૧૫. મહાલોમહંસચરિયાવણ્ણના

૧૧૯. પન્નરસમે ‘‘સુસાને સેય્યં કપ્પેમી’’તિ એત્થાયં અનુપુબ્બિકથા –

મહાસત્તો હિ તદા મહતિ ઉળારભોગે કુલે નિબ્બત્તિત્વા વુદ્ધિમન્વાય દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે ગરુવાસં વસન્તો સબ્બસિપ્પાનં નિપ્ફત્તિં પત્વા કુલઘરં આગન્ત્વા માતાપિતૂનં અચ્ચયેન ઞાતકેહિ ‘‘કુટુમ્બં સણ્ઠપેહી’’તિ યાચિયમાનોપિ અનિચ્ચતામનસિકારમુખેન સબ્બભવેસુ અભિવડ્ઢમાનસંવેગો કાયે ચ અસુભસઞ્ઞં પટિલભિત્વા ઘરાવાસપલિબોધાધિભૂતં કિલેસગહનં અનોગાહેત્વાવ ચિરકાલસમ્પરિચિતં નેક્ખમ્મજ્ઝાસયં ઉપબ્રૂહયમાનો મહન્તં ભોગક્ખન્ધં પહાય પબ્બજિતુકામો હુત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં પબ્બજિસ્સામિ, ગુણસમ્ભાવનાપાકટો ભવિસ્સામી’’તિ.

સો લાભસક્કારં જિગુચ્છન્તો પબ્બજ્જં અનુપગન્ત્વા ‘‘પહોમિ ચાહં લાભાલાભાદીસુ નિબ્બિકારો હોતુ’’ન્તિ અત્તાનં તક્કેન્તો ‘‘વિસેસતો પરપરિભવસહનાદિપટિપદં પૂરેન્તો ઉપેક્ખાપારમિં મત્થકં પાપેસ્સામી’’તિ નિવત્થવત્થેનેવ ગેહતો નિક્ખમિત્વા પરમસલ્લેખવુત્તિકોપિ અબલબલો અમન્દમન્દો વિય પરેસં અચિત્તકરૂપેન હીળિતપરિભૂતો હુત્વા ગામનિગમરાજધાનીસુ એકરત્તિવાસેનેવ વિચરતિ. યત્થ પન મહન્તં પરિભવં પટિલભતિ, તત્થ ચિરમ્પિ વસતિ. સો નિવત્થવત્થે જિણ્ણે પિલોતિકખણ્ડેન તસ્મિમ્પિ જિણ્ણે કેનચિ દિન્નં અગ્ગણ્હન્તો હિરિકોપીનપટિચ્છાદનમત્તેનેવ ચરતિ. એવં ગચ્છન્તે કાલે એકં નિગમગામં અગમાસિ.

તત્થ ગામદારકા ધુત્તજાતિકા વેધવેરા કેચિ રાજવલ્લભાનં પુત્તનત્તુદાસાદયો ચ ઉદ્ધતા ઉન્નળા ચપલા મુખરા વિકિણ્ણવાચા કાલેન કાલં કીળાબહુલા વિચરન્તિ. દુગ્ગતે મહલ્લકે પુરિસે ચ ઇત્થિયો ચ ગચ્છન્તે દિસ્વા ભસ્મપુટેન પિટ્ઠિયં આકિરન્તિ, કેતકીપણ્ણં કચ્છન્તરે ઓલમ્બેન્તિ, તેન વિપ્પકારેન પરિવત્તેત્વા ઓલોકેન્તે યથાવજ્જકીળિતં દસ્સેત્વા ઉપહસન્તિ. મહાપુરિસો તસ્મિં નિગમે તે એવં વિચરન્તે ધુત્તદારકે દિસ્વા ‘‘લદ્ધો વત દાનિ મે ઉપેક્ખાપારમિયા પરિપૂરણૂપાયો’’તિ ચિન્તેત્વા તત્થ વિહાસિ. તં તે ધુત્તદારકા પસ્સિત્વા વિપ્પકારં કાતું આરભન્તિ.

મહાસત્તો તં અસહન્તો વિય ચ તેહિ ભાયન્તો વિય ચ ઉટ્ઠહિત્વા ગચ્છતિ. તે તં અનુબન્ધન્તિ. સો તેહિ અનુબન્ધિયમાનો ‘‘એત્થ નત્થિ કોચિ પટિવત્તા’’તિ સુસાનં ગન્ત્વા અટ્ઠિકં સીસૂપધાનં કત્વા સયતિ. ધુત્તદારકાપિ તત્થ ગન્ત્વા ઓટ્ઠુભનાદિકં નાનપ્પકારં વિપ્પકારં કત્વા પક્કમન્તિ. એવં તે દિવસે દિવસે કરોન્તિ એવ. યે પન વિઞ્ઞૂ પુરિસા, તે એવં કરોન્તે પસ્સન્તિ. તે તે પટિબાહિત્વા ‘‘અયં મહાનુભાવો તપસ્સી મહાયોગી’’તિ ચ ઞત્વા ઉળારં સક્કારસમ્માનં કરોન્તિ. મહાસત્તો પન સબ્બત્થ એકસદિસોવ હોતિ મજ્ઝત્તભૂતો. તેન વુત્તં ‘‘સુસાને સેય્યં કપ્પેમી’’તિઆદિ.

તત્થ સુસાને સેય્યં કપ્પેમિ, છવટ્ઠિકં ઉપનિધાયાતિ આમકસુસાને છડ્ડિતકળેવરતો સોણસિઙ્ગાલાદીહિ તહિં તહિં વિક્ખિત્તેસુ અટ્ઠિકેસુ એકં અટ્ઠિકં સીસૂપધાનં કત્વા સુચિમ્હિ ચ અસુચિમ્હિ ચ સમાનચિત્તતાય તસ્મિં સુસાને સેય્યં કપ્પેમિ, સયામીતિ અત્થો. ગામણ્ડલાતિ ગામદારકા. રૂપં દસ્સેન્તિનપ્પકન્તિ યથાવજ્જકીળિતાય ઓટ્ઠુભનઉપહસનઉમ્મિહનાદીહિ કણ્ણસોતે સલાકપ્પવેસનાદીહિ ચ અતિકક્ખળં અનપ્પકં નાનપ્પકારં રૂપં વિકારં કરોન્તિ.

૧૨૦. અપરેતિ તેસુ એવ ગામદારકેસુ એકચ્ચે. ઉપાયનાનૂપનેન્તીતિ ‘‘અયં ઇમેસુ પરિભવવસેન એવરૂપં વિપ્પકારં કરોન્તેસુ ન કિઞ્ચિ વિકારં દસ્સેતિ, સમ્માનને નુ ખો કીદિસો’’તિ પરિગ્ગણ્હન્તા વિવિધં બહું ગન્ધમાલં ભોજનં અઞ્ઞાનિ ચ ઉપાયનાનિ પણ્ણાકારાનિ ઉપનેન્તિ ઉપહરન્તિ. અપરેહિ વા તેહિ અનાચારગામદારકેહિ અઞ્ઞે વિઞ્ઞૂ મનુસ્સા ‘‘અયં ઇમેસં એવં વિવિધમ્પિ વિપ્પકારં કરોન્તાનં ન કુપ્પતિ, અઞ્ઞદત્થુ ખન્તિમેત્તાનુદ્દયંયેવ તેસુ ઉપટ્ઠપેતિ, અહો અચ્છરિયપુરિસો’’તિ હટ્ઠા ‘‘બહુ વતિમેહિ એતસ્મિં વિપ્પટિપજ્જન્તેહિ અપુઞ્ઞં પસુત’’ન્તિ સંવિગ્ગમાનસાવ હુત્વા બહું ગન્ધમાલં વિવિધં ભોજનં અઞ્ઞાનિ ચ ઉપાયનાનિ ઉપનેન્તિ ઉપહરન્તિ.

૧૨૧. યે મે દુક્ખં ઉપહરન્તીતિ યે ગામદારકા મય્હં સરીરદુક્ખં ઉપહરન્તિ ઉપનેન્તિ. ‘‘ઉપદહન્તી’’તિપિ પાઠો, ઉપ્પાદેન્તીતિ અત્થો. યે ચ દેન્તિ સુખં મમાતિ યે ચ વિઞ્ઞૂ મનુસ્સા મમ મય્હં સુખં દેન્તિ, માલાગન્ધભોજનાદિસુખૂપકરણેહિ મમ સુખં ઉપહરન્તિ. સબ્બેસં સમકો હોમીતિ કત્થચિપિ વિકારાનુપ્પત્તિયા સમાનચિત્તતાય વિવિધાનમ્પિ તેસં જનાનં સમકો એકસદિસો હોમિ ભવામિ. દયા કોપો ન વિજ્જતીતિ યસ્મા મય્હં ઉપકારકે મેત્તચિત્તતાસઙ્ખાતા દયા, અપકારકે મનોપદોસસઙ્ખાતો કોપોપિ ન વિજ્જતિ, તસ્મા સબ્બેસં સમકો હોમીતિ દસ્સેતિ.

૧૨૨. ઇદાનિ ભગવા તદા ઉપકારીસુ અપકારીસુ ચ સત્તેસુ સમુપચિતઞાણસમ્ભારસ્સ અત્તનો સમાનચિત્તતા વિકારાભાવો યા ચ લોકધમ્મેસુ અનુપલિત્તતા અહોસિ, તં દસ્સેતું ‘‘સુખદુક્ખે તુલાભૂતો’’તિ ઓસાનગાથમાહ.

તત્થ સુખદુક્ખેતિ સુખે ચ દુક્ખે ચ. તુલાભૂતોતિ સમકં ગહિતતુલા વિય ઓનતિઉન્નતિઅપનતિં વજ્જેત્વા મજ્ઝત્તભૂતો, સુખદુક્ખગ્ગહણેનેવ ચેત્થ તંનિમિત્તભાવતો લાભાલાભાપિ ગહિતાતિ વેદિતબ્બં. યસેસૂતિ કિત્તીસુ. અયસેસૂતિ નિન્દાસુ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સુખાદીસુ લોકધમ્મેસુ. ઇતિ ભગવા તદા સબ્બસત્તેસુ સબ્બલોકધમ્મેસુ ચ અનઞ્ઞસાધારણં અત્તનો મજ્ઝત્તભાવં કિત્તેત્વા તેન તસ્મિં અત્તભાવે અત્તનો ઉપેક્ખાપારમિયા સિખાપ્પત્તભાવં વિભાવેન્તો ‘‘એસા મે ઉપેક્ખાપારમી’’તિ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ઇધાપિ મહાસત્તસ્સ પઠમં દાનપારમી નામ વિસેસતો સબ્બવિભવપરિચ્ચાગો ‘‘યે કેચિ ઇમં સરીરં ગહેત્વા યંકિઞ્ચિ અત્તનો ઇચ્છિતં કરોન્તૂ’’તિ અનપેક્ખભાવેન અત્તનો અત્તભાવપરિચ્ચાગો ચ દાનપારમી, હીનાદિકસ્સ સબ્બસ્સ અકત્તબ્બસ્સ અકરણં સીલપારમી, કામસ્સાદવિમુખસ્સ ગેહતો નિક્ખન્તસ્સ સતો કાયે અસુભસઞ્ઞાનુબ્રૂહના નેક્ખમ્મપારમી, સમ્બોધિસમ્ભારાનં ઉપકારધમ્મપરિગ્ગહણે તપ્પટિપક્ખપ્પહાને ચ કોસલ્લં અવિપરીતતો ધમ્મસભાવચિન્તના ચ પઞ્ઞાપારમી, કામવિતક્કાદિવિનોદનં દુક્ખાધિવાસનવીરિયઞ્ચ વીરિયપારમી, સબ્બાપિ અધિવાસનખન્તિ ખન્તિપારમી, વચીસચ્ચં સમાદાનાવિસંવાદનેન વિરતિસચ્ચઞ્ચ સચ્ચપારમી, અનવજ્જધમ્મે અચલસમાદાનાધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનપારમી, અનોધિસો સબ્બસત્તેસુ મેત્તાનુદ્દયભાવો મેત્તાપારમી, ઉપેક્ખાપારમી પનસ્સ યથાવુત્તવસેનેવ વેદિતબ્બાતિ દસ પારમિયો લબ્ભન્તિ. ઉપેક્ખાપારમી ચેત્થ અતિસયવતીતિ કત્વા સાયેવ દેસનં આરુળ્હા. તથા ઇધ મહાસત્તસ્સ મહન્તં ભોગક્ખન્ધં મહન્તઞ્ચ ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહાભિનિક્ખમનસદિસં ગેહતો નિક્ખમનં, તથા નિક્ખમિત્વા લાભસક્કારં જિગુચ્છતો પરેસં સમ્ભાવનં પરિહરિતુકામસ્સ પબ્બજ્જાલિઙ્ગં અગ્ગહેત્વા ચિત્તેનેવ અનવસેસં પબ્બજ્જાગુણે અધિટ્ઠહિત્વા પરમસુખવિહારો, પરમપ્પિચ્છતા, પવિવેકાભિરતિ, ઉપેક્ખણાધિપ્પાયેન અત્તનો કાયજીવિતનિરપેક્ખા, પરેહિ અત્તનો ઉપરિ કતવિપ્પકારાધિવાસનં, ઉક્કંસગતસલ્લેખવુત્તિ, બોધિસમ્ભારપટિપક્ખાનં કિલેસાનં તનુભાવેન ખીણાસવાનં વિય પરેસં ઉપકારાપકારેસુ નિબ્બિકારભાવહેતુભૂતેન સબ્બત્થ મજ્ઝત્તભાવેન સમુટ્ઠાપિતો લોકધમ્મેહિ અનુપલેપો, સબ્બપારમીનં મુદ્ધભૂતાય ઉપેક્ખાપારમિયા સિખાપ્પત્તીતિ એવમાદયો ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બાતિ.

મહાલોમહંસચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપેક્ખાપારમી નિટ્ઠિતા.

