૧૦. મચ્છરાજચરિયાવણ્ણના

૮૩. દસમે યદા હોમિ, મચ્છરાજા મહાસરેતિ અતીતે મચ્છયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા કોસલરટ્ઠે સાવત્થિયં જેતવને પોક્ખરણિટ્ઠાને વલ્લિગહનપરિક્ખિત્તે એકસ્મિં મહાસરે મચ્છાનં ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ રઞ્જનતો યદા અહં રાજા હોમિ, મચ્છગણપરિવુતો તત્થ પટિવસામિ તદા. ઉણ્હેતિ ઉણ્હકાલે ગિમ્હસમયે. સૂરિયસન્તાપેતિ આદિચ્ચસન્તાપેન. સરે ઉદક ખીયથાતિ તસ્મિં સરે ઉદકં ખીયિત્થ છિજ્જિત્થ. તસ્મિઞ્હિ રટ્ઠે તદા દેવો ન વસ્સિ, સસ્સાનિ મિલાયિંસુ, વાપિઆદીસુ ઉદકં પરિક્ખયં પરિયાદાનં અગમાસિ, મચ્છકચ્છપા કલલગહનં પવિસિંસુ. તસ્મિમ્પિ સરે મચ્છા કદ્દમગહનં પવિસિત્વા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને નિલીયિંસુ.

૮૪. તતોતિ તતો ઉદકપરિક્ખયતો અપરભાગે. કુલલસેનકાતિ કુલલાચેવ સેના ચ. ભક્ખયન્તિ દિવારત્તિં, મચ્છે ઉપનિસીદિયાતિ તત્થ તત્થ કલલપિટ્ઠે ઉપનિસીદિત્વા કલલગહનં પવિસિત્વા નિપન્ને મચ્છે કાકા વા ઇતરે વા દિવા ચેવ રત્તિઞ્ચ કણયગ્ગસદિસેહિ તુણ્ડેહિ કોટ્ટેત્વા કોટ્ટેત્વા નીહરિત્વા વિપ્ફન્દમાને ભક્ખયન્તિ.

૮૫. અથ મહાસત્તો મચ્છાનં તં બ્યસનં દિસ્વા મહાકરુણાય સમુસ્સાહિતહદયો ‘‘ઠપેત્વા મં ઇમે મમ ઞાતકે ઇમસ્મા દુક્ખા મોચેતું સમત્થો નામ અઞ્ઞો નત્થિ, કેન નુ ખો અહં ઉપાયેન તે ઇતો દુક્ખતો મોચેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો ‘‘યંનૂનાહં પુબ્બકેહિ મહેસીહિ આચિણ્ણસમાચિણ્ણં મયિ ચ સંવિજ્જમાનં સચ્ચધમ્મં નિસ્સાય સચ્ચકિરિયં કત્વા દેવં વસ્સાપેત્વા મમ ઞાતિસઙ્ઘસ્સ જીવિતદાનં દદેય્યં, તેન ચ સકલસ્સાપિ આહારૂપજીવિનો સત્તલોકસ્સ મહાઉપકારો સમ્પાદિતો મયા’’તિ નિચ્છયં કત્વા દેવં વસ્સાપેતું સચ્ચકિરિયં અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં ચિન્તેસહ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ સહ ઞાતીહિ પીળિતોતિ મય્હં ઞાતીહિ સદ્ધિં તેન ઉદકપરિક્ખયેન પીળિતો. સહાતિ વા નિપાતમત્તં. મહાકારુણિકતાય તેન બ્યસનેન દુક્ખિતેહિ ઞાતીહિ કારણભૂતેહિ પીળિતો, ઞાતિસઙ્ઘદુક્ખદુક્ખિતોતિ અત્થો.

૮૬. ધમ્મત્થન્તિ ધમ્મભૂતં અત્થં, ધમ્મતો વા અનપેતં અત્થં. કિં તં? સચ્ચં. અદ્દસપસ્સયન્તિ મય્હં ઞાતીનઞ્ચ અપસ્સયં અદ્દસં. અતિક્ખયન્તિ મહાવિનાસં.

૮૭. સદ્ધમ્મન્તિ સતં સાધૂનં બુદ્ધાદીનં એકસ્સાપિ પાણિનો અહિંસનસઙ્ખાતં ધમ્મં. અનુસ્સરિત્વા. પરમત્થં વિચિન્તયન્તિ તં ખો પન પરમત્થં સચ્ચં અવિપરીતસભાવં કત્વા ચિન્તયન્તો. યં લોકે ધુવસસ્સતન્તિ યદેતં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં એકસ્સાપિ પાણિનો અહિંસનં, તં સબ્બકાલં તથભાવેન ધુવં સસ્સતં વિચિન્તયં સચ્ચકિરિયં અકાસિન્તિ સમ્બન્ધો.

