ સમસ્સાસેત્વા પક્કમિંસુ.

તતો પટ્ઠાય નિબદ્ધં યાગુભત્તં વિહારમેવ પેસેન્તિ. થેરોપિ ઇતરે સટ્ઠિ ભિક્ખૂ નિરન્તરં ઓવદતિ. તે તસ્સોવાદે ઠત્વા ઉપકટ્ઠાય પવારણાય સબ્બેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. તે વુટ્ઠવસ્સા ચ પન સત્થારં દટ્ઠુકામા હુત્વા થેરમાહંસુ, ‘‘ભન્તે, સત્થારં દટ્ઠુકામમ્હા’’તિ. થેરો તેસં વચનં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં દુબ્બલો, અન્તરામગ્ગે ચ અમનુસ્સપરિગ્ગહિતા અટવી અત્થિ, મયિ એતેહિ સદ્ધિં ગચ્છન્તે સબ્બે કિલમિસ્સન્તિ, ભિક્ખમ્પિ લભિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, ઇમે પુરેતરમેવ પેસેસ્સામી’’તિ. અથ ને આહ – ‘‘આવુસો, તુમ્હે પુરતો ગચ્છથા’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન ભન્તે’’તિ? ‘‘અહં દુબ્બલો, અન્તરામગ્ગે ચ અમનુસ્સપરિગ્ગહિતા અટવી અત્થિ, મયિ તુમ્હેહિ સદ્ધિં ગચ્છન્તે સબ્બે કિલમિસ્સથ, તુમ્હે પુરતો ગચ્છથા’’તિ. ‘‘મા, ભન્તે, એવં કરિત્થ, મયં તુમ્હેહિ સદ્ધિંયેવ ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘મા વો, આવુસો, એવં રુચ્ચિત્થ, એવં સન્તે મય્હં અફાસુકં ભવિસ્સતિ, મય્હં કનિટ્ઠો પન તુમ્હે દિસ્વા પુચ્છિસ્સતિ, અથસ્સ મમ ચક્ખૂનં પરિહીનભાવં આરોચેય્યાથ, સો મય્હં સન્તિકં કઞ્ચિદેવ પહિણિસ્સતિ, તેન સદ્ધિં આગચ્છિસ્સામિ, તુમ્હે મમ વચનેન દસબલઞ્ચ અસીતિમહાથેરે ચ વન્દથા’’તિ તે ઉય્યોજેસિ.

તે થેરં ખમાપેત્વા અન્તોગામં પવિસિંસુ. મનુસ્સા તે દિસ્વા નિસીદાપેત્વા ભિક્ખં દત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, અય્યાનં ગમનાકારો પઞ્ઞાયતી’’તિ? ‘‘આમ, ઉપાસકા, સત્થારં દટ્ઠુકામમ્હા’’તિ. તે પુનપ્પુનં યાચિત્વા તેસં ગમનછન્દમેવ ઞત્વા અનુગન્ત્વા પરિદેવિત્વા નિવત્તિંસુ. તેપિ અનુપુબ્બેન જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારઞ્ચ અસીતિમહાથેરે ચ થેરસ્સ વચનેન વન્દિત્વા પુનદિવસે યત્થ થેરસ્સ કનિટ્ઠો વસતિ, તં વીથિં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. કુટુમ્બિકો તે સઞ્જાનિત્વા નિસીદાપેત્વા કતપટિસન્થારો ‘‘ભાતિકત્થેરો મે, ભન્તે, કુહિ’’ન્તિ પુચ્છિ. અથસ્સ તે તં પવત્તિં આરોચેસું. સો તં સુત્વાવ તેસં પાદમૂલે પરિવત્તેન્તો રોદિત્વા પુચ્છિ – ‘‘ઇદાનિ, ભન્તે, કિં કાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘થેરો ઇતો કસ્સચિ આગમનં પચ્ચાસીસતિ, તસ્સ ગતકાલે તેન સદ્ધિં આગમિસ્સતી’’તિ. ‘‘અયં મે, ભન્તે, ભાગિનેય્યો પાલિતો નામ, એતં પેસેથા’’તિ. ‘‘એવં પેસેતું ન સક્કા, મગ્ગે પરિપન્થો અત્થિ, તં પબ્બાજેત્વા પેસેતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘એવં કત્વા પેસેથ, ભન્તે’’તિ. અથ નં પબ્બાજેત્વા અડ્ઢમાસમત્તં પત્તચીવરગ્ગહણાદીનિ સિક્ખાપેત્વા મગ્ગં આચિક્ખિત્વા પહિણિંસુ.