તતિયવગ્ગસ્સ અત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉદ્દાનગાથાવણ્ણના

‘‘યુધઞ્જયો’’તિઆદિકા ઉદ્દાનગાથા. તત્થ ભિસેનાતિ ભિસાપદેસેન મહાકઞ્ચનચરિયં (ચરિયા. ૩.૩૪ આદયો) દસ્સેતિ. સોણનન્દોતિ ઇમિના સોણપણ્ડિતચરિયં (ચરિયા. ૩.૪૨ આદયો ) દસ્સેતિ. તથા મૂગપક્ખોતિ મૂગપક્ખાપદેસેન તેમિયપણ્ડિતચરિયં (ચરિયા. ૩.૪૮ આદયો) દસ્સેતિ. ઉપેક્ખાપારમિસીસેન મહાલોમહંસચરિયં (ચરિયા. ૩.૧૧૯ આદયો) દસ્સેતિ. આસિ ઇતિ વુટ્ઠં મહેસિનાતિ યથા, સારિપુત્ત, તુય્હં એતરહિ દેસિતં, ઇતિ એવં ઇમિના વિધાનેન મહન્તાનં દાનપારમિઆદીનં બોધિસમ્ભારાનં એસનતો મહેસિના તદા બોધિસત્તભૂતેન મયા વુટ્ઠં ચિણ્ણં ચરિતં પટિપન્નં આસિ અહોસીતિ અત્થો. ઇદાનિ પારમિપરિપૂરણવસેન ચિરકાલપ્પવત્તિતં ઇધ વુત્તં અવુત્તઞ્ચ અત્તનો દુક્કરકિરિયં એકજ્ઝં કત્વા યદત્થં સા પવત્તિતા, તઞ્ચ સઙ્ખેપેનેવ દસ્સેતું ‘‘એવં બહુબ્બિધ’’ન્તિ ગાથમાહ.

તત્થ એવન્તિ ઇમિના વુત્તનયેન. બહુબ્બિધં દુક્ખન્તિ અકિત્તિપણ્ડિતાદિકાલે કારપણ્ણાદિઆહારતાય તઞ્ચ યાચકસ્સ દત્વા આહારૂપચ્છેદાદિના ચ બહુવિધં નાનપ્પકારં દુક્ખં. તથા કુરુરાજાદિકાલે સક્કસમ્પત્તિસદિસા સમ્પત્તી ચ બહુબ્બિધા. ભવાભવેતિ ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ ભવે. ભવાભવે વા વુદ્ધિહાનિયો અનુભવિત્વા બહુવિધેહિ દુક્ખેહિ અવિહઞ્ઞમાનો બહુવિધાહિ ચ સમ્પત્તીહિ અનાકડ્ઢિયમાનો પારમિપરિપૂરણપસુતો એવ હુત્વા તદનુરૂપં પટિપત્તિં પટિપન્નો ઉત્તમં અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, અધિગતોસ્મીતિ અત્થો.

ઇદાનિ યાસં પારમીનં પરિપૂરણત્થં એસા દુક્કરચરિયા ચિરં પવત્તિતા, તાસં અનવસેસતો પરિપુણ્ણભાવં તેન ચ પત્તબ્બફલસ્સ અત્તના અધિગતભાવં દસ્સેતું ‘‘દત્વા દાતબ્બકં દાનં, સીલં પૂરેત્વા અસેસતો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ દત્વા દાતબ્બકં દાનન્તિ તદા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિતું અગ્ગયાનપટિપદં પટિપન્નેન મહાબોધિસત્તેન દાતબ્બં દેય્યધમ્મં બાહિરં રજ્જાદિં અબ્ભન્તરં અત્તપરિચ્ચાગોતિ પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગપરિયોસાનં દાનપારમિદાનઉપપારમિદાનપરમત્થપારમિપ્પભેદં દાનં અનવસેસતો સમ્પાદેત્વાતિ અત્થો. તત્થ અકિત્તિબ્રાહ્મણકાલે (ચરિયા. ૧.૧ આદયો; જા. ૧.૧૩.૮૩ આદયો) સઙ્ખબ્રાહ્મણકાલેતિ (ચરિયા. ૧.૧૧ આદયો; જા. ૧.૧૦.૩૯ આદયો) એવમાદીસુ ઇધ આગતેસુ અનાગતેસુ ચ વિસય્હસેટ્ઠિકાલે (જા. ૧.૪.૧૫૭ આદયો) વેલામકાલેતિ (અ. નિ. ૯.૨૦) એવમાદીસુપિ દાનપારમિયા મહાપુરિસસ્સ પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ સસપણ્ડિતકાલે –

‘‘ભિક્ખાય ઉપગતં દિસ્વા, સકત્તાનં પરિચ્ચજિં;

દાનેન મે સમો નત્થિ, એસા મે દાનપારમી’’તિ. (ચરિયા. ૧. તસ્સુદ્દાન) –

એવં અત્તપરિચ્ચાગં કરોન્તસ્સ દાનપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા. ઇતરેસુ પન યથારહં પારમિઉપપારમિયો વેદિતબ્બા.

સીલં પૂરેત્વા અસેસતોતિ તથા અનવસેસતો કાયિકો સંવરો, વાચસિકો સંવરો, કાયિકવાચસિકો સંવરો, ઇન્દ્રિયસંવરો, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, સુવિસુદ્ધાજીવતાતિ એવમાદિકં બોધિસત્તસીલં સમ્પાદેન્તેન સીલપારમિસીલઉપપારમિસીલપરમત્થપારમિપ્પભેદં પૂરેતબ્બં સબ્બં સીલં પૂરેત્વા સમ્મદેવ સમ્પાદેત્વા. ઇધાપિ સીલવનાગરાજકાલે (ચરિયા. ૨.૧ આદયો; જા. ૧.૧.૭૨) ચમ્પેય્યનાગરાજકાલેતિ (ચરિયા. ૨.૨૦ આદયો; જા. ૧.૧૫.૨૪૦ આદયો) એવમાદીસુ ઇધ આગતેસુ, અનાગતેસુ ચ મહાકપિકાલે (ચરિયા. ૩.૬૭ આદયો; જા. ૧.૭.૮૩ આદયો; ૧.૧૬.૧૭૮ આદયો) છદ્દન્તકાલેતિ (જા. ૧.૧૬.૯૭ આદયો) એવમાદીસુ મહાસત્તસ્સ સીલપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ સઙ્ખપાલકાલે –

‘‘સૂલેહિ વિનિવિજ્ઝન્તે, કોટ્ટયન્તેપિ સત્તિભિ;

ભોજપુત્તે ન કુપ્પામિ, એસા મે સીલપારમી’’તિ. (ચરિયા. ૨.૯૧) –

એવં અત્તપરિચ્ચાગં કરોન્તસ્સ સીલપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા. ઇતરેસુ પન યથારહં પારમિઉપપારમિયો વેદિતબ્બા.

નેક્ખમ્મે પારમિં ગન્ત્વાતિ તથા તિવિધેપિ મહાભિનિક્ખમને પારમિં પરમુક્કંસં ગન્ત્વા. તત્થ યુધઞ્જયકાલે (ચરિયા. ૩.૧ આદયો; જા. ૧.૧૧.૭૩ આદયો) સોમનસ્સકુમારકાલેતિ (ચરિયા. ૩.૭ આદયો; જા. ૧.૧૫.૨૧૧ આદયો) એવમાદીસુ ઇધ આગતેસુ, અનાગતેસુ ચ હત્થિપાલકુમારકાલે (જા. ૧.૧૫.૩૩૭ આદયો) મઘદેવકાલેતિ (મ. નિ. ૨.૩૦૮ આદયો; જા. ૧.૧.૯) એવમાદીસુ મહારજ્જં પહાય નેક્ખમ્મપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ ચૂળસુતસોમકાલે –

‘‘મહારજ્જં હત્થગતં, ખેળપિણ્ડંવ છડ્ડયિં;

ચજતો ન હોતિ લગ્ગનં, એસા મે નેક્ખમ્મપારમી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા; અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા);

એવં નિસ્સઙ્ગતાય રજ્જં છડ્ડેત્વા નિક્ખમન્તસ્સ નેક્ખમ્મપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા. ઇતરેસુ પન યથારહં પારમિઉપપારમિયો વેદિતબ્બા.

પણ્ડિતે પરિપુચ્છિત્વાતિ કિં કુસલં કિં અકુસલં કિં સાવજ્જં કિં અનવજ્જન્તિઆદિના કુસલાદિધમ્મવિભાગં કમ્મકમ્મફલવિભાગં સત્તાનં ઉપકારાવહં અનવજ્જકમ્માયતનસિપ્પાયતનવિજ્જાટ્ઠાનાદિં પણ્ડિતે સપ્પઞ્ઞે પરિપુચ્છિત્વા. એતેન પઞ્ઞાપારમિં દસ્સેતિ. તત્થ વિધુરપણ્ડિતકાલે (જા. ૨.૨૨.૧૩૪૬ આદયો) મહાગોવિન્દપણ્ડિતકાલે (દી. નિ. ૨.૨૯૩ આદયો; ચરિયા ૧.૩૭ આદયો) કુદાલપણ્ડિતકાલે (જા. ૧.૧.૭૦) અરકપણ્ડિતકાલે (જા. ૧.૨.૩૭ આદયો) બોધિપરિબ્બાજકકાલે મહોસધપણ્ડિતકાલેતિ (જા. ૨.૨૨.૫૯૦ આદયો) એવમાદીસુ પઞ્ઞાપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ સેનકપણ્ડિતકાલે –

‘‘પઞ્ઞાય વિચિનન્તોહં, બ્રાહ્મણં મોચયિં દુખા;

પઞ્ઞાય મે સમો નત્થિ, એસા મે પઞ્ઞાપારમી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા; અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનક્કથા) –

અન્તોભસ્તગતં સપ્પં દસ્સેન્તસ્સ પઞ્ઞાપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા. વીરિયં કત્વાન ઉત્તમન્તિ સમ્માસમ્બોધિં પાપેતું સમત્થતાય ઉત્તમં પધાનં વીરિયન્તિ વિવિધમ્પિ વીરિયપારમિં કત્વા ઉપ્પાદેત્વા. તત્થ મહાસીલવરાજકાલે (જા. ૧.૧.૫૧) પઞ્ચાવુધકુમારકાલે (જા. ૧.૧.૫૫) મહાવાનરિન્દકાલેતિ (જા. ૧.૧.૫૭) એવમાદીસુ વીરિયપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ મહાજનકકાલે –

‘‘અતીરદસ્સી જલમજ્ઝે, હતા સબ્બેવ માનુસા;

ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથા નત્થિ, એસા મે વીરિયપારમી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા; અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા) –

એવં મહાસમુદ્દં તરન્તસ્સ વીરિયપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા.

ખન્તિયા પારમિં ગન્ત્વાતિ અધિવાસનખન્તિઆદિ ખન્તિપરમુક્કંસભાવં પાપેન્તો ખન્તિયા પારમિં પરમકોટિં ગન્ત્વા, ખન્તિપારમિં સમ્પાદેત્વાતિ અત્થો. તત્થ મહાકપિકાલે (ચરિયા. ૩.૬૭ આદયો; જા. ૧.૭.૮૩ આદયો) મહિંસરાજકાલે (જા. ૧.૩.૮૨ આદયો) રુરુમિગરાજકાલે (જા. ૧.૧૩.૧૧૭ આદયો) ધમ્મદેવપુત્તકાલેતિ (જા. ૧.૧૧.૨૬ આદયો) એવમાદીસુ ખન્તિપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ ખન્તિવાદિકાલે –

‘‘અચેતનં વ કોટ્ટેન્તે, તિણ્હેન ફરસુના મમં;

કાસિરાજે ન કુપ્પામિ, એસા મે ખન્તિપારમી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા; અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા) –

એવં અચેતનભાવેન વિય મહાદુક્ખં અનુભવન્તસ્સ ખન્તિપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા.

કત્વા દળ્હમધિટ્ઠાનન્તિ કુસલસમાદાનાધિટ્ઠાનં તસ્સ તસ્સ પારમિસમાદાનસ્સ તદુપકારકસમાદાનસ્સ ચ અધિટ્ઠાનં દળ્હતરં અસિથિલં કત્વા, તં તં વતસમાદાનં અનિવત્તિભાવેન અધિટ્ઠહિત્વાતિ અત્થો. તત્થ જોતિપાલકાલે (મ. નિ. ૨.૨૮૨ આદયો) સરભઙ્ગકાલે (જા. ૨.૧૭.૫૦ આદયો) નેમિકાલેતિ (ચરિયા. ૧.૪૦ આદયો; જા.૨.૨૨.૪૨૧ આદયો) એવમાદીસુ અધિટ્ઠાનપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ તેમિયકુમારકાલે –

‘‘માતાપિતા ન મે દેસ્સા, અત્તા મે ન ચ દેસ્સિયો;

સબ્બઞ્ઞુતં પિયં મય્હં, તસ્મા વતમધિટ્ઠહિ’’ન્તિ. (ચરિયા. ૩.૬૫) –

એવં જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા વતં અધિટ્ઠહન્તસ્સ અધિટ્ઠાનપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા.

સચ્ચવાચાનુરક્ખિયાતિ સચ્ચવાચં અનુરક્ખિત્વા જીવિતન્તરાયેપિ અનરિયવોહારં ગૂથં વિય જિગુચ્છન્તો પરિહરિત્વા સબ્બસો અવિસંવાદિભાવં રક્ખિત્વા. તત્થ કપિરાજકાલે (ચરિયા. ૩.૬૭ આદયો) સચ્ચતાપસકાલે મચ્છરાજકાલેતિ એવમાદીસુ સચ્ચપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ મહાસુતસોમકાલે –

‘‘સચ્ચવાચં અનુરક્ખન્તો, ચજિત્વા મમ જીવિતં;

મોચેસિં એકસતં ખત્તિયે, એસા મે સચ્ચપારમી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા; અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા) –

એવં જીવિતં ચજિત્વા સચ્ચં અનુરક્ખન્તસ્સ સચ્ચપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા.

મેત્તાય પારમિં ગન્ત્વાતિ સબ્બસત્તેસુ અનોધિસો હિતૂપસંહારલક્ખણાય મેત્તાય પારમિં પરમુક્કંસતં પત્વા. તત્થ ચૂળધમ્મપાલકાલે (જા. ૧.૫.૪૪ આદયો) મહાસીલવરાજકાલે (જા. ૧.૧.૫૧) સામપણ્ડિતકાલેતિ (ચરિયા. ૩.૧૧૧ આદયો; જા. ૨.૨૨.૨૯૬ આદયો) એવમાદીસુ મેત્તાપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ સુવણ્ણસામકાલે –

‘‘ન મં કોચિ ઉત્તસતિ, નપિહં ભાયામિ કસ્સચિ;

મેત્તાબલેનુપત્થદ્ધો, રમામિ પવને તદા’’તિ. (ચરિયા. ૩.૧૧૩) –

એવં જીવિતમ્પિ અનોલોકેત્વા મેત્તાયન્તસ્સ મેત્તાપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા.