૮૮. ઇદાનિ તં ધમ્મં મહાસત્તો અત્તનિ વિજ્જમાનં ગહેત્વા સચ્ચવચનં પયોજેતુકામો કાલવણ્ણં કદ્દમં દ્વિધા વિયૂહિત્વા અઞ્જનરુક્ખસારઘટિકવણ્ણમહાસરીરો સુધોતલોહિતકમણિસદિસાનિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા આકાસં ઉલ્લોકેન્તો ‘‘યતો સરામિ અત્તાન’’ન્તિ ગાથમાહ.

તત્થ યતો સરામિ અત્તાનન્તિ યતો પટ્ઠાય અહં અત્તભાવસઙ્ખાતં અત્તાનં સરામિ અનુસ્સરામિ. યતો પત્તોસ્મિ વિઞ્ઞુતન્તિ યતો પટ્ઠાય તાસુ તાસુ ઇતિકત્તબ્બતાસુ વિઞ્ઞુતં વિજાનનભાવં પત્તોસ્મિ, ઉદ્ધં આરોહનવસેન ઇતો યાવ મય્હં કાયવચીકમ્માનં અનુસ્સરણસમત્થતા વિઞ્ઞુતપ્પત્તિ એવ, એત્થન્તરે સમાનજાતિકાનં ખાદનટ્ઠાને નિબ્બત્તોપિ તણ્ડુલકણપ્પમાણમ્પિ મચ્છં મયા ન ખાદિતપુબ્બં, અઞ્ઞમ્પિ કઞ્ચિ પાણં સઞ્ચિચ્ચ હિંસિતં બાધિતં નાભિજાનામિ, પગેવ જીવિતા વોરોપિતં.

૮૯. એતેન સચ્ચવજ્જેનાતિ ‘‘યદેતં મયા કસ્સચિ પાણસ્સ અહિંસનં વુત્તં, સચે એતં સચ્ચં તથં અવિપરીતં, એતેન સચ્ચવચનેન પજ્જુન્નો મેઘો અભિવસ્સતુ, ઞાતિસઙ્ઘં મે દુક્ખા પમોચેતૂ’’તિ વત્વા પુન અત્તનો પરિચારિકચેટકં આણાપેન્તો વિય પજ્જુન્નં દેવરાજાનં આલપન્તો ‘‘અભિત્થનયા’’તિ ગાથમાહ.

તત્થ અભિત્થનય પજ્જુન્નાતિ પજ્જુન્નો વુચ્ચતિ મેઘો, અયં પન મેઘવસેન લદ્ધનામં વસ્સવલાહકદેવરાજાનં આલપતિ. અયં હિસ્સ અધિપ્પાયો – દેવો નામ અનભિત્થનયન્તો વિજ્જુલતા અનિચ્છારેન્તો પવસ્સન્તોપિ ન સોભતિ, તસ્મા ત્વં અભિત્થનયન્તો વિજ્જુલતા નિચ્છારેન્તો વસ્સાપેહીતિ. નિધિં કાકસ્સ નાસયાતિ કાકા કલલં પવિસિત્વા ઠિતે મચ્છે તુણ્ડેન કોટ્ટેત્વા નીહરિત્વા ખાદન્તિ, તસ્મા તેસં અન્તોકલલે મચ્છા ‘‘નિધી’’તિ વુચ્ચન્તિ. તં કાકસઙ્ઘસ્સ નિધિં દેવં વસ્સાપેન્તો ઉદકેન પટિચ્છાદેત્વા નાસેહિ. કાકં સોકાય રન્ધેહીતિ કાકસઙ્ઘો ઇમસ્મિં મહાસરે ઉદકેન પુણ્ણે મચ્છે અલભમાનો સોચિસ્સતિ, તં કાકગણં ત્વં ઇમં કદ્દમં પૂરેન્તો સોકાય રન્ધેહિ, સોકસ્સત્થાય પન વસ્સાપયથ, યથા અન્તોનિજ્ઝાનલક્ખણં સોકં પાપુણાતિ, એવં કરોહીતિ અત્થો. મચ્છે સોકા પમોચયાતિ મમ ઞાતકે સબ્બેવ મચ્છે ઇમમ્હા મરણસોકા પમોચેહિ. ‘‘મઞ્ચ સોકા પમોચયા’’તિ (જા. ૧.૧.૭૫) જાતકે પઠન્તિ. તત્થ ચ-કારો સમ્પિણ્ડનત્થો, મઞ્ચ મમ ઞાતકે ચાતિ સબ્બેવ મરણસોકા પમોચેહિ (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.૭૫). મચ્છાનઞ્હિ અનુદકભાવેન પચ્ચત્થિકાનં ઘાસભાવં ગચ્છામાતિ મહામરણસોકો, મહાસત્તસ્સ પન તેસં અનયબ્યસનં પટિચ્ચ કરુણાયતો કરુણાપતિરૂપમુખેન સોકસમ્ભવો વેદિતબ્બો.