સો અનુપુબ્બેન તં ગામં પત્વા ગામદ્વારે એકં મહલ્લકં દિસ્વા, ‘‘ઇમં ગામં નિસ્સાય કોચિ આરઞ્ઞકો વિહારો અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કો નામ તત્થ વસતી’’તિ? ‘‘પાલિતત્થેરો નામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘મગ્ગં મે આચિક્ખથા’’તિ. ‘‘કોસિ ત્વં, ભન્તે’’તિ? ‘‘થેરસ્સ ભાગિનેય્યોમ્હી’’તિ. અથ નં ગહેત્વા વિહારં નેસિ. સો થેરં વન્દિત્વા અડ્ઢમાસમત્તં વત્તપટિવત્તં કત્વા થેરં સમ્મા પટિજગ્ગિત્વા, ‘‘ભન્તે, માતુલકુટુમ્બિકો મે તુમ્હાકં આગમનં પચ્ચાસીસતિ, એથ, ગચ્છામા’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ ઇમં મે યટ્ઠિકોટિં ગણ્હાહી’’તિ. સો યટ્ઠિકોટિં ગહેત્વા થેરેન સદ્ધિં અન્તોગામં પાવિસિ. મનુસ્સા થેરં નિસીદાપેત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, ગમનાકારો વો પઞ્ઞાયતી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘આમ, ઉપાસકા, ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિસ્સામી’’તિ. તે નાનપ્પકારેન યાચિત્વા અલભન્તા થેરં ઉય્યોજેત્વા ઉપડ્ઢપથં ગન્ત્વા રોદિત્વા નિવત્તિંસુ. સામણેરો થેરં યટ્ઠિકોટિયા આદાય ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અટવિયં કટ્ઠનગરં નામ થેરેન ઉપનિસ્સાય વુટ્ઠપુબ્બં ગામં સમ્પાપુણિ, સો ગામતો નિક્ખમિત્વા અરઞ્ઞે ગીતં ગાયિત્વા દારૂનિ ઉદ્ધરન્તિયા એકિસ્સા ઇત્થિયા ગીતસદ્દં સુત્વા સરે નિમિત્તં ગણ્હિ. ઇત્થિસદ્દો વિય હિ અઞ્ઞો સદ્દો પુરિસાનં સકલસરીરં ફરિત્વા ઠાતું સમત્થો નામ નત્થિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકસદ્દમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, યથયિદં, ભિક્ખવે, ઇત્થિસદ્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨).