સમ્માનનાવમાનનેતિ સક્કચ્ચં પૂજાસક્કારાદિના સમ્માનને ઓટ્ઠુભનાદિના અવમાનને ચ સબ્બત્થ લોકધમ્મે સમકો સમચિત્તો નિબ્બિકારો હુત્વા ઉત્તમં અનુત્તરં લબ્બઞ્ઞુતં અધિગતોસ્મીતિ અત્થો. તત્થ મહાવાનરિન્દકાલે (જા. ૧.૧.૫૭) કાસિરાજકાલે ખેમબ્રાહ્મણકાલે અટ્ઠિસેનપરિબ્બાજકકાલેતિ (જા. ૧.૭.૫૪ આદયો) એવમાદીસુ ઉપેક્ખાપારમિયા પૂરિતત્તભાવાનં પરિમાણં નામ નત્થિ. એકન્તેન પનસ્સ મહાલોમહંસકાલે –

‘‘સુસાને સેય્યં કપ્પેમિ, છવટ્ઠિકં ઉપનિધાયહં;

ગામણ્ડલા ઉપાગન્ત્વા, રૂપં દસ્સેન્તિનપ્પક’’ન્તિ. (ચરિયા. ૩.૧૧૯) –

એવં ગામદારકેસુ ઓટ્ઠુભનાદીહિ ચેવ માલાગન્ધૂપહારાદીહિ ચ સુખદુક્ખં ઉપ્પાદેન્તેસુપિ ઉપેક્ખં અનતિવત્તન્તસ્સ ઉપેક્ખાપારમી પરમત્થપારમી નામ જાતા. ઇતિ ભગવા –

‘‘એવં બહુબ્બિધં દુક્ખં, સમ્પત્તી ચ બહુબ્બિધા;

ભવાભવે અનુભવિત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમ’’ન્તિ. –

સમ્માસમ્બોધિં અધિગન્તું ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે અત્તના કતં દુક્કરચરિયં સઙ્ખેપેનેવ વત્વા પુન –

‘‘દત્વા દાતબ્બકં દાનં, સીલં પૂરેત્વા અસેસતો;

નેક્ખમ્મે પારમિં ગન્ત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

‘‘પણ્ડિતે પરિપુચ્છિત્વા, વીરિયં કત્વાન મુત્તમં;

ખન્તિયા પારમિં ગન્ત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

‘‘કત્વા દળ્હમધિટ્ઠાનં, સચ્ચવાચાનુરક્ખિય;

મેત્તાય પારમિં ગન્ત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

‘‘લાભાલાભે યસાયસે, સમ્માનનાવમાનને;

સબ્બત્થ સમકો હુત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમ’’ન્તિ. –

અત્તના સમ્મદેવ પરિપૂરિતા દસ પારમિયો દસ્સેતિ.

પકિણ્ણકકથા

ઇમસ્મિં પન ઠાને ઠત્વા મહાબોધિયાનપટિપત્તિયં ઉસ્સાહજાતાનં કુલપુત્તાનં બોધિસમ્ભારેસુ નાનપ્પકારકોસલ્લત્થં સબ્બપારમીસુ પકિણ્ણકકથા કથેતબ્બા.

તત્રિદં પઞ્હકમ્મં – કા પનેતા પારમિયો? કેનટ્ઠેન પારમિયો? કતિવિધા ચેતા? કો તાસં કમો? કાનિ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ? કો પચ્ચયો? કો સંકિલેસો? કિં વોદાનં? કો પટિપક્ખો? કા પટિપત્તિ? કો વિભાગો? કો સઙ્ગહો? કો સમ્પાદનૂપાયો? કિત્તકેન કાલેન સમ્પાદનં? કો આનિસંસો? કિં ચેતાસં ફલન્તિ?

તત્રિદં વિસ્સજ્જનં – કા પનેતા પારમિયોતિ? તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ અનુપહતા કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતા દાનાદયો ગુણા પારમિયો.

કેનટ્ઠેન પારમિયોતિ? દાનસીલાદિગુણવિસેસયોગેન સત્તુત્તમતાય પરમા મહાસત્તા બોધિસત્તા, તેસં ભાવો કમ્મં વા પારમી, દાનાદિકિરિયા. અથ વા પરતીતિ પરમો, દાનાદિગુણાનં પૂરકો પાલકો ચાતિ બોધિસત્તો, પરમસ્સ અયં, પરમસ્સ વા ભાવો, કમ્મં વા પારમી, દાનાદિકિરિયાવ. અથ વા પરં સત્તં અત્તનિ મવતિ બન્ધતિ ગુણવિસેસયોગેન, પરં વા અધિકતરં મજ્જતિ સુજ્ઝતિ સંકિલેસમલતો, પરં વા સેટ્ઠં નિબ્બાનં વિસેસેન મયતિ ગચ્છતિ, પરં વા લોકં પમાણભૂતેન ઞાણવિસેસેન ઇધલોકં વિય મુનાતિ પરિચ્છિન્દતિ, પરં વા અતિવિય સીલાદિગુણગણં અત્તનો સન્તાને મિનોતિ પક્ખિપતિ, પરં વા અત્તભૂતતો ધમ્મકાયતો અઞ્ઞં પટિપક્ખં વા તદનત્થકરં કિલેસચોરગણં મિનાતિ હિંસતીતિ પરમો, મહાસત્તો. પરમસ્સ અયન્તિઆદિ વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. પારે વા નિબ્બાને મજ્જતિ સુજ્ઝતિ સત્તે ચ સોધેતિ, તત્થ વા સત્તે મવતિ બન્ધતિ યોજેતિ, તં વા મયતિ ગચ્છતિ ગમેતિ ચ, મુનાતિ વા તં યાથાવતો, તત્થ વા સત્તે મિનોતિ પક્ખિપતિ, કિલેસારયો વા સત્તાનં તત્થ મિનાતિ હિંસતીતિ પારમી, મહાપુરિસો. તસ્સ ભાવો કમ્મં વા પારમિતા, દાનાદિકિરિયાવ. ઇમિના નયેન પારમીસદ્દત્થો વેદિતબ્બો.

કતિવિધાતિ? સઙ્ખેપતો દસવિધા. તા પન પાળિયં સરૂપતો આગતાયેવ. યથાહ –

‘‘વિચિનન્તો તદા દક્ખિં, પઠમં દાનપારમિં;

પુબ્બકેહિ મહેસીહિ, અનુચિણ્ણં મહાપથ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨.૧૧૬) –

આદિ. યથા ચાહ – ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, બુદ્ધકારકા ધમ્મા? દસ ખો, સારિપુત્ત, બુદ્ધકારકા ધમ્મા. કતમે દસ? દાનં ખો, સારિપુત્ત, બુદ્ધકારકો ધમ્મો, સીલં, નેક્ખમ્મં, પઞ્ઞા, વીરિયં, ખન્તિ, સચ્ચં, અધિટ્ઠાનં, મેત્તા, ઉપેક્ખા બુદ્ધકારકો ધમ્મો. ઇમે ખો, સારિપુત્ત, દસ બુદ્ધકારકા ધમ્મા’’તિ. ઇદમવોચ ભગવા, ઇદં વત્વા સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘‘દાનં સીલઞ્ચ નેક્ખમ્મં, પઞ્ઞા વીરિયેન પઞ્ચમં;

ખન્તિ સચ્ચમધિટ્ઠાનં, મેત્તુપેક્ખાતિ તે દસા’’તિ. (બુ. વં. ૧.૭૬ થોકં વિસદિસં);

કેચિ પન ‘‘છબ્બિધા’’તિ વદન્તિ. તં એતાસં સઙ્ગહવસેન વુત્તં. સો પન સઙ્ગહો પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

કો તાસં કમોતિ? એત્થ કમોતિ દેસનાક્કમો, સો ચ પઠમસમાદાનહેતુકો, સમાદાનં પવિચયહેતુકં, ઇતિ યથા આદિમ્હિ પવિચિતા સમાદિન્ના ચ, તથા દેસિતા. તત્થ દાનં સીલસ્સ બહૂપકારં સુકરઞ્ચાતિ તં આદિમ્હિ વુત્તં. દાનં સીલપરિગ્ગહિતં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસન્તિ દાનાનન્તરં સીલં વુત્તં. સીલં નેક્ખમ્મપરિગ્ગહિતં, નેક્ખમ્મં પઞ્ઞાપરિગ્ગહિતં, પઞ્ઞા વીરિયપરિગ્ગહિતા, વીરિયં ખન્તિપરિગ્ગહિતં, ખન્તિ સચ્ચપરિગ્ગહિતા, સચ્ચં અધિટ્ઠાનપરિગ્ગહિતં, અધિટ્ઠાનં મેત્તાપરિગ્ગહિતં, મેત્તા ઉપેક્ખાપરિગ્ગહિતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસાતિ મેત્તાનન્તરમુપેક્ખા વુત્તા. ઉપેક્ખા પન કરુણાપરિગ્ગહિતા કરુણા ચ ઉપેક્ખાપરિગ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. ‘‘કથં પન મહાકારુણિકા બોધિસત્તા સત્તેસુ ઉપેક્ખકા હોન્તી’’તિ? ‘‘ઉપેક્ખિતબ્બયુત્તેસુ કઞ્ચિ કાલં ઉપેક્ખકા હોન્તિ, ન પન સબ્બત્થ સબ્બદા ચા’’તિ કેચિ. અપરે પન – ‘‘ન સત્તેસુ ઉપેક્ખકા, સત્તકતેસુ પન વિપ્પકારેસુ ઉપેક્ખકા હોન્તી’’તિ.

અપરો નયો – પચુરજનેસુપિ પવત્તિયા સબ્બસત્તસાધારણત્તા અપ્પફલત્તા સુકરત્તા ચ આદિમ્હિ દાનં વુત્તં. સીલેન દાયકપટિગ્ગાહકસુદ્ધિતો પરાનુગ્ગહં વત્વા પરપીળાનિવત્તિવચનતો કિરિયધમ્મં વત્વા અકિરિયધમ્મવચનતો ભોગસમ્પત્તિહેતું વત્વા ભવસમ્પત્તિહેતુવચનતો ચ દાનસ્સ અનન્તરં સીલં વુત્તં. નેક્ખમ્મેન સીલસમ્પત્તિસિદ્ધિતો કાયવચીસુચરિતં વત્વા મનોસુચરિતવચનતો વિસુદ્ધસીલસ્સ સુખેનેવ ઝાનસમિજ્ઝનતો કમ્માપરાધપ્પહાનેન પયોગસુદ્ધિં વત્વા કિલેસાપરાધપ્પહાનેન આસયસુદ્ધિવચનતો વીતિક્કમપ્પહાનેન ચિત્તસ્સ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનવચનતો ચ સીલસ્સ અનન્તરં નેક્ખમ્મં વુત્તં. પઞ્ઞાય નેક્ખમ્મસ્સ સિદ્ધિપરિસુદ્ધિતો ઝાનાભાવેન પઞ્ઞાભાવવચનતો ‘‘સમાધિપદટ્ઠાના હિ પઞ્ઞા, પઞ્ઞાપચ્ચુપટ્ઠાનો ચ સમાધિ’’. સમથનિમિત્તં વત્વા ઉપેક્ખાનિમિત્તવચનતો પરહિતજ્ઝાનેન પરહિતકરણૂપાયકોસલ્લવચનતો ચ નેક્ખમ્મસ્સ અનન્તરં પઞ્ઞા વુત્તા. વીરિયારમ્ભેન પઞ્ઞાકિચ્ચસિદ્ધિતો સત્તસુઞ્ઞતાધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં વત્વા સત્તહિતાય આરમ્ભસ્સ અચ્છરિયતાવચનતો ઉપેક્ખાનિમિત્તં વત્વા પગ્ગહનિમિત્તવચનતો નિસમ્મકારિતં વત્વા ઉટ્ઠાનવચનતો ચ ‘‘નિસમ્મકારિનો હિ ઉટ્ઠાનં ફલવિસેસમાવહતી’’તિ પઞ્ઞાય અનન્તરં વીરિયં વુત્તં.

વીરિયેન તિતિક્ખાસિદ્ધિતો ‘‘વીરિયવા હિ આરદ્ધવીરિયત્તા સત્તસઙ્ખારેહિ ઉપનીતં દુક્ખં અભિભુય્ય વિહરતિ’’. વીરિયસ્સ તિતિક્ખાલઙ્કારભાવતો ‘‘વીરિયવતો હિ તિતિક્ખા સોભતિ’’. પગ્ગહનિમિત્તં વત્વા સમથનિમિત્તવચનતો અચ્ચારમ્ભેન ઉદ્ધચ્ચદોસપ્પહાનવચનતો ‘‘ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા હિ ઉદ્ધચ્ચદોસો પહીયતિ’’. વીરિયવતો સાતચ્ચકરણવચનતો ‘‘ખન્તિબહુલો હિ અનુદ્ધતો સાતચ્ચકારી હોતિ’’. અપ્પમાદવતો પરહિતકિરિયારમ્ભે પચ્ચુપકારતણ્હાભાવવચનતો ‘‘યાથાવતો ધમ્મનિજ્ઝાને હિ સતિ તણ્હા ન હોતિ’’. પરહિતારમ્ભે પરમેપિ પરકતદુક્ખસહનતાવચનતો ચ વીરિયસ્સ અનન્તરં ખન્તિ વુત્તા. સચ્ચેન ખન્તિયા ચિરાધિટ્ઠાનતો અપકારિનો અપકારખન્તિં વત્વા તદુપકારકરણે અવિસંવાદવચનતો ખન્તિયા અપવાદવાચાવિકમ્પનેન ભૂતવાદિતાય અવિજહનવચનતો સત્તસુઞ્ઞતાધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં વત્વા તદુપબ્રૂહિતઞાણસચ્ચવચનતો ચ ખન્તિયા અનન્તરં સચ્ચં વુત્તં.