એવં બોધિસત્તો અત્તનો પરિચારિકચેટકં આણાપેન્તો વિય પજ્જુન્નં આલપિત્વા સકલે કોસલરટ્ઠે મહાવસ્સં વસ્સાપેસિ. મહાસત્તસ્સ હિ સીલતેજેન સચ્ચકિરિયાય સમકાલમેવ સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો ‘‘કિં નુ ખો’’તિ આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા વસ્સવલાહકદેવરાજાનં પક્કોસાપેત્વા ‘‘તાત, મહાપુરિસો મચ્છરાજા ઞાતીનં મરણસોકેન વસ્સાપનં ઇચ્છતિ, સકલં કોસલરટ્ઠં એકમેઘં કત્વા વસ્સાપેહી’’તિ આહ.

સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા એકં વલાહકં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા મેઘગીતં ગાયન્તો પાચીનલોકધાતુઅભિમુખો પક્ખન્દિ. પાચીનદિસાભાગે ખલમણ્ડલમત્તં એકં મેઘમણ્ડલં ઉટ્ઠાય સતપટલં સહસ્સપટલં હુત્વા અભિત્થનયન્તં વિજ્જુલતા નિચ્છારેન્તં અધોમુખઠપિતઉદકકુમ્ભાકારેન વિસ્સન્દમાનં સકલં કોસલરટ્ઠં મહોઘેન અજ્ઝોત્થરિ. દેવો અચ્છિન્નધારં વસ્સન્તો મુહુત્તેનેવ તં મહાસરં પૂરેસિ. મચ્છા મરણભયતો મુચ્ચિંસુ. કાકાદયો અપતિટ્ઠા અહેસું. ન કેવલં મચ્છા એવ, મનુસ્સાપિ વિવિધસસ્સાનિ સમ્પાદેન્તા ચતુપ્પદાદયોપીતિ સબ્બેપિ વસ્સૂપજીવિનો કાયિકચેતસિકદુક્ખતો મુચ્ચિંસુ. તેન વુત્તં –

૯૦. ‘‘સહ કતે સચ્ચવરે, પજ્જુન્નો અભિગજ્જિય;

થલં નિન્નઞ્ચ પૂરેન્તો, ખણેન અભિવસ્સથા’’તિ.

તત્થ ખણેન અભિવસ્સથાતિ અદન્ધાયિત્વા સચ્ચકિરિયખણેનેવ અભિવસ્સિ.

૯૧. કત્વા વીરિયમુત્તમન્તિ દેવે અવસ્સન્તે કિં કાતબ્બન્તિ કોસજ્જં અનાપજ્જિત્વા ઞાતત્થચરિયાસમ્પાદનમુખેન મહતો સત્તનિકાયસ્સ હિતસુખનિપ્ફાદનં ઉત્તમં વીરિયં કત્વા. સચ્ચતેજબલસ્સિતો મમ સચ્ચાનુભાવબલસન્નિસ્સિતો હુત્વા તદા મહામેઘં વસ્સાપેસિં. યસ્મા ચેતદેવં, તસ્મા ‘‘સચ્ચેન મે સમો નત્થિ, એસા મે સચ્ચપારમી’’તિ મહામચ્છરાજકાલે અત્તનો સચ્ચપારમિયા અનઞ્ઞસાધારણભાવં દસ્સેસિ ધમ્મરાજા.

એવં મહાસત્તો મહાકરુણાય સમુસ્સાહિતહદયો સકલરટ્ઠે મહાવસ્સં વસ્સાપનવસેન મહાજનં મરણદુક્ખતો મોચેત્વા જીવિતપરિયોસાને યથાકમ્મં ગતો.

તદા પજ્જુન્નો આનન્દત્થેરો અહોસિ, મચ્છગણા બુદ્ધપરિસા, મચ્છરાજા લોકનાથો.

તસ્સ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સેસપારમિયોપિ નિદ્ધારેતબ્બા. તથા અત્તનો સમાનજાતિકાનં ખાદનટ્ઠાને મચ્છયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા તણ્ડુલકણમત્તમ્પિ મચ્છં આદિં કત્વા કસ્સચિપિ પાણિનો અખાદનં, તિટ્ઠતુ ખાદનં એકસત્તસ્સપિ અવિહેઠનં, તથા સચ્ચકરણેન દેવસ્સ વસ્સાપનં, ઉદકે પરિક્ખીણે કલલગહને નિમુજ્જનવસેન અત્તના અનુભવમાનં દુક્ખં વીરભાવેન અગણેત્વા ઞાતિસઙ્ઘસ્સેવ તં દુક્ખં અત્તનો હદયે કત્વા અસહન્તસ્સ સબ્બભાવેન કરુણાયના, તથા ચ પટિપત્તીતિ એવમાદયો ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બાતિ.

મચ્છરાજચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.