સામણેરો તત્થ નિમિત્તં ગહેત્વા યટ્ઠિકોટિં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘તિટ્ઠથ તાવ, ભન્તે, કિચ્ચં મે અત્થી’’તિ તસ્સા સન્તિકં ગતો. સા તં દિસ્વા તુણ્હી અહોસિ. સો તાય સદ્ધિં સીલવિપત્તિં પાપુણિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદાનેવ એકો ગીતસદ્દો સુય્યિત્થ. સો ચ ખો ઇત્થિયા સદ્દો છિજ્જિ, સામણેરોપિ ચિરાયતિ, સો તાય સદ્ધિં સીલવિપત્તિં પત્તો ભવિસ્સતી’’તિ. સોપિ અત્તનો કિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા આગન્ત્વા ‘‘ગચ્છામ, ભન્તે’’તિ આહ. અથ નં થેરો પુચ્છિ – ‘‘પાપોજાતોસિ સામણેરા’’તિ. સો તુણ્હી હુત્વા થેરેન પુનપ્પુનં પુટ્ઠોપિ ન કિઞ્ચિ કથેસિ. અથ નં થેરો આહ – ‘‘તાદિસેન પાપેન મમ યટ્ઠિકોટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થી’’તિ. સો સંવેગપ્પત્તો કાસાયાનિ અપનેત્વા ગિહિનિયામેન પરિદહિત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં પુબ્બે સામણેરો, ઇદાનિ પનમ્હિ ગિહી જાતો, પબ્બજન્તોપિ ચ સ્વાહં ન સદ્ધાય પબ્બજિતો, મગ્ગપરિપન્થભયેન પબ્બજિતો, એથ ગચ્છામા’’તિ આહ. ‘‘આવુસો, ગિહિપાપોપિ સમણપાપોપિ પાપોયેવ, ત્વં સમણભાવે ઠત્વાપિ સીલમત્તં પૂરેતું નાસક્ખિ, ગિહી હુત્વા કિં નામ કલ્યાણં કરિસ્સસિ, તાદિસેન પાપેન મમ યટ્ઠિકોટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થી’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, અમનુસ્સુપદ્દવો મગ્ગો, તુમ્હે ચ અન્ધા અપરિણાયકા, કથં ઇધ વસિસ્સથા’’તિ? અથ નં થેરો, ‘‘આવુસો, ત્વં મા એવં ચિન્તયિ, ઇધેવ મે નિપજ્જિત્વા મરન્તસ્સાપિ અપરાપરં પરિવત્તન્તસ્સાપિ તયા સદ્ધિં ગમનં નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘હન્દાહં હતચક્ખુસ્મિ, કન્તારદ્ધાનમાગતો;

સેય્યમાનો ન ગચ્છામિ, નત્થિ બાલે સહાયતા.

‘‘હન્દાહં હતચક્ખુસ્મિ, કન્તારદ્ધાનમાગતો;

મરિસ્સામિ નો ગમિસ્સામિ, નત્થિ બાલે સહાયતા’’તિ.

તં સુત્વા ઇતરો સંવેગજાતો ‘‘ભારિયં વત મે સાહસિકં અનનુચ્છવિકં કમ્મં કત’’ન્તિ બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તો વનસણ્ડં પક્ખન્દિત્વા તથા પક્કન્તોવ અહોસિ. થેરસ્સાપિ સીલતેજેન સટ્ઠિયોજનાયામં પઞ્ઞાસયોજનવિત્થતં પન્નરસયોજનબહલં જયસુમનપુપ્ફવણ્ણં નિસીદનુટ્ઠહનકાલેસુ ઓનમનુન્નમનપકતિકં સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો ‘‘કો નુ ખો મં ઠાના ચાવેતુકામો’’તિ ઓલોકેન્તો દિબ્બેન ચક્ખુના થેરં અદ્દસ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘સહસ્સનેત્તો દેવિન્દો, દિબ્બચક્ખું વિસોધયિ;

પાપગરહી અયં પાલો, આજીવં પરિસોધયિ.

‘‘સહસ્સનેત્તો દેવિન્દો, દિબ્બચક્ખું વિસોધયિ;

ધમ્મગરુકો અયં પાલો, નિસિન્નો સાસને રતો’’તિ.

અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સચાહં એવરૂપસ્સ પાપગરહિનો ધમ્મગરુકસ્સ અય્યસ્સ સન્તિકં ન ગમિસ્સામિ, મુદ્ધા મે સત્તધા ફલેય્ય, ગમિસ્સામિ તસ્સ સન્તિક’’ન્તિ. તતો –

‘‘સહસ્સનેત્તો દેવિન્દો, દેવરજ્જસિરિન્ધરો;