અધિટ્ઠાનેન સચ્ચસિદ્ધિતો ‘‘અચલાધિટ્ઠાનસ્સ હિ વિરતિ સિજ્ઝતિ’’. અવિસંવાદિતં વત્વા તત્થ અચલભાવવચનતો ‘‘સચ્ચસન્ધો હિ દાનાદીસુ પટિઞ્ઞાનુરૂપં નિચ્ચલોવ પવત્તતિ’’. ઞાણસચ્ચં વત્વા સમ્ભારેસુ પવત્તિનિટ્ઠાપનવચનતો ‘‘યથાભૂતઞાણવા હિ બોધિસમ્ભારે અધિટ્ઠાતિ, તે ચ નિટ્ઠાપેતિ પટિપક્ખેહિ અકમ્પિયભાવતો’’તિ સચ્ચસ્સ અનન્તરં અધિટ્ઠાનં વુત્તં. મેત્તાય પરહિતકરણસમાદાનાધિટ્ઠાનસિદ્ધિતો અધિટ્ઠાનં વત્વા હિતૂપસંહારવચનતો ‘‘બોધિસમ્ભારે હિ અધિતિટ્ઠમાનો મેત્તાવિહારી હોતિ’’. અચલાધિટ્ઠાનસ્સ સમાદાનાવિકોપનેન સમાદાનસમ્ભવતો ચ અધિટ્ઠાનસ્સ અનન્તરં મેત્તા વુત્તા. ઉપેક્ખાય મેત્તાવિસુદ્ધિતો સત્તેસુ હિતૂપસંહારં વત્વા તદપરાધેસુ ઉદાસીનતાવચનતો મેત્તાભાવનં વત્વા તન્નિસ્સન્દભાવનાવચનતો હિતકામસત્તેપિ ઉપેક્ખકોતિ અચ્છરિયગુણતાવચનતો ચ મેત્તાય અનન્તરં ઉપેક્ખા વુત્તાતિ એવમેતાસં કમો વેદિતબ્બો.

કાનિ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનીતિ એત્થ અવિસેસેન તાવ સબ્બાપિ પારમિયો પરાનુગ્ગહલક્ખણા, પરેસં ઉપકારકરણરસા, અવિકમ્પનરસા વા, હિતેસિતાપચ્ચુપટ્ઠાના, બુદ્ધત્તપચ્ચુપટ્ઠાના વા, મહાકરુણાપદટ્ઠાના, કરુણૂપાયકોસલ્લપદટ્ઠાના વા.

વિસેસેન પન યસ્મા કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતા અત્તૂપકરણપરિચ્ચાગચેતના દાનપારમિતા, કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતં કાયવચીસુચરિતં અત્થતો અકત્તબ્બવિરતિકત્તબ્બકરણચેતનાદયો ચ સીલપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતો આદીનવદસ્સનપુબ્બઙ્ગમો કામભવેહિ નિક્ખમનચિત્તુપ્પાદો નેક્ખમ્મપારમિતા, કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતો ધમ્માનં સામઞ્ઞવિસેસલક્ખણાવબોધો પઞ્ઞાપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતો કાયચિત્તેહિ પરહિતારમ્ભો વીરિયપારમિતા, કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતં સત્તસઙ્ખારાપરાધસહનં અદોસપ્પધાનો તદાકારપ્પવત્તચિત્તુપ્પાદો ખન્તિપારમિતા, કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતં વિરતિચેતનાદિભેદં અવિસંવાદનં સચ્ચપારમિતા, કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતં અચલસમાદાનાધિટ્ઠાનં તદાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો અધિટ્ઠાનપારમિતા, કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતો લોકસ્સ હિતસુખૂપસંહારો અત્થતો અબ્યાપાદો મેત્તાપારમિતા, કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતા અનુનયપટિઘવિદ્ધંસની ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ સત્તસઙ્ખારેસુ સમપ્પવત્તિ ઉપેક્ખાપારમિતા.

તસ્મા પરિચ્ચાગલક્ખણા દાનપારમી, દેય્યધમ્મે લોભવિદ્ધંસનરસા, અનાસત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના, ભવવિભવસમ્પત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના વા, પરિચ્ચજિતબ્બવત્થુપદટ્ઠાના. સીલનલક્ખણા સીલપારમી, સમાધાનલક્ખણા પતિટ્ઠાનલક્ખણા ચાતિ વુત્તં હોતિ. દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસા, અનવજ્જરસા વા, સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાના, હિરોત્તપ્પપદટ્ઠાના. કામતો ચ ભવતો ચ નિક્ખમનલક્ખણા નેક્ખમ્મપારમી, તદાદીનવવિભાવનરસા, તતો એવ વિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, સંવેગપદટ્ઠાના. યથાસભાવપટિવેધલક્ખણા પઞ્ઞાપારમી, અક્ખલિતપટિવેધલક્ખણા વા કુસલિસ્સાસખિત્તઉસુપટિવેધો વિય, વિસયોભાસનરસા પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના અરઞ્ઞગતસુદેસિકો વિય, સમાધિપદટ્ઠાના, ચતુસચ્ચપદટ્ઠાના વા. ઉસ્સાહલક્ખણા વીરિયપારમી, ઉપત્થમ્ભનરસા, અસંસીદનપચ્ચુપટ્ઠાના, વીરિયારમ્ભવત્થુપદટ્ઠાના, સંવેગપદટ્ઠાના વા. ખમનલક્ખણા ખન્તિપારમી, ઇટ્ઠાનિટ્ઠસહનરસા, અધિવાસનપચ્ચુપટ્ઠાના, અવિરોધપચ્ચુપટ્ઠાના વા, યથાભૂતદસ્સનપદટ્ઠાના. અવિસંવાદનલક્ખણા સચ્ચપારમી, યથાસભાવવિભાવનરસા, સાધુતાપચ્ચુપટ્ઠાના, સોરચ્ચપદટ્ઠાના. બોધિસમ્ભારેસુ અધિટ્ઠાનલક્ખણા અધિટ્ઠાનપારમી, તેસં પટિપક્ખાભિભવનરસા, તત્થ અચલતાપચ્ચુપટ્ઠાના, બોધિસમ્ભારપદટ્ઠાના. હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા મેત્તાપારમી, હિતૂપસંહારરસા, આઘાતવિનયનરસા વા, સોમ્મભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તિલક્ખણા ઉપેક્ખાપારમી, સમભાવદસ્સનરસા, પટિઘાનુનયવૂપસમપચ્ચુપટ્ઠાના, કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણપદટ્ઠાના.

એત્થ ચ કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતતા દાનાદીનં પરિચ્ચાગાદિલક્ખણસ્સ વિસેસનભાવેન વત્તબ્બા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતાનિ હિ દાનાદીનિ બોધિસત્તસન્તાને પવત્તાનિ દાનાદિપારમિયો નામ હોન્તિ.

કો પચ્ચયોતિ? અભિનીહારો તાવ પારમીનં પચ્ચયો. યો હિ અયં –

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૯) –

એવં વુત્તો અટ્ઠધમ્મસમોધાનસમ્પાદિતો ‘‘તિણ્ણો તારેય્યં મુત્તો મોચેય્યં દન્તો દમેય્યં સન્તો સમેય્યં અસ્સત્થો અસ્સાસેય્યં પરિનિબ્બુતો પરિનિબ્બાપેય્યં સુદ્ધો સોધેય્યં બુદ્ધો બોધેય્ય’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તો અભિનીહારો. સો અવિસેસેન સબ્બપારમીનં પચ્ચયો. તપ્પવત્તિયા હિ ઉદ્ધં પારમીનં પવિચયુપટ્ઠાનસમાદાનાધિટ્ઠાનનિપ્ફત્તિયો મહાપુરિસાનં સમ્ભવન્તિ.

તત્થ મનુસ્સત્તન્તિ મનુસ્સત્તભાવો. મનુસ્સત્તભાવેયેવ હિ ઠત્વા બુદ્ધત્તં પત્થેન્તસ્સ પત્થના સમિજ્ઝતિ, ન નાગસુપણ્ણાદિજાતીસુ ઠિતસ્સ. કસ્માતિ ચે? બુદ્ધભાવસ્સ અનનુચ્છવિકભાવતો.

લિઙ્ગસમ્પત્તીતિ મનુસ્સત્તભાવે ઠિતસ્સાપિ પુરિસસ્સેવ પત્થના સમિજ્ઝતિ, ન ઇત્થિયા ન પણ્ડકનપુંસકઉભતોબ્યઞ્જનકાનં વા સમિજ્ઝતિ. કસ્માતિ ચે? યથાવુત્તકારણતો લક્ખણપારિપૂરિયા અભાવતો ચ. વુત્તઞ્ચેતં – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં ઇત્થી અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૭૯; વિભ. ૮૦૯) વિત્થારો. તસ્મા મનુસ્સજાતિકસ્સાપિ ઇત્થિલિઙ્ગે ઠિતસ્સ પણ્ડકાદીનં વા પત્થના ન સમિજ્ઝતિ.

હેતૂતિ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિ. મનુસ્સપુરિસસ્સાપિ હિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સેવ હેતુસમ્પત્તિયા પત્થના સમિજ્ઝતિ, ન ઇતરસ્સ.

સત્થારદસ્સનન્તિ સત્થુસમ્મુખીભાવો. ધરમાનકબુદ્ધસ્સેવ હિ સન્તિકે પત્થેન્તસ્સ પત્થના સમિજ્ઝતિ, પરિનિબ્બુતે પન ભગવતિ ચેતિયસ્સ સન્તિકે વા બોધિમૂલે વા પટિમાય વા પચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં વા સન્તિકે પત્થના ન સમિજ્ઝતિ. કસ્મા? અધિકારસ્સ બલવભાવાભાવતો. બુદ્ધાનં એવ પન સન્તિકે પત્થના સમિજ્ઝતિ, અજ્ઝાસયસ્સ ઉળારભાવેન તદધિકારસ્સ બલવભાવાપત્તિતો.

પબ્બજ્જાતિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સન્તિકે પત્થેન્તસ્સાપિ કમ્મકિરિયવાદીસુ તાપસેસુ વા ભિક્ખૂસુ વા પબ્બજિતસ્સેવ પત્થના સમિજ્ઝતિ, નો ગિહિલિઙ્ગે ઠિતસ્સ. કસ્મા? બુદ્ધભાવસ્સ અનનુચ્છવિકભાવતો. પબ્બજિતા એવ હિ મહાબોધિસત્તા સમ્માસમ્બોધિં અધિગચ્છન્તિ, ન ગહટ્ઠભૂતા, તસ્મા પણિધાનકાલે ચ પબ્બજ્જાલિઙ્ગં એવ હિ યુત્તરૂપં કિઞ્ચ ગુણસમ્પત્તિઅધિટ્ઠાનભાવતો.

ગુણસમ્પત્તીતિ અભિઞ્ઞાદિગુણસમ્પદા. પબ્બજિતસ્સાપિ હિ અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો પઞ્ચાભિઞ્ઞસ્સેવ પત્થના સમિજ્ઝતિ, ન યથાવુત્તગુણસમ્પત્તિયા વિરહિતસ્સ. કસ્મા? પારમિપવિચયસ્સ અસમત્થભાવતો, ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા અભિઞ્ઞાસમ્પત્તિયા ચ સમન્નાગતત્તા મહાપુરિસા કતાભિનીહારા સયમેવ પારમી પવિચેતું સમત્થા હોન્તિ.

અધિકારોતિ અધિકો ઉપકારો. યથાવુત્તગુણસમ્પન્નોપિ હિ યો અત્તનો જીવિતમ્પિ બુદ્ધાનં પરિચ્ચજિત્વા તસ્મિં કાલે અધિકં ઉપકારં કરોતિ, તસ્સેવ અભિનીહારો સમિજ્ઝતિ, ન ઇતરસ્સ.

છન્દતાતિ કત્તુકામતાકુસલચ્છન્દો. યસ્સ હિ યથાવુત્તધમ્મસમન્નાગતસ્સ બુદ્ધકારકધમ્માનં અત્થાય મહન્તો છન્દો મહતી પત્થના મહતી કત્તુકામતા અત્થિ, તસ્સેવ સમિજ્ઝતિ, ન ઇતરસ્સ.

તત્રિદં છન્દમહન્તતાય ઓપમ્મં – યો સકલચક્કવાળગબ્ભં એકોદકીભૂતં અત્તનો બાહુબલેનેવ ઉત્તરિત્વા પારં ગન્તું સમત્થો, સો બુદ્ધત્તં પાપુણાતીતિ સુત્વા તં દુક્કરતો અદહન્તો ‘‘અહં તં ઉત્તરિત્વા પારં ગમિસ્સામી’’તિ છન્દજાતો હોતિ, ન તત્થ સઙ્કોચં આપજ્જતિ. તથા યો સકલચક્કવાળં વીતચ્ચિકાનં વિગતધૂમાનં અઙ્ગારાનં પૂરં પાદેહિ અક્કમન્તો અતિક્કમિત્વા પરભાગં પાપુણિતું સમત્થો…પે… ન તત્થ સઙ્કોચં આપજ્જતિ. તથા યો સકલચક્કવાળં સત્તિસૂલેહિ સુનિસિતફલેહિ નિરન્તરં આકિણ્ણં પાદેહિ અક્કમન્તો અતિક્કમિત્વા…પે… ન તત્થ સઙ્કોચં આપજ્જતિ. તથા યો સકલચક્કવાળં નિરન્તરં ઘનવેળુગુમ્બસઞ્છન્નં કણ્ટકલતાવનગહનં વિનિવિજ્ઝિત્વા પરભાગં ગન્તું સમત્થો…પે… ન તત્થ સઙ્કોચં આપજ્જતિ. તથા યો ‘‘ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સતસહસ્સઞ્ચ કપ્પે નિરયે પચ્ચિત્વા બુદ્ધત્તં પત્તબ્બ’’ન્તિ સુત્વા તં દુક્કરતો અદહન્તો ‘‘અહં તત્થ પચ્ચિત્વા બુદ્ધત્તં પાપુણિસ્સામી’’તિ છન્દજાતો હોતિ, ન તત્થ સઙ્કોચં આપજ્જતીતિ એવમાદિના નયેન એત્થ છન્દસ્સ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો.

એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો પનાયં અભિનીહારો અત્થતો તેસં અટ્ઠન્નં અઙ્ગાનં સમોધાનેન તથાપવત્તો ચિત્તુપ્પાદોતિ વેદિતબ્બો. સો સમ્મદેવ સમ્માસમ્બોધિયા પણિધાનલક્ખણો. ‘‘અહો વતાહં અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝેય્યં, સબ્બસત્તાનં હિતસુખં નિપ્ફાદેય્ય’’ન્તિ એવમાદિપત્થનારસો, બોધિસમ્ભારહેતુભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો, મહાકરુણાપદટ્ઠાનો, ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિપદટ્ઠાનો વા. અચિન્તેય્યં બુદ્ધભૂમિં અપરિમાણં સત્તલોકહિતઞ્ચ આરબ્ભ પવત્તિયા સબ્બબુદ્ધકારકધમ્મમૂલભૂતો પરમભદ્દકો પરમકલ્યાણો અપરિમેય્યપ્પભાવો પુઞ્ઞવિસેસોતિ દટ્ઠબ્બો.

યસ્સ ચ ઉપ્પત્તિયા સહેવ મહાપુરિસો મહાબોધિયાનપટિપત્તિં ઓતિણ્ણો નામ હોતિ નિયતભાવસમધિગમનતો તતો અનિવત્તનસભાવત્તા બોધિસત્તોતિ સમઞ્ઞં પટિલભતિ, સબ્બભાવેન સમ્માસમ્બોધિયં સમાસત્તમાનસતા બોધિસમ્ભારસિક્ખાસમત્થતા ચસ્સ સન્તિટ્ઠતિ. યથાવુત્તાભિનીહારસમિજ્ઝનેન હિ મહાપુરિસા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમનપુબ્બલિઙ્ગેન સયમ્ભુઞાણેન સમ્મદેવ સબ્બપારમિયો પવિચિનિત્વા સમાદાય અનુક્કમેન પરિપૂરેન્તિ. તથા કતમહાભિનીહારો હિ સુમેધપણ્ડિતો પટિપજ્જિ. યથાહ –

‘‘હન્દ બુદ્ધકરે ધમ્મે, વિચિનામિ ઇતો ચિતો;

ઉદ્ધં અધો દસ દિસા, યાવતા ધમ્મધાતુયા;

વિચિનન્તો તદા દક્ખિં, પઠમં દાનપારમિ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨.૧૧૫-૧૧૬) –

વિત્થારો. તસ્સ ચ અભિનીહારસ્સ ચત્તારો પચ્ચયા ચત્તારો હેતૂ ચત્તારિ ચ બલાનિ વેદિતબ્બાનિ.

તત્થ કતમે ચત્તારો પચ્ચયા? ઇધ મહાપુરિસો પસ્સતિ તથાગતં મહતા બુદ્ધાનુભાવેન અચ્છરિયબ્ભુતં પાટિહારિયં કરોન્તં. તસ્સ તં નિસ્સાય તં આરમ્મણં કત્વા મહાબોધિયં ચિત્તં સન્તિટ્ઠતિ – ‘‘મહાનુભાવા વતાયં ધમ્મધાતુ, યસ્સા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા ભગવા એવં અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મો અચિન્તેય્યાનુભાવો ચા’’તિ. સો તમેવ મહાનુભાવદસ્સનં નિસ્સાય તં પચ્ચયં કત્વા સમ્બોધિયં અધિમુચ્ચન્તો તત્થ ચિત્તં ઠપેતિ. અયં પઠમો પચ્ચયો મહાભિનીહારાય.

ન હેવ ખો પસ્સતિ તથાગતસ્સ યથાવુત્તં મહાનુભાવતં, અપિ ચ ખો સુણાતિ ‘‘એદિસો ચ એદિસો ચ ભગવા’’તિ. સો તં નિસ્સાય તં પચ્ચયં કત્વા સમ્બોધિયં અધિમુચ્ચન્તો તત્થ ચિત્તં ઠપેતિ. અયં દુતિયો પચ્ચયો મહાભિનીહારાય.

ન હેવ ખો પસ્સતિ તથાગતસ્સ યથાવુત્તં મહાનુભાવતં, નપિ તં પરતો સુણાતિ, અપિ ચ ખો તથાગતસ્સ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૨૧-૨૨) બુદ્ધાનુભાવપટિસંયુત્તં ધમ્મં સુણાતિ. સો તં નિસ્સાય તં પચ્ચયં કત્વા સમ્બોધિયં અધિમુચ્ચન્તો તત્થ ચિત્તં ઠપેતિ. અયં તતિયો પચ્ચયો મહાભિનીહારાય.

ન હેવ ખો પસ્સતિ તથાગતસ્સ યથાવુત્તં મહાનુભાવતં, નપિ તં પરતો સુણાતિ, નપિ તથાગતસ્સ ધમ્મં સુણાતિ, અપિ ચ ખો ઉળારજ્ઝાસયો કલ્યાણાધિમુત્તિકો ‘‘અહમેતં બુદ્ધવંસં બુદ્ધતન્તિં બુદ્ધપવેણિં બુદ્ધધમ્મતં પરિપાલેસ્સામી’’તિ યાવદેવ ધમ્મં એવ સક્કરોન્તો ગરુકરોન્તો માનેન્તો પૂજેન્તો ધમ્મં અપચાયમાનો તં નિસ્સાય તં પચ્ચયં કત્વા સમ્બોધિયં અધિમુચ્ચન્તો તત્થ ચિત્તં ઠપેતિ. અયં ચતુત્થો પચ્ચયો મહાભિનીહારાય.

તત્થ કતમે ચત્તારો હેતૂ મહાભિનીહારાય? ઇધ મહાપુરિસો પકતિયા ઉપનિસ્સયસમ્પન્નોવ હોતિ પુરિમકેસુ બુદ્ધેસુ કતાધિકારો. અયં પઠમો હેતુ મહાભિનીહારાય. પુન ચપરં મહાપુરિસો પકતિયા કરુણાજ્ઝાસયો હોતિ કરુણાધિમુત્તો સત્તાનં દુક્ખં અપનેતુકામો અપિ ચ અત્તનો કાયજીવિતં પરિચ્ચજિત્વા. અયં દુતિયો હેતુ મહાભિનીહારાય. પુન ચપરં મહાપુરિસો સકલતોપિ વટ્ટદુક્ખતો સત્તહિતાય ચ દુક્કરચરિયતો સુચિરમ્પિ કાલં ઘટેન્તો વાયમન્તો અનિબ્બિન્નો હોતિ અનુત્રાસી યાવ ઇચ્છિતત્થનિપ્ફત્તિ. અયં તતિયો હેતુ મહાભિનીહારાય. પુન ચપરં મહાપુરિસો કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સિતો હોતિ, યો અહિતતો નિવારેતિ, હિતે પતિટ્ઠપેતિ. અયં ચતુત્થો હેતુ મહાભિનીહારાય.

તત્રાયં મહાપુરિસસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પદા – એકન્તેનેવસ્સ યથા અજ્ઝાસયો સમ્બોધિનિન્નો હોતિ સમ્બોધિપોણો સમ્બોધિપબ્ભારો, તથા સત્તાનં હિતચરિયા. યતો ચાનેન પુરિમબુદ્ધાનં સન્તિકે સમ્બોધિયા પણિધાનં કતં હોતિ મનસા વાચાય ચ ‘‘અહમ્પિ એદિસો સમ્માસમ્બુદ્ધો હુત્વા સમ્મદેવ સત્તાનં હિતસુખં નિપ્ફાદેય્ય’’ન્તિ. એવં સમ્પન્નૂપનિસ્સયસ્સ પનસ્સ ઇમાનિ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ યેહિ સમન્નાગતસ્સ સાવકબોધિસત્તેહિ ચ પચ્ચેકબોધિસત્તેહિ ચ મહાવિસેસો મહન્તં નાનાકરણં પઞ્ઞાયતિ ઇન્દ્રિયતો પટિપત્તિતો કોસલ્લતો ચ. ઇધ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો મહાપુરિસો યથા વિસદિન્દ્રિયો હોતિ વિસદઞાણો, ન તથા ઇતરે. પરહિતાય પટિપન્નો હોતિ, ન અત્તહિતાય. તથા હિ સો યથા બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં પટિપજ્જતિ, ન તથા ઇતરે. તત્થ ચ કોસલ્લં આવહતિ ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનેન ઠાનાઠાનકુસલતાય ચ.

તથા મહાપુરિસો પકતિયા દાનજ્ઝાસયો હોતિ દાનાભિરતો, સતિ દેય્યધમ્મે દેતિ એવ, ન દાનતો સઙ્કોચં આપજ્જતિ, સતતં સમિતં સંવિભાગસીલો હોતિ, પમુદિતોવ દેતિ આદરજાતો, ન ઉદાસીનચિત્તો, મહન્તમ્પિ દાનં દત્વા ન ચ દાનેન સન્તુટ્ઠો હોતિ, પગેવ અપ્પં, પરેસઞ્ચ ઉસ્સાહં જનેન્તો દાને વણ્ણં ભાસતિ, દાનપટિસંયુત્તં ધમ્મકથં કરોતિ, અઞ્ઞે ચ પરેસં દેન્તે દિસ્વા અત્તમનો હોતિ, ભયટ્ઠાનેસુ ચ પરેસં અભયં દેતીતિ એવમાદીનિ દાનજ્ઝાસયસ્સ મહાપુરિસસ્સ દાનપારમિયા લિઙ્ગાનિ.

તથા પાણાતિપાતાદીહિ પાપધમ્મેહિ હિરીયતિ ઓત્તપ્પતિ, સત્તાનં અવિહેઠનજાતિકો હોતિ સોરતો સુખસીલો અસઠો અમાયાવી ઉજુજાતિકો સુવચો સોવચસ્સકરણીયેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો મુદુજાતિકો અત્થદ્ધો અનતિમાની, પરસન્તકં નાદિયતિ અન્તમસો તિણસલાકં ઉપાદાય, અત્તનો હત્થે નિક્ખિત્તં ઇણં વા ગહેત્વા પરં ન વિસંવાદેતિ, પરસ્મિં વા અત્તનો સન્તકે બ્યામૂળ્હે વિસ્સરિતે વા તં સઞ્ઞાપેત્વા પટિપાદેતિ યથા તં ન પરહત્થગતં હોતિ, અલોલુપ્પો હોતિ, પરપરિગ્ગહેસુ પાપકં ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતિ, ઇત્થિબ્યસનાદીનિ દૂરતો પરિવજ્જેતિ, સચ્ચવાદી સચ્ચસન્ધો ભિન્નાનં સન્ધાતા સહિતાનં અનુપ્પદાતા, પિયવાદી મિહિતપુબ્બઙ્ગમો પુબ્બભાસી અત્થવાદી ધમ્મવાદી અનભિજ્ઝાલુ અબ્યાપન્નચિત્તો અવિપરીતદસ્સનો, કમ્મસ્સકતઞાણેન સચ્ચાનુલોમિકઞાણેન કતઞ્ઞૂ કતવેદી વુદ્ધાપચાયી સુવિસુદ્ધાજીવો ધમ્મકામો પરેપિ ધમ્મે સમાદપેતા સબ્બેન સબ્બં અકિચ્ચતો સત્તે નિવારેતા કિચ્ચેસુ પતિટ્ઠપેતા અત્તના ચ તત્થ કિચ્ચે યોગં આપજ્જિતા, કત્વા વા પન સયં અકત્તબ્બં સીઘઞ્ઞેવ તતો પટિવિરતો હોતીતિ એવમાદીનિ સીલજ્ઝાસયસ્સ મહાપુરિસસ્સ સીલપારમિયા લિઙ્ગાનિ.

તથા મન્દકિલેસો હોતિ મન્દનીવરણો, પવિવેકજ્ઝાસયો અવિક્ખેપબહુલો, ન તસ્સ પાપકા વિતક્કા ચિત્તં અન્વાસ્સવન્તિ, વિવેકગતસ્સ ચસ્સ અપ્પકસિરેનેવ ચિત્તં સમાધિયતિ, અમિત્તપક્ખેપિ તુવટં મેત્તચિત્તતા સન્તિટ્ઠતિ, પગેવ ઇતરસ્મિં, સતિમા ચ હોતિ ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા, મેધાવી ચ હોતિ ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતો, નિપકો ચ હોતિ તાસુ તાસુ ઇતિકત્તબ્બતાસુ, આરદ્ધવીરિયો ચ હોતિ સત્તાનં હિતકિરિયાસુ, ખન્તિબલસમન્નાગતો ચ હોતિ સબ્બસહો, અચલાધિટ્ઠાનો ચ હોતિ દળ્હસમાદાનો, અજ્ઝુપેક્ખકો ચ હોતિ ઉપેક્ખાઠાનીયેસુ ધમ્મેસૂતિ એવમાદીનિ મહાપુરિસસ્સ નેક્ખમ્મજ્ઝાસયાદીનં વસેન નેક્ખમ્મપારમિઆદીનં લિઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

એવમેતેહિ બોધિસમ્ભારલિઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સ યં વુત્તં ‘‘મહાભિનીહારાય કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયો હેતૂ’’તિ. તત્રિદં સઙ્ખેપતો કલ્યાણમિત્તલક્ખણં – ઇધ કલ્યાણમિત્તો સદ્ધાસમ્પન્નો હોતિ સીલસમ્પન્નો સુતસમ્પન્નો ચાગસમ્પન્નો વીરિયસમ્પન્નો સતિસમ્પન્નો સમાધિસમ્પન્નો પઞ્ઞાસમ્પન્નો. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા સદ્દહતિ તથાગતસ્સ બોધિં કમ્મફલઞ્ચ, તેન સમ્માસમ્બોધિયા હેતુભૂતં સત્તેસુ હિતેસિતં ન પરિચ્ચજતિ, સીલસમ્પત્તિયા સત્તાનં પિયો હોતિ મનાપો ગરુ ભાવનીયો ચોદકો પાપગરહી વત્તા વચનક્ખમો, સુતસમ્પત્તિયા સત્તાનં હિતસુખાવહં ગમ્ભીરં ધમ્મકથં કત્તા હોતિ, ચાગસમ્પત્તિયા અપ્પિચ્છો હોતિ સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો, વીરિયસમ્પત્તિયા આરદ્ધવીરિયો હોતિ સત્તાનં હિતપટિપત્તિયં, સતિસમ્પત્તિયા ઉપટ્ઠિતસતિ હોતિ અનવજ્જધમ્મેસુ, સમાધિસમ્પત્તિયા અવિક્ખિત્તો હોતિ સમાહિતચિત્તો, પઞ્ઞાસમ્પત્તિયા અવિપરીતં પજાનાતિ, સો સતિયા કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાનો પઞ્ઞાય સત્તાનં હિતાહિતં યથાભૂતં જાનિત્વા સમાધિના તત્થ એકગ્ગચિત્તો હુત્વા વીરિયેન અહિતા સત્તે નિસેધેત્વા હિતે નિયોજેતિ. તેનાહ –

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચટ્ઠાને નિયોજકો’’તિ. (અ. નિ. ૭.૩૭; નેત્તિ. ૧૧૩) –

એવં ગુણસમન્નાગતઞ્ચ કલ્યાણમિત્તં ઉપનિસ્સાય મહાપુરિસો અત્તનો ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં સમ્મદેવ પરિયોદપેતિ. સુવિસુદ્ધાસયપયોગો ચ હુત્વા ચતૂહિ બલેહિ સમન્નાગતો ન ચિરેનેવ અટ્ઠઙ્ગે સમોધાનેત્વા મહાભિનીહારં કરોન્તો બોધિસત્તભાવે પતિટ્ઠહતિ અનિવત્તિધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયનો.