તઙ્ખણેન આગન્ત્વાન, ચક્ખુપાલમુપાગમિ’’. –

ઉપગન્ત્વા ચ પન થેરસ્સ અવિદૂરે પદસદ્દમકાસિ. અથ નં થેરો પુચ્છિ – ‘‘કો એસો’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે, અદ્ધિકો’’તિ. ‘‘કુહિં યાસિ ઉપાસકા’’તિ? ‘‘સાવત્થિયં, ભન્તે’’તિ. ‘‘યાહિ, આવુસો’’તિ. ‘‘અય્યો પન, ભન્તે, કુહિં ગમિસ્સતી’’તિ? ‘‘અહમ્પિ તત્થેવ ગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ એકતોવ ગચ્છામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અહં, આવુસો, દુબ્બલો, મયા સદ્ધિં ગચ્છન્તસ્સ તવ પપઞ્ચો ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘મય્હં અચ્ચાયિકં નત્થિ, અહમ્પિ અય્યેન સદ્ધિં ગચ્છન્તો દસસુ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ એકં લભિસ્સામિ, એકતોવ ગચ્છામ, ભન્તે’’તિ. થેરો ‘‘એસો સપ્પુરિસો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘તેન હિ સદ્ધિં ગમિસ્સામિ, યટ્ઠિકોટિં ગણ્હ ઉપાસકા’’તિ આહ. સક્કો તથા કત્વા પથવિં સઙ્ખિપન્તો સાયન્હસમયે જેતવનં સમ્પાપેસિ. થેરો સઙ્ખપણવાદિસદ્દં સુત્વા ‘‘કત્થેસો સદ્દો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સાવત્થિયં, ભન્તે’’તિ? ‘‘પુબ્બે મયં ગમનકાલે ચિરેન ગમિમ્હા’’તિ. ‘‘અહં ઉજુમગ્ગં જાનામિ, ભન્તે’’તિ. તસ્મિં ખણે થેરો ‘‘નાયં મનુસ્સો, દેવતા ભવિસ્સતી’’તિ સલ્લક્ખેસિ.

‘‘સહસ્સનેત્તો દેવિન્દો, દેવરજ્જસિરિન્ધરો;

સઙ્ખિપિત્વાન તં મગ્ગં, ખિપ્પં સાવત્થિમાગમી’’તિ.

સો થેરં નેત્વા થેરસ્સેવત્થાય કનિટ્ઠકુટુમ્બિકેન કારિતં પણ્ણસાલં નેત્વા ફલકે નિસીદાપેત્વા પિયસહાયકવણ્ણેન તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘સમ્મ, ચૂળપાલા’’તિ પક્કોસિ. ‘‘કિં, સમ્મા’’તિ? ‘‘થેરસ્સાગતભાવં જાનાસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, કિં પન થેરો આગતો’’તિ? ‘‘આમ, સમ્મ, ઇદાનિ અહં વિહારં ગન્ત્વા થેરં તયા કારિતપણ્ણસાલાય નિસિન્નકં દિસ્વા આગતોમ્હી’’તિ વત્વા પક્કામિ. કુટુમ્બિકોપિ વિહારં ગન્ત્વા થેરં દિસ્વા પાદમૂલે પરિવત્તન્તો રોદિત્વા ‘‘ઇદં દિસ્વા અહં, ભન્તે, તુમ્હાકં પબ્બજિતું નાદાસિ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા દ્વે દાસદારકે ભુજિસ્સે કત્વા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેત્વા ‘‘અન્તોગામતો યાગુભત્તાદીનિ આહરિત્વા થેરં ઉપટ્ઠહથા’’તિ પટિયાદેસિ. સામણેરા વત્તપટિવત્તં કત્વા થેરં ઉપટ્ઠહિંસુ.