તસ્સિમાનિ ચત્તારિ બલાનિ. અજ્ઝત્તિકબલં યા સમ્માસમ્બોધિયં અત્તસન્નિસ્સયા ધમ્મગારવેન અભિરુચિ એકન્તનિન્નજ્ઝાસયતા, યાય મહાપુરિસો અત્તાધિપતિ લજ્જાપસ્સયો અભિનીહારસમ્પન્નો ચ હુત્વા પારમિયો પૂરેત્વા સમ્માસમ્બોધિં પાપુણાતિ. બાહિરબલં યા સમ્માસમ્બોધિયં પરસન્નિસ્સયા અભિરુચિ એકન્તનિન્નજ્ઝાસયતા, યાય મહાપુરિસો લોકાધિપતિ માનાપસ્સયો અભિનીહારસમ્પન્નો ચ હુત્વા પારમિયો પૂરેત્વા સમ્માસમ્બોધિં પાપુણાતિ. ઉપનિસ્સયબલં યા સમ્માસમ્બોધિયં ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા અભિરુચિ એકન્તનિન્નજ્ઝાસયતા, યાય મહાપુરિસો તિક્ખિન્દ્રિયો વિસદધાતુકો સતિસન્નિસ્સયો અભિનીહારસમ્પન્નો ચ હુત્વા પારમિયો પૂરેત્વા સમ્માસમ્બોધિં પાપુણાતિ. પયોગબલં યા સમ્માસમ્બોધિયં તજ્જા પયોગસમ્પદા સક્કચ્ચકારિતા સાતચ્ચકારિતા, યાય મહાપુરિસો વિસુદ્ધપયોગો નિરન્તરકારી અભિનીહારસમ્પન્નો ચ હુત્વા પારમિયો પૂરેત્વા સમ્માસમ્બોધિં પાપુણાતિ.

એવમયં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ચતૂહિ હેતૂહિ ચતૂહિ ચ બલેહિ સમ્પન્નસમુદાગમો અટ્ઠઙ્ગસમોધાનસમ્પાદિતો અભિનીહારો પારમીનં પચ્ચયો મૂલકારણભાવતો. યસ્સ ચ પવત્તિયા મહાપુરિસે ચત્તારો અચ્છરિયા અબ્ભુતા ધમ્મા પતિટ્ઠહન્તિ, સબ્બસત્તનિકાયં અત્તનો ઓરસપુત્તં વિય પિયચિત્તેન પરિગ્ગણ્હાતિ. ન ચસ્સ ચિત્તં પુત્તસંકિલેસવસેન સંકિલિસ્સતિ. સત્તાનં હિતસુખાવહો ચસ્સ અજ્ઝાસયો પયોગો ચ હોતિ. અત્તનો ચ બુદ્ધકારકધમ્મા ઉપરૂપરિ વડ્ઢન્તિ પરિપચ્ચન્તિ ચ. યતો ચ મહાપુરિસો ઉળારતમેન પુઞ્ઞાભિસન્દેન કુસલાભિસન્દેન પવત્તિયા પચ્ચયેન સુખસ્સાહારેન સમન્નાગતો સત્તાનં દક્ખિણેય્યો ઉત્તમગારવટ્ઠાનં અસદિસં પુઞ્ઞક્ખેત્તઞ્ચ હોતિ. એવમનેકગુણો અનેકાનિસંસો મહાભિનીહારો પારમીનં પચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો.

યથા ચ અભિનીહારો, એવં મહાકરુણા ઉપાયકોસલ્લઞ્ચ. તત્થ ઉપાયકોસલ્લં નામ દાનાદીનં બોધિસમ્ભારભાવસ્સ નિમિત્તભૂતા પઞ્ઞા, યાહિ મહાકરુણૂપાયકોસલ્લતાહિ મહાપુરિસાનં અત્તસુખનિરપેક્ખતા નિરન્તરં પરહિતકરણપસુતતા સુદુક્કરેહિપિ મહાબોધિસત્તચરિતેહિ વિસાદાભાવો પસાદસમ્બુદ્ધિદસ્સનસવનાનુસ્સરણકાલેસુપિ સત્તાનં હિતસુખપ્પટિલાભહેતુભાવો ચ સમ્પજ્જતિ. તથા હિસ્સ પઞ્ઞાય બુદ્ધભાવસિદ્ધિ, કરુણાય બુદ્ધકમ્મસિદ્ધિ, પઞ્ઞાય સયં તરતિ, કરુણાય પરે તારેતિ, પઞ્ઞાય પરદુક્ખં પરિજાનાતિ, કરુણાય પરદુક્ખપતિકારં આરભતિ, પઞ્ઞાય ચ દુક્ખે નિબ્બિન્દતિ, કરુણાય દુક્ખં સમ્પટિચ્છતિ, તથા પઞ્ઞાય નિબ્બાનાભિમુખો હોતિ, કરુણાય વટ્ટં પાપુણાતિ, તથા કરુણાય સંસારાભિમુખો હોતિ, પઞ્ઞાય તત્ર નાભિરમતિ, પઞ્ઞાય ચ સબ્બત્થ વિરજ્જતિ, કરુણાનુગતત્તા ન ચ ન સબ્બેસં અનુગ્ગહાય પવત્તો, કરુણાય સબ્બેપિ અનુકમ્પતિ, પઞ્ઞાનુગતત્તા ન ચ ન સબ્બત્થ વિરત્તચિત્તો, પઞ્ઞાય ચ અહંકારમમંકારાભાવો, કરુણાય આલસિયદીનતાભાવો, તથા પઞ્ઞાકરુણાહિ યથાક્કમં અત્તપરનાથતા ધીરવીરભાવો, અનત્તન્તપઅપરન્તપતા, અત્તહિતપરહિતનિપ્ફત્તિ, નિબ્ભયાભિંસનકભાવો, ધમ્માધિપતિલોકાધિપતિતા, કતઞ્ઞુપુબ્બકારિભાવો, મોહતણ્હાવિગમો, વિજ્જાચરણસિદ્ધિ, બલવેસારજ્જનિપ્ફત્તીતિ સબ્બસ્સાપિ પારમિતાફલસ્સ વિસેસેન ઉપાયભાવતો પઞ્ઞાકરુણા પારમીનં પચ્ચયો. ઇદઞ્ચ દ્વયં પારમીનં વિય પણિધાનસ્સાપિ પચ્ચયો.

તથા ઉસ્સાહઉમ્મઙ્ગઅવત્થાનહિતચરિયા ચ પારમીનં પચ્ચયાતિ વેદિતબ્બા, યા બુદ્ધભાવસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય બુદ્ધભૂમિયોતિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ ઉસ્સાહો નામ બોધિસમ્ભારાનં અબ્ભુસ્સહનવીરિયં. ઉમ્મઙ્ગો નામ બોધિસમ્ભારેસુ ઉપાયકોસલ્લભૂતા પઞ્ઞા. અવત્થાનં નામ અધિટ્ઠાનં અચલાધિટ્ઠાનતા. હિતચરિયા નામ મેત્તાભાવના કરુણાભાવના ચ.

તથા નેક્ખમ્મપવિવેકઅલોભાદોસામોહનિસ્સરણપ્પભેદા છ અજ્ઝાસયા. નેક્ખમ્મજ્ઝાસયા હિ બોધિસત્તા હોન્તિ કામેસુ ઘરાવાસે ચ દોસદસ્સાવિનો, તથા પવિવેકજ્ઝાસયા સઙ્ગણિકાય દોસદસ્સાવિનો, અલોભજ્ઝાસયા લોભે દોસદસ્સાવિનો, અદોસજ્ઝાસયા દોસે દોસદસ્સાવિનો, અમોહજ્ઝાસયા મોહે દોસદસ્સાવિનો, નિસ્સરણજ્ઝાસયા સબ્બભવેસુ દોસદસ્સાવિનોતિ. તસ્મા એતે બોધિસત્તાનં છ અજ્ઝાસયા દાનાદીનં પારમીનં પચ્ચયાતિ વેદિતબ્બા. ન હિ લોભાદીસુ આદીનવદસ્સનેન અલોભાદીનં અધિકભાવેન ચ વિના દાનાદિપારમિયો સમ્ભવન્તિ, અલોભાદીનઞ્હિ અધિકભાવેન પરિચ્ચાગાદિનિન્નચિત્તતા અલોભજ્ઝાસયાદિતાતિ વેદિતબ્બા.

યથા ચેતે એવં દાનજ્ઝાસયતાદયોપિ બોધિયા ચરન્તાનં બોધિસત્તાનં દાનાદિપારમીનં પચ્ચયો. દાનજ્ઝાસયતાય હિ બોધિસત્તા તપ્પટિપક્ખે મચ્છેરે દોસદસ્સાવિનો હુત્વા સમ્મદેવ દાનપારમિં પરિપૂરેન્તિ. સીલજ્ઝાસયતાય દુસ્સીલ્યે દોસદસ્સાવિનો હુત્વા સમ્મદેવ સીલપારમિં પરિપૂરેન્તિ. નેક્ખમ્મજ્ઝાસયતાય કામેસુ ઘરાવાસે ચ, યથાભૂતઞાણજ્ઝાસયતાય અઞ્ઞાણે વિચિકિચ્છાય ચ, વીરિયજ્ઝાસયતાય કોસજ્જે, ખન્તિયજ્ઝાસયતાય અક્ખન્તિયં, સચ્ચજ્ઝાસયતાય વિસંવાદે, અધિટ્ઠાનજ્ઝાસયતાય અનધિટ્ઠાને, મેત્તાજ્ઝાસયતાય બ્યાપાદે, ઉપેક્ખાજ્ઝાસયતાય લોકધમ્મેસુ આદીનવદસ્સાવિનો હુત્વા સમ્મદેવ નેક્ખમ્માદિપારમિયો પરિપૂરેન્તિ. દાનજ્ઝાસયતાદયો દાનાદિપારમીનં નિપ્ફત્તિકારણત્તા પચ્ચયો.

તથા અપરિચ્ચાગપરિચ્ચાગાદીસુ યથાક્કમં આદીનવાનિસંસપચ્ચવેક્ખણા દાનાદિપારમીનં પચ્ચયો. તત્થાયં પચ્ચવેક્ખણાવિધિખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિંસદાસિદાસપુત્તદારાદિપરિગ્ગહબ્યાસત્તચિત્તાનં સત્તાનં ખેત્તાદીનં વત્થુકામભાવેન બહુપત્થનીયભાવતો રાજચોરાદિસાધારણભાવતો વિવાદાધિટ્ઠાનતો સપત્તકરણતો નિસ્સારતો પટિલાભપરિપાલનેસુ પરવિહેઠનહેતુતો વિનાસનિમિત્તઞ્ચ સોકાદિઅનેકવિહિતબ્યસનાવહતો તદાસત્તિનિદાનઞ્ચ મચ્છેરમલપરિયુટ્ઠિતચિત્તાનં અપાયૂપપત્તિહેતુભાવતોતિ એવં વિવિધવિપુલાનત્થાવહાનિ પરિગ્ગહવત્થૂનિ નામ. તેસં પરિચ્ચાગોયેવ એકો સોત્થિભાવોતિ પરિચ્ચાગે અપ્પમાદો કરણીયો.

અપિ ચ યાચકો યાચમાનો અત્તનો ગુય્હસ્સ આચિક્ખનતો ‘‘મય્હં વિસ્સાસિકો’’તિ ચ, ‘‘પહાય ગમનીયમત્તનો સન્તકં ગહેત્વા પરલોકં યાહીતિ મય્હં ઉપદેસકો’’તિ ચ, ‘‘આદિત્તે વિય અગારે મરણગ્ગિના આદિત્તે લોકે તતો મય્હં સન્તકસ્સ અપવાહકસહાયો’’તિ ચ, ‘‘અપવાહિતસ્સ ચસ્સ અઝાપનનિક્ખેપટ્ઠાનભૂતો’’તિ ચ દાનસઙ્ખાતે કલ્યાણકમ્મસ્મિં સહાયભાવતો સબ્બસમ્પત્તીનં અગ્ગભૂતાય પરમદુલ્લભાય બુદ્ધભૂમિયા સમ્પત્તિહેતુભાવતો ચ ‘‘પરમો કલ્યાણમિત્તો’’તિ ચ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં.

તથા ‘‘ઉળારે કમ્મનિ અનેનાહં સમ્ભાવિતો, તસ્મા સા સમ્ભાવના અવિતથા કાતબ્બા’’તિ ચ, ‘‘એકન્તભેદિતાય જીવિતસ્સ અયાચિતેનાપિ મયા દાતબ્બં, પગેવ યાચિતેના’’તિ ચ, ‘‘ઉળારજ્ઝાસયેહિ ગવેસિત્વાપિ દાતબ્બતો સયમેવાગતો મમ પુઞ્ઞેના’’તિ ચ ‘‘યાચકસ્સ દાનાપદેસેન મય્હમેવાયમનુગ્ગહો’’તિ ચ, ‘‘અહં વિય અયં સબ્બોપિ લોકો મયા અનુગ્ગહેતબ્બો’’તિ ચ, ‘‘અસતિ યાચકે કથં મય્હં દાનપારમી પૂરેય્યા’’તિ ચ, ‘‘યાચકાનમેવ ચત્થાય મયા સબ્બો પરિગ્ગહેતબ્બો’’તિ ચ, ‘‘મં અયાચિત્વાવ મમ સન્તકં યાચકા કદા સયમેવ ગણ્હેય્યુ’’ન્તિ ચ, ‘‘કથમહં યાચકાનં પિયો ચસ્સં મનાપો’’તિ ચ, ‘‘કથં વા તે મય્હં પિયા ચસ્સુ મનાપા’’તિ ચ, ‘‘કથં વાહં દદમાનો દત્વાપિ ચ અત્તમનો ચસ્સં પમુદિતો પીતિસોમનસ્સજાતો’’તિ ચ, ‘‘કથં વા મે યાચકા ભવેય્યું ઉળારો ચ દાનજ્ઝાસયો’’તિ ચ, ‘‘કથં વાહમયાચિતો એવ યાચકાનં હદયમઞ્ઞાય દદેય્ય’’ન્તિ ચ, ‘‘સતિ ધને યાચકે ચ અપરિચ્ચાગો મહતી મય્હં વઞ્ચના’’તિ ચ, ‘‘કથં વાહં અત્તનો અઙ્ગાનિ જીવિતં વાપિ યાચકાનં પરિચ્ચજેય્ય’’ન્તિ ચ પરિચ્ચાગનિન્નતા ઉપટ્ઠપેતબ્બા. અપિ ચ ‘‘અત્થો નામાયં નિરપેક્ખં દાયકમનુગચ્છતિ, યથા તં નિરપેક્ખં ખેપકં કિટકો’’તિ ચ અત્થે નિરપેક્ખતાય ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં.