અથેકદિવસં દિસાવાસિનો ભિક્ખૂ ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામા’’તિ જેતવનં આગન્ત્વા તથાગતં વન્દિત્વા અસીતિમહાથેરે ચ, વન્દિત્વા વિહારચારિકં ચરન્તા ચક્ખુપાલત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પત્વા ‘‘ઇદમ્પિ પસ્સિસ્સામા’’તિ સાયં તદભિમુખા અહેસું. તસ્મિં ખણે મહામેઘો ઉટ્ઠહિ. તે ‘‘ઇદાનિ અતિસાયન્હો, મેઘો ચ ઉટ્ઠિતો, પાતોવ ગન્ત્વા પસ્સિસ્સામા’’તિ નિવત્તિંસુ. દેવો પઠમયામં વસ્સિત્વા મજ્ઝિમયામે વિગતો. થેરો આરદ્ધવીરિયો આચિણ્ણચઙ્કમનો, તસ્મા પચ્છિમયામે ચઙ્કમનં ઓતરિ. તદા ચ પન નવવુટ્ઠાય ભૂમિયા બહૂ ઇન્દગોપકા ઉટ્ઠહિંસુ. તે થેરે ચઙ્કમન્તે યેભુય્યેન વિપજ્જિંસુ. અન્તેવાસિકા થેરસ્સ ચઙ્કમનટ્ઠાનં કાલસ્સેવ ન સમ્મજ્જિંસુ. ઇતરે ભિક્ખૂ ‘‘થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પસ્સિસ્સામા’’તિ આગન્ત્વા ચઙ્કમને મતપાણકે દિસ્વા ‘‘કો ઇમસ્મિં ચઙ્કમતી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો, ભન્તે’’તિ. તે ઉજ્ઝાયિંસુ ‘‘પસ્સથાવુસો, સમણસ્સ કમ્મં, સચક્ખુકકાલે નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તો કિઞ્ચિ અકત્વા ઇદાનિ ચક્ખુવિકલકાલે ‘ચઙ્કમામી’તિ એત્તકે પાણકે મારેસિ ‘અત્થં કરિસ્સામી’તિ અનત્થં કરોતી’’તિ.

અથ ખો તે ગન્ત્વા તથાગતસ્સ આરોચેસું, ‘‘ભન્તે, ચક્ખુપાલત્થેરો ‘ચઙ્કમામી’તિ બહૂ પાણકે મારેસી’’તિ. ‘‘કિં પન સો તુમ્હેહિ મારેન્તો દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘ન દિટ્ઠો, ભન્તે’’તિ. ‘‘યથેવ તુમ્હે તં ન પસ્સથ, તથેવ સોપિ તે પાણે ન પસ્સતિ. ખીણાસવાનં મરણચેતના નામ નત્થિ, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘ભન્તે, અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયે સતિ કસ્મા અન્ધો જાતો’’તિ? ‘‘અત્તનો કતકમ્મવસેન, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, તેન કત’’ન્તિ? તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથ –

અતીતે બારાણસિયં કાસિરઞ્ઞે રજ્જં કારેન્તે એકો વેજ્જો ગામનિગમેસુ ચરિત્વા વેજ્જકમ્મં કરોન્તો એકં ચક્ખુદુબ્બલં ઇત્થિં દિસ્વા પુચ્છિ – ‘‘કિં તે અફાસુક’’ન્તિ? ‘‘અક્ખીહિ ન પસ્સામી’’તિ. ‘‘ભેસજ્જં તે કરિસ્સામી’’તિ? ‘‘કરોહિ, સામી’’તિ. ‘‘કિં મે દસ્સસી’’તિ? ‘‘સચે મે અક્ખીનિ પાકતિકાનિ કાતું સક્ખિસ્સસિ, અહં તે સદ્ધિં પુત્તધીતાહિ દાસી ભવિસ્સામી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ ભેસજ્જં સંવિદહિ, એકભેસજ્જેનેવ અક્ખીનિ પાકતિકાનિ અહેસું. સા ચિન્તેસિ – ‘‘અહમેતસ્સ સપુત્તધીતા દાસી ભવિસ્સામી’’તિ પટિજાનિં, ‘‘ન ખો પન મં સણ્હેન સમ્માચારેન સમુદાચરિસ્સતિ, વઞ્ચેસ્સામિ ન’’ન્તિ. સા વેજ્જેનાગન્ત્વા ‘‘કીદિસં, ભદ્દે’’તિ પુટ્ઠા ‘‘પુબ્બે મે અક્ખીનિ થોકં રુજ્જિંસુ, ઇદાનિ પન અતિરેકતરં રુજ્જન્તી’’તિ આહ. વેજ્જો ‘‘અયં મં વઞ્ચેત્વા કિઞ્ચિ અદાતુકામા, ન મે એતાય દિન્નાય ભતિયા અત્થો, ઇદાનેવ નં અન્ધં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ગેહં ગન્ત્વા ભરિયાય એતમત્થં આચિક્ખિ. સા તુણ્હી અહોસિ. સો એકં ભેસજ્જં યોજેત્વા તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભદ્દે, ઇમં ભેસજ્જં અઞ્જેહી’’તિ અઞ્જાપેસિ. અથસ્સા દ્વે અક્ખીનિ દીપસિખા વિય વિજ્ઝાયિંસુ. સો વેજ્જો ચક્ખુપાલો અહોસિ.