યાચમાનો પન યદિ પિયપુગ્ગલો હોતિ, ‘‘પિયો મં યાચતી’’તિ સોમનસ્સં ઉપ્પાદેતબ્બં. અથ ઉદાસીનપુગ્ગલો હોતિ, ‘‘અયં મં યાચમાનો અદ્ધા ઇમિના પરિચ્ચાગેન મિત્તો હોતી’’તિ સોમનસ્સં ઉપ્પાદેતબ્બં. દદન્તોપિ હિ યાચકાનં પિયો હોતીતિ. અથ પન વેરી પુગ્ગલો યાચતિ, ‘‘પચ્ચત્થિકો મં યાચતિ, અયં મં યાચમાનો અદ્ધા ઇમિના પરિચ્ચાગેન વેરી પિયો મિત્તો હોતી’’તિ વિસેસેન સોમનસ્સં ઉપ્પાદેતબ્બં. એવં પિયપુગ્ગલે વિય મજ્ઝત્તવેરિપુગ્ગલેસુપિ મેત્તાપુબ્બઙ્ગમં કરુણં ઉપટ્ઠપેત્વાવ દાતબ્બં.

સચે પનસ્સ ચિરકાલપરિભાવિતત્તા લોભસ્સ દેય્યધમ્મવિસયા લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જેય્યું, તેન બોધિસત્તપટિઞ્ઞેન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં ‘‘નનુ તયા સપ્પુરિસસમ્બોધાય અભિનીહારં કરોન્તેન સબ્બસત્તાનં ઉપકારત્થાય અયં કાયો નિસ્સટ્ઠો તપ્પરિચ્ચાગમયઞ્ચ પુઞ્ઞં, તત્થ નામ તે બાહિરેપિ વત્થુસ્મિં અભિસઙ્ગપ્પવત્તિ હત્થિસિનાનસદિસી હોતિ, તસ્મા તયા ન કત્થચિ સઙ્ગો ઉપ્પાદેતબ્બો. સેય્યથાપિ નામ મહતો ભેસજ્જરુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો મૂલં મૂલત્થિકા હરન્તિ, પપટિકં તચં ખન્ધં વિટપં સારં સાખં પલાસં પુપ્ફં ફલં ફલત્થિકા હરન્તિ, ન તસ્સ રુક્ખસ્સ ‘મય્હં સન્તકં એતે હરન્તી’તિ વિતક્કસમુદાચારો હોતિ, એવમેવ સબ્બલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપજ્જન્તેન મયા મહાદુક્ખે અકતઞ્ઞુકે નિચ્ચાસુચિમ્હિ કાયે પરેસં ઉપકારાય વિનિયુજ્જમાને અણુમત્તોપિ મિચ્છાવિતક્કો ન ઉપ્પાદેતબ્બો. કો વા એત્થ વિસેસો અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ મહાભૂતેસુ એકન્તભેદનવિકિરણવિદ્ધંસનધમ્મેસુ, કેવલં પન સમ્મોહવિજમ્ભિતમેતં, યદિદં એતં મમ એસોહમસ્મિ એસો મે અત્તાતિ અભિનિવેસો. તસ્મા બાહિરેસુ વિય અજ્ઝત્તિકેસુપિ કરચરણનયનાદીસુ મંસાદીસુ ચ અનપેક્ખેન હુત્વા ‘તં તદત્થિકા હરન્તૂ’તિ નિસ્સટ્ઠચિત્તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ.

એવં પટિસઞ્ચિક્ખતો ચસ્સ સમ્બોધાય પહિતત્તસ્સ કાયજીવિતેસુ નિરપેક્ખસ્સ અપ્પકસિરેનેવ કાયવચીમનોકમ્માનિ સુવિસુદ્ધાનિ હોન્તિ. સો સુવિસુદ્ધકાયવચીમનોકમ્મન્તો વિસુદ્ધાજીવો ઞાયપટિપત્તિયં ઠિતો અપાયુપાયકોસલ્લસમન્નાગમેન ભિય્યોસોમત્તાય દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગેન અભયદાનસદ્ધમ્મદાનેહિ ચ સબ્બસત્તે અનુગ્ગણ્હિતું સમત્થો હોતીતિ અયં તાવ દાનપારમિયં પચ્ચવેક્ખણાનયો.

સીલપારમિયં પન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ઇદઞ્હિ સીલં નામ ગઙ્ગોદકાદીહિ વિસોધેતું અસક્કુણેય્યસ્સ દોસમલસ્સ વિક્ખાલનજલં, હરિચન્દનાદીહિ વિનેતું અસક્કુણેય્યસ્સ રાગાદિપરિળાહસ્સ વિનયનં, હારમકુટકુણ્ડલાદીહિ પચુરજનાલઙ્કારેહિ અસાધારણો સાધૂનં અલઙ્કારવિસેસો, સબ્બદિસાવાયનતો અકિત્તિમો સબ્બકાલાનુરૂપો ચ સુરભિગન્ધો, ખત્તિયમહાસાલાદીહિ દેવતાહિ ચ વન્દનીયાદિભાવાવહનતો પરમો વસીકરણમન્તો, ચાતુમહારાજિકાદિદેવલોકારોહણસોપાનપન્તિ, ઝાનાભિઞ્ઞાનં અધિગમૂપાયો, નિબ્બાનમહાનગરસ્સ સમ્પાપકમગ્ગો, સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધીનં પતિટ્ઠાનભૂમિ, યં યં વા પનિચ્છિતં પત્થિતં, તસ્સ તસ્સ સમિજ્ઝનૂપાયભાવતો ચિન્તામણિકપ્પરુક્ખાદિકે ચ અતિસેતિ.

વુત્તઞ્ચેતં ભગવતા – ‘‘ઇજ્ઝતિ, ભિક્ખવે, સીલવતો ચેતોપણિધિવિસુદ્ધત્તા’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૭; અ. નિ. ૮.૩૫). અપરમ્પિ વુત્તં – ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ અસ્સં મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’તિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૬૫). તથા ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો, આનન્દ, કુસલાનિ સીલાની’’તિ (અ. નિ. ૧૧.૧). ‘‘પઞ્ચિમે, ગહપતયો, આનિસંસા સીલવતો સીલસમ્પદાયા’’તિઆદિસુત્તાનઞ્ચ (દી. નિ. ૨.૧૫૦; ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫) વસેન સીલસ્સ ગુણા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. તથા અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તાદીનં (અ. નિ. ૭.૭૨) વસેન સીલવિરહે આદીનવા. પીતિસોમનસ્સનિમિત્તતો અત્તાનુવાદપરાપવાદદણ્ડદુગ્ગતિભયાભાવતો વિઞ્ઞૂહિ પાસંસભાવતો અવિપ્પટિસારહેતુતો સોત્થિટ્ઠાનતો અતિજનસાપતેય્યાધિપતેય્યાયુરૂપટ્ઠાનબન્ધુમિત્તસમ્પત્તીનં અતિસયનતો ચ સીલં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. સીલવતો હિ અત્તનો સીલસમ્પદાહેતુ મહન્તં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ – ‘‘કતં વત મયા કુસલં, કતં કલ્યાણં, કતં ભીરુત્તાણ’’ન્તિ.

તથા સીલવતો અત્તા ન ઉપવદતિ, ન પરે વિઞ્ઞૂ, દણ્ડદુગ્ગતિભયાનં સમ્ભવો એવ નત્થિ. ‘‘સીલવા પુરિસપુગ્ગલો કલ્યાણધમ્મો’’તિ વિઞ્ઞૂનં પાસંસો હોતિ. તથા સીલવતો ય્વાયં ‘‘કતં વત મયા પાપં, કતં લુદ્દકં, કતં કિબ્બિસ’’ન્તિ દુસ્સીલસ્સ વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જતિ, સો ન હોતિ. સીલઞ્ચ નામેતં અપ્પમાદાધિટ્ઠાનતો ભોગબ્યસનાદિપરિહારમુખેન મહતો અત્થસ્સ સાધનતો મઙ્ગલભાવતો ચ પરમં સોત્થિટ્ઠાનં, નિહીનજચ્ચોપિ સીલવા ખત્તિયમહાસાલાદીનં પૂજનીયો હોતીતિ કુલસમ્પત્તિં અતિસેતિ સીલસમ્પદા, ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, મહારાજ? ઇધ તે અસ્સ દાસો કમ્મકરો’’તિઆદિવચનઞ્ચેત્થ (દી. નિ. ૧.૧૮૬) સાધકં. ચોરાદીહિ અસાધારણતો પરલોકાનુગમનતો મહપ્ફલભાવતો સમથાદિગુણાધિટ્ઠાનતો ચ બાહિરધનં અતિસેતિ સીલં. પરમસ્સ ચિત્તિસ્સરિયસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ખત્તિયાદીનં ઇસ્સરિયં અતિસેતિ સીલં. સીલનિમિત્તઞ્હિ તંતંસત્તનિકાયેસુ સત્તાનં ઇસ્સરિયં, વસ્સસતદીઘપ્પમાણતો જીવિતતો એકાહમ્પિ સીલવતો જીવિતસ્સ વિસિટ્ઠતાવચનતો સતિ ચ જીવિતે સિક્ખાનિક્ખિપનસ્સ મરણતાવચનતો સીલં જીવિતતો વિસિટ્ઠતરં. વેરીનમ્પિ મનુઞ્ઞભાવાવહનતો જરારોગવિપત્તીહિ અનભિભવનીયતો ચ રૂપસમ્પત્તિં અતિસેતિ સીલં. પાસાદહમ્મિયાદિટ્ઠાનવિસેસે રાજયુવરાજસેનાપતિઆદિટ્ઠાનવિસેસે ચ અતિસેતિ સીલં સુખવિસેસાધિટ્ઠાનભાવતો. સભાવસિનિદ્ધે સન્તિકાવચરેપિ બન્ધુજને મિત્તજને ચ અતિસેતિ એકન્તહિતસમ્પાદનતો પરલોકાનુગમનતો ચ ‘‘ન તં માતાપિતા કયિરા’’તિઆદિવચનઞ્ચેત્થ (ધ. પ. ૪૩) સાધકં. તથા હત્થિઅસ્સરથપત્તિબલકાયેહિ મન્તાગદસોત્થાનપ્પયોગેહિ ચ દુરારક્ખં અત્તાનં આરક્ખાભાવેન સીલમેવ વિસિટ્ઠતરં અત્તાધીનતો અપરાધીનતો મહાવિસયતો ચ. તેનેવાહ – ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિ’’ન્તિઆદિ (જા. ૧.૧૦.૧૦૨). એવમનેકગુણસમન્નાગતં સીલન્તિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ અપરિપુણ્ણા ચેવ સીલસમ્પદા પારિપૂરિં ગચ્છતિ અપરિસુદ્ધા ચ પારિસુદ્ધિં.

સચે પનસ્સ દીઘરત્તં પરિચયેન સીલપટિપક્ખા ધમ્મા દોસાદયો અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જેય્યું, તેન બોધિસત્તપટિઞ્ઞેન એવં પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં – નનુ તયા સમ્બોધાય પણિધાનં કતં, સીલવિકલેન ચ ન સક્કા લોકિયાપિ સમ્પત્તિયો પાપુણિતું, પગેવ લોકુત્તરા, સબ્બસમ્પત્તીનં પન અગ્ગભૂતાય સમ્માસમ્બોધિયા અધિટ્ઠાનભૂતેન સીલેન પરમુક્કંસગતેન ભવિતબ્બં, તસ્મા ‘‘કિકીવ અણ્ડ’’ન્તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭) વુત્તનયેન સમ્મા સીલં રક્ખન્તેન સુટ્ઠુતરં તયા પેસલેન ભવિતબ્બં.

અપિ ચ તયા ધમ્મદેસનાય યાનત્તયે સત્તાનં અવતારણપરિપાચનાનિ કાતબ્બાનિ, સીલવિકલસ્સ ચ વચનં ન પચ્ચેતબ્બં હોતિ, અસપ્પાયાહારવિચારસ્સ વિય વેજ્જસ્સ તિકિચ્છનં, તસ્મા કથાહં સદ્ધેય્યો હુત્વા સત્તાનં અવતારણપરિપાચનાનિ કરેય્યન્તિ સભાવપરિસુદ્ધસીલેન ભવિતબ્બં. કિઞ્ચ ઝાનાદિગુણવિસેસયોગેન મે સત્તાનં ઉપકારકરણસમત્થતા પઞ્ઞાપારમિઆદિપરિપૂરણઞ્ચ, ઝાનાદયો ચ ગુણા સીલપારિસુદ્ધિં વિના ન સમ્ભવન્તીતિ સમ્મદેવ સીલં પરિસોધેતબ્બં.

તથા ‘‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજોપથો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૯૧; સં. નિ. ૨.૧૫૪; મ. નિ. ૧.૨૯૧; ૨.૧૦) ઘરાવાસે, ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૧૭૫) ‘‘માતાપિ પુત્તેન વિવદતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૭૮) ચ કામેસુ, ‘‘સેય્યથાપિ પુરિસો ઇણં આદાય કમ્મન્તે પયોજેય્યા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૮) કામચ્છન્દાદીસુ આદીનવદસ્સનપુબ્બઙ્ગમા વુત્તવિપરિયાયેન ‘‘અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૯૧; સં. નિ. ૨.૧૫૪) પબ્બજ્જાદીસુ આનિસંસપટિસઙ્ખાવસેન નેક્ખમ્મપારમિયં પચ્ચવેક્ખણા વેદિતબ્બા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન દુક્ખક્ખન્ધ- (મ. નિ. ૧.૧૬૩ આદયો) આસિવિસોપમસુત્તા- (સં. નિ. ૪.૨૩૮) દિવસેન વેદિતબ્બો.

તથા ‘‘પઞ્ઞાય વિના દાનાદયો ધમ્મા ન વિસુજ્ઝન્તિ, યથાસકં બ્યાપારસમત્થા ચ ન હોન્તી’’તિ પઞ્ઞાગુણા મનસિકાતબ્બા. યથેવ હિ જીવિતેન વિના સરીરયન્તં ન સોભતિ, ન ચ અત્તનો કિરિયાસુ પટિપત્તિસમત્થં હોતિ, યથા ચ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ વિઞ્ઞાણેન વિના યથાસકં વિસયેસુ કિચ્ચં કાતું નપ્પહોન્તિ, એવં સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ પઞ્ઞાય વિના સકિચ્ચપટિપત્તિયં અસમત્થાનીતિ પરિચ્ચાગાદિપટિપત્તિયં પઞ્ઞા પધાનકારણં. ઉમ્મીલિતપઞ્ઞાચક્ખુકા હિ મહાબોધિસત્તા અત્તનો અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિપિ દત્વા અનત્તુક્કંસકા અપરવમ્ભકા ચ હોન્તિ, ભેસજ્જરુક્ખા વિય વિકપ્પરહિતા કાલત્તયેપિ સોમનસ્સજાતા. પઞ્ઞાવસેન હિ ઉપાયકોસલ્લયોગતો પરિચ્ચાગો પરહિતપ્પવત્તિયા દાનપારમિભાવં ઉપેતિ. અત્તત્થઞ્હિ દાનં વડ્ઢિસદિસં હોતિ.

તથા પઞ્ઞાય અભાવેન તણ્હાદિસંકિલેસાવિયોગતો સીલસ્સ વિસુદ્ધિ એવ ન સમ્ભવતિ, કુતો સબ્બઞ્ઞુગુણાધિટ્ઠાનભાવો. પઞ્ઞવા એવ ચ ઘરાવાસે કામગુણેસુ સંસારે ચ આદીનવં પબ્બજ્જાય ઝાનસમાપત્તિયં નિબ્બાને ચ આનિસંસં સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેન્તો પબ્બજિત્વા ઝાનસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નિબ્બાનાભિમુખો પરે ચ તત્થ પતિટ્ઠાપેતિ. વીરિયઞ્ચ પઞ્ઞાવિરહિતં યથિચ્છિતમત્થં ન સાધેતિ દુરારમ્ભભાવતો. વરમેવ હિ અનારમ્ભો દુરારમ્ભતો, પઞ્ઞાસહિતેન પન વીરિયેન ન કિઞ્ચિ દુરધિગમં ઉપાયપટિપત્તિતો. તથા પઞ્ઞવા એવ પરાપકારાદીનં અધિવાસકજાતિકો હોતિ, ન દુપ્પઞ્ઞો. પઞ્ઞાવિરહિતસ્સ ચ પરેહિ ઉપનીતા અપકારા ખન્તિયા પટિપક્ખમેવ અનુબ્રૂહેન્તિ, પઞ્ઞવતો પન તે ખન્તિસમ્પત્તિયા પરિબ્રૂહનવસેન અસ્સા થિરભાવાય સંવત્તન્તિ. પઞ્ઞવા એવ તીણિપિ સચ્ચાનિ નેસં કારણાનિ પટિપક્ખે ચ યથાભૂતં જાનિત્વા પરેસં અવિસંવાદકો હોતિ.

તથા પઞ્ઞાબલેન અત્તાનં ઉપત્થમ્ભેત્વા ધિતિસમ્પદાય સબ્બપારમીસુ અચલસમાદાનાધિટ્ઠાનો હોતિ. પઞ્ઞવા એવ ચ પિયમજ્ઝત્તવેરિવિભાગં અકત્વા સબ્બત્થ હિતૂપસંહારકુસલો હોતિ. તથા પઞ્ઞાવસેન લાભાલાભાદિલોકધમ્મસન્નિપાતે નિબ્બિકારતાય મજ્ઝત્તો હોતિ. એવં સબ્બાસં પારમીનં પઞ્ઞાવ પારિસુદ્ધિહેતૂતિ પઞ્ઞાગુણા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. અપિ ચ પઞ્ઞાય વિના ન દસ્સનસમ્પત્તિ, અન્તરેન ચ દિટ્ઠિસમ્પદં ન સીલસમ્પદા, સીલદિટ્ઠિસમ્પદાવિરહિતસ્સ ન સમાધિસમ્પદા, અસમાહિતેન ચ ન સક્કા અત્તહિતમત્તમ્પિ સાધેતું, પગેવ ઉક્કંસગતં પરહિતન્તિ પરહિતાય પટિપન્નેન ‘‘નનુ તયા સક્કચ્ચં પઞ્ઞાય પરિવુદ્ધિયં આયોગો કરણીયો’’તિ બોધિસત્તેન અત્તા ઓવદિતબ્બો. પઞ્ઞાનુભાવેન હિ મહાસત્તો ચતુરધિટ્ઠાનાધિટ્ઠિતો ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ લોકં અનુગ્ગણ્હન્તો સત્તે નિય્યાનમગ્ગે અવતારેતિ, ઇન્દ્રિયાનિ ચ નેસં પરિપાચેતિ.

તથા પઞ્ઞાબલેન ખન્ધાયતનાદીસુ પવિચયબહુલોપવત્તિનિવત્તિયો યાથાવતો પરિજાનન્તો દાનાદયો ગુણે વિસેસનિબ્બેધભાગિયભાવં નયન્તો બોધિસત્તસિક્ખાય પરિપૂરકારી હોતીતિ એવમાદિના અનેકાકારવોકારે પઞ્ઞાગુણે વવત્થપેત્વા પઞ્ઞાપારમી અનુબ્રૂહેતબ્બા.

તથા દિસ્સમાનાનિપિ લોકિયાનિ કમ્માનિ નિહીનવીરિયેન પાપુણિતું અસક્કુણેય્યાનિ, અગણિતખેદેન પન આરદ્ધવીરિયેન દુરધિગમં નામ નત્થિ. નિહીનવીરિયો હિ ‘‘સંસારમહોઘતો સબ્બસત્તે સન્તારેસ્સામી’’તિ આરભિતુમેવ ન સક્કુણાતિ. મજ્ઝિમો આરભિત્વા અન્તરા વોસાનમાપજ્જતિ. ઉક્કટ્ઠવીરિયો પન અત્તસુખનિરપેક્ખો આરમ્ભપારમિમધિગચ્છતીતિ વીરિયસમ્પત્તિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. અપિ ચ ‘‘યસ્સ અત્તનો એવ સંસારપઙ્કતો સમુદ્ધરણત્થમારમ્ભો, તસ્સાપિ ન વીરિયસ્સ સિથિલભાવે મનોરથાનં મત્થકપ્પત્તિ સક્કા સમ્ભાવેતું, પગેવ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમુદ્ધરણત્થં કતાભિનીહારેના’’તિ ચ ‘‘રાગાદીનં દોસગણાનં મત્તમહાગજાનં વિય દુન્નિવારભાવતો તન્નિદાનાનઞ્ચ કમ્મસમાદાનાનં ઉક્ખિત્તાસિકવધકસદિસભાવતો તન્નિમિત્તાનઞ્ચ દુગ્ગતીનં સબ્બદા વિવટમુખભાવતો, તત્થ નિયોજકાનઞ્ચ પાપમિત્તાનં સદા સન્નિહિતભાવતો તદોવાદકારિતાય ચ બાલસ્સ પુથુજ્જનભાવસ્સ સતિસમ્ભવે યુત્તં સયમેવ સંસારદુક્ખતો નિસ્સરિતુન્તિ મિચ્છાવિતક્કા વીરિયાનુભાવેન દૂરીભવન્તી’’તિ ચ ‘‘યદિ પન સમ્બોધિ અત્તાધીનેન વીરિયેન સક્કા સમધિગન્તું, કિમેત્થ દુક્કર’’ન્તિ ચ એવમાદિના નયેન વીરિયગુણા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

તથા ખન્તિ નામાયં નિરવસેસગુણપટિપક્ખસ્સ કોધસ્સ વિધમનતો ગુણસમ્પાદને સાધૂનમપ્પટિહતમાયુધં, પરાભિભવસમત્થાનં અલઙ્કારો, સમણબ્રાહ્મણાનં બલસમ્પદા, કોધગ્ગિવિનયનઉદકધારા, કલ્યાણસ્સ કિત્તિસદ્દસ્સ સઞ્જાતિદેસો, પાપપુગ્ગલાનં વચીવિસવૂપસમકરો મન્તાગદો, સંવરે ઠિતાનં પરમા ધીરપકતિ, ગમ્ભીરાસયતાય સાગરો, દોસમહાસાગરસ્સ વેલા, અપાયદ્વારસ્સ પિદહનકવાટં, દેવબ્રહ્મલોકાનં આરોહણસોપાનં, સબ્બગુણાનં અધિવાસનભૂમિ, ઉત્તમા કાયવચીમનોવિસુદ્ધીતિ મનસિકાતબ્બં.

અપિ ચ ‘‘એતે સત્તા ખન્તિસમ્પત્તિયા અભાવતો ઇધલોકે તપ્પન્તિ, પરલોકે ચ તપનીયધમ્માનુયોગતો’’તિ ચ ‘‘યદિપિ પરાપકારનિમિત્તં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પન દુક્ખસ્સ ખેત્તભૂતો અત્તભાવો બીજભૂતઞ્ચ કમ્મં મયાવ અભિસઙ્ખત’’ન્તિ ચ ‘‘તસ્સ ચ દુક્ખસ્સ આણણ્યકારણમેત’’ન્તિ ચ ‘‘અપકારકે અસતિ કથં મય્હં ખન્તિસમ્પદા સમ્ભવતી’’તિ ચ ‘‘યદિપાયં એતરહિ અપકારકો, અયં નામ પુબ્બે અનેન મય્હં ઉપકારો કતો’’તિ ચ ‘‘અપકારો એવ વા ખન્તિનિમિત્તતાય ઉપકારો’’તિ ચ ‘‘સબ્બેપિમે સત્તા મય્હં પુત્તસદિસા, પુત્તકતાપરાધેસુ ચ કો કુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ ‘‘યેન કોધપિસાચાવેસેન અયં મય્હં અપરજ્ઝતિ, સ્વાયં કોધભૂતાવેસો મયા વિનેતબ્બો’’તિ ચ, ‘‘યેન અપકારેન ઇદં મય્હં દુક્ખં ઉપ્પન્નં, તસ્સ અહમ્પિ નિમિત્ત’’ન્તિ ચ, ‘‘યેહિ ધમ્મેહિ અપકારો કતો, યત્થ ચ કતો, સબ્બેપિ તે તસ્મિં એવ ખણે નિરુદ્ધા કસ્સિદાનિ કેન કોપો કાતબ્બો’’તિ ચ, ‘‘અનત્તતાય સબ્બધમ્માનં કો કસ્સ અપરજ્ઝતી’’તિ ચ પચ્ચવેક્ખન્તેન ખન્તિસમ્પદા અનુબ્રૂહેતબ્બા.

યદિ પનસ્સ દીઘરત્તં પરિચયેન પરાપકારનિમિત્તકો કોધો ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠેય્ય, તેન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં – ‘‘ખન્તિ નામેસા પરાપકારસ્સ પટિપક્ખપટિપત્તીનં પચ્ચુપકારકારણ’’ન્તિ ચ ‘‘અપકારો ચ મય્હં દુક્ખૂપનિસા સદ્ધાતિ દુક્ખુપ્પાદનેન સદ્ધાય સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞાય ચ પચ્ચયો’’તિ ચ, ‘‘ઇન્દ્રિયપકતિ હેસા યદિદં ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિસયસમાયોગો. તત્થ અનિટ્ઠવિસયસમાયોગો મય્હં ન સિયાતિ તં કુતેત્થ લબ્ભા’’તિ ચ ‘‘કોધવસિકો સત્તો કોધેન ઉમ્મત્તો વિક્ખિત્તચિત્તો, તત્થ કિં પચ્ચપકારેના’’તિ ચ ‘‘સબ્બેપિમે સત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ઓરસપુત્તા વિય પરિપાલિતા, તસ્મા ન તત્થ મયા ચિત્તકોપો કાતબ્બો’’તિ ચ, ‘‘અપરાધકે ચ સતિ ગુણે ગુણવતિ મયા કોપો ન કાતબ્બો’’તિ ચ, ‘‘અસતિ ગુણે વિસેસેન કરુણાયિતબ્બો’’તિ ચ ‘‘કોપેન ચ મય્હં ગુણયસા નિહીયન્તી’’તિ ચ, ‘‘કુજ્ઝનેન મય્હં દુબ્બણ્ણદુક્ખસેય્યાદયો સપત્તકન્તા આગચ્છન્તી’’તિ ચ, ‘‘કોધો ચ નામાયં સબ્બાહિતકારકો સબ્બહિતવિનાસકો બલવા પચ્ચત્થિકો’’તિ ચ, ‘‘સતિ ચ ખન્તિયા ન કોચિ પચ્ચત્થિકો’’તિ ચ, ‘‘અપરાધકેન અપરાધનિમિત્તં યં આયતિં લદ્ધબ્બં દુક્ખં સતિ ચ ખન્તિયા મય્હં તદભાવો’’તિ ચ, ‘‘ચિન્તનેન કુજ્ઝન્તેન ચ મયા પચ્ચત્થિકોયેવ અનુવત્તિતો હોતી’’તિ ચ, ‘‘કોધે ચ મયા ખન્તિયા અભિભૂતે તસ્સ દાસભૂતો પચ્ચત્થિકો સમ્મદેવ અભિભૂતો હોતી’’તિ ચ, ‘‘કોધનિમિત્તં ખન્તિગુણપરિચ્ચાગો મય્હં ન યુત્તો’’તિ ચ, ‘‘સતિ ચ કોધે ગુણવિરોધપચ્ચનીકધમ્મે કથં મે સીલાદિધમ્મા પારિપૂરિં ગચ્છેય્યું, અસતિ ચ તેસુ કથાહં સત્તાનં ઉપકારબહુલો પટિઞ્ઞાનુરૂપં ઉત્તમં સમ્પત્તિં પાપુણિસ્સામી’’તિ ચ, ‘‘ખન્તિયા ચ સતિ બહિદ્ધા વિક્ખેપાભાવતો સમાહિતસ્સ સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચતો દુક્ખતો સબ્બે ધમ્મા અનત્તતો નિબ્બાનઞ્ચ અસઙ્ખતામતસન્તપણીતતાદિભાવતો નિજ્ઝાનં ખમન્તિ બુદ્ધધમ્મા ચ અચિન્તેય્યાપરિમેય્યપ્પભાવા’’તિ.

તતો ચ અનુલોમિયં ખન્તિયં ઠિતો કેવલા ઇમે અત્તત્તનિયભાવરહિતા ધમ્મમત્તા યથાસકં પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જન્તિ વયન્તિ, ન કુતોચિ આગચ્છન્તિ, ન કુહિઞ્ચિ ગચ્છન્તિ, ન ચ કત્થચિ પતિટ્ઠિતા, ન ચેત્થ કોચિ કસ્સચિ બ્યાપારોતિ અહંકારમમંકારાનધિટ્ઠાનતા નિજ્ઝાનં ખમતિ, યેન બોધિસત્તો બોધિયા નિયતો અનાવત્તિધમ્મો હોતીતિ એવમાદિના ખન્તિપારમિયા પચ્ચવેક્ખણા વેદિતબ્બા.