ભિક્ખવે, તદા મમ પુત્તેન કતકમ્મં પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધિ. પાપકમ્મઞ્હિ નામેતં ધુરં વહતો બલિબદ્દસ્સ પદં ચક્કં વિય અનુગચ્છતીતિ ઇદં વત્થું કથેત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા પતિટ્ઠાપિતમત્તિકં સાસનં રાજમુદ્દાય લઞ્છન્તો વિય ધમ્મરાજા ઇમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા, મનોસેટ્ઠા મનોમયા;

મનસા ચે પદુટ્ઠેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા;

તતો નં દુક્ખમન્વેતિ, ચક્કંવ વહતો પદ’’ન્તિ.

તત્થ મનોતિ કામાવચરકુસલાદિભેદં સબ્બમ્પિ ચતુભૂમિકચિત્તં. ઇમસ્મિં પન પદે તદા તસ્સ વેજ્જસ્સ ઉપ્પન્નચિત્તવસેન નિયમિયમાનં વવત્થાપિયમાનં પરિચ્છિજ્જિયમાનં દોમનસ્સસહગતં પટિઘસમ્પયુત્તચિત્તમેવ લબ્ભતિ. પુબ્બઙ્ગમાતિ તેન પઠમગામિના હુત્વા સમન્નાગતા. ધમ્માતિ ગુણદેસનાપરિયત્તિનિસ્સત્તનિજ્જીવવસેન ચત્તારો ધમ્મા નામ. તેસુ –

‘‘ન હિ ધમ્મો અધમ્મો ચ, ઉભો સમવિપાકિનો;

અધમ્મો નિરયં નેતિ, ધમ્મો પાપેતિ સુગ્ગતિ’’ન્તિ. (થેરગા. ૩૦૪; જા. ૧.૧૫.૩૮૬) –

અયં ગુણધમ્મો નામ. ‘‘ધમ્મં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૪૨૦) અયં દેસનાધમ્મો નામ. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ સુત્તં ગેય્ય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૯) અયં પરિયત્તિધમ્મો નામ. ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તિ, ખન્ધા હોન્તી’’તિ (ધ. સ. ૧૨૧) અયં નિસ્સત્તધમ્મો નામ, નિજ્જીવધમ્મોતિપિ એસો એવ. તેસુ ઇમસ્મિં ઠાને નિસ્સત્તનિજ્જીવધમ્મો અધિપ્પેતો. સો અત્થતો તયો અરૂપિનો ખન્ધા વેદનાક્ખન્ધો સઞ્ઞાક્ખન્ધો સઙ્ખારક્ખન્ધોતિ. એતે હિ મનો પુબ્બઙ્ગમો એતેસન્તિ મનોપુબ્બઙ્ગમા નામ.

કથં પનેતેહિ સદ્ધિં એકવત્થુકો એકારમ્મણો અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનો મનો પુબ્બઙ્ગમો નામ હોતીતિ? ઉપ્પાદપચ્ચયટ્ઠેન. યથા હિ બહૂસુ એકતો ગામઘાતાદીનિ કમ્માનિ કરોન્તેસુ ‘‘કો એતેસં પુબ્બઙ્ગમો’’તિ વુત્તે યો નેસં પચ્ચયો હોતિ, યં નિસ્સાય તે તં કમ્મં કરોન્તિ, સો દત્તો વા મિત્તો વા તેસં પુબ્બઙ્ગમોતિ વુચ્ચતિ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. ઇતિ ઉપ્પાદપચ્ચયટ્ઠેન મનો પુબ્બઙ્ગમો એતેસન્તિ મનોપુબ્બઙ્ગમા. ન હિ તે મને અનુપ્પજ્જન્તે ઉપ્પજ્જિતું સક્કોન્તિ, મનો પન એકચ્ચેસુ ચેતસિકેસુ અનુપજ્જન્તેસુપિ ઉપ્પજ્જતિયેવ. અધિપતિવસેન પન મનો સેટ્ઠો એતેસન્તિ મનોસેટ્ઠો. યથા હિ ચોરાદીનં ચોરજેટ્ઠકાદયો અધિપતિનો સેટ્ઠા. તથા તેસમ્પિ મનો અધિપતિ મનોવ સેટ્ઠા. યથા પન દારુઆદીહિ નિપ્ફન્નાનિ તાનિ તાનિ ભણ્ડાનિ દારુમયાદીનિ નામ હોન્તિ, તથા તેપિ મનતો નિપ્ફન્નત્તા મનોમયા નામ.

પદુટ્ઠેનાતિ આગન્તુકેહિ અભિજ્ઝાદીહિ દોસેહિ પદુટ્ઠેન. પકતિમનો હિ ભવઙ્ગચિત્તં, તં અપદુટ્ઠં. યથા હિ પસન્નં ઉદકં આગન્તુકેહિ નીલાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં નીલોદકાદિભેદં હોતિ, ન ચ નવં ઉદકં, નાપિ પુરિમં પસન્નઉદકમેવ, તથા તમ્પિ આગન્તુકેહિ અભિજ્ઝાદીહિ દોસેહિ પદુટ્ઠં હોતિ, ન ચ નવં ચિત્તં, નાપિ પુરિમં ભવઙ્ગચિત્તમેવ, તેનાહ ભગવા – ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૯). એવં મનસા ચે પદુટ્ઠેન, ભાસતિ વા કરોતિ વા સો ભાસમાનો ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતમેવ ભાસતિ, કરોન્તો તિવિધં કાયદુચ્ચરિતમેવ કરોતિ, અભાસન્તો અકરોન્તો તાય અભિજ્ઝાદીહિ પદુટ્ઠમાનસતાય તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં પૂરેતિ. એવમસ્સ દસ અકુસલકમ્મપથા પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ.

તતો નં દુક્ખમન્વેતીતિ તતો તિવિધદુચ્ચરિતતો તં પુગ્ગલં દુક્ખં અન્વેતિ, દુચ્ચરિતાનુભાવેન ચતૂસુ અપાયેસુ, મનુસ્સેસુ વા તમત્તભાવં ગચ્છન્તં કાયવત્થુકમ્પિ ઇતરમ્પીતિ ઇમિના પરિયાયેન કાયિકચેતસિકં વિપાકદુક્ખં અનુગચ્છતિ. યથા કિં? ચક્કંવ વહતો પદન્તિ ધુરે યુત્તસ્સ ધુરં વહતો બલિબદ્દસ્સ પદં ચક્કં વિય. યથા હિ સો એકમ્પિ દિવસં દ્વેપિ પઞ્ચપિ દસપિ અડ્ઢમાસમ્પિ માસમ્પિ વહન્તો ચક્કં નિવત્તેતું જહિતું ન સક્કોતિ, અથ ખ્વસ્સ પુરતો અભિક્કમન્તસ્સ યુગં ગીવં બાધતિ, પચ્છતો પટિક્કમન્તસ્સ ચક્કં ઊરુમંસં પટિહનતિ. ઇમેહિ દ્વીહિ આકારેહિ બાધન્તં ચક્કં તસ્સ પદાનુપદિકં હોતિ; તથેવ મનસા પદુટ્ઠેન તીણિ દુચ્ચરિતાનિ પૂરેત્વા ઠિતં પુગ્ગલં નિરયાદીસુ તત્થ તત્થ ગતગતટ્ઠાને દુચ્ચરિતમૂલકં કાયિકમ્પિ ચેતસિકમ્પિ દુક્ખમનુબન્ધતીતિ.

ગાથાપરિયોસાને તિંસસહસ્સા ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સમ્પત્તપરિભાયપિ દેસના સાત્થિકા સફલા અહોસીતિ.

ચક્ખુપાલત્થેરવત્થુ પઠમં