૭. માતઙ્ગચરિયાવણ્ણના

૬૦. સત્તમે જટિલોતિ જટાવન્તો, જટાબન્ધકેસોતિ અત્થો. ઉગ્ગતાપનોતિ મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં તાપનતો નિગ્ગણ્હનતો તપસઙ્ખાતં ઉગ્ગતાપનં એતસ્સાતિ ઉગ્ગતાપનો, ઘોરતપો પરમધિતિન્દ્રિયોતિ અત્થો. અથ વા નાનપ્પકારે દિટ્ઠધમ્મિકાદિભેદે અનત્થે ઉગ્ગિરણતો બહિ છડ્ડાપનતો ઘોરભીમભયાનકટ્ઠેન વા ‘‘ઉગ્ગા’’તિ લદ્ધનામે કિલેસે વીરિયાતપેન સન્તાપનતો ઉગ્ગે તાપેતીતિ ઉગ્ગતાપનો. માતઙ્ગો નામ નામેનાતિ નામેન માતઙ્ગો નામ. માતઙ્ગકુલે નિબ્બત્તિયા જાતિયા આગતં હિસ્સ એતં નામં. સીલવાતિ સીલસમ્પન્નો સુપરિસુદ્ધસીલો. સુસમાહિતોતિ ઉપચારપ્પનાસમાધીહિ સુટ્ઠુ સમાહિતો, ઝાનસમાપત્તિલાભીતિ અત્થો.

તદા હિ બોધિસત્તો ચણ્ડાલયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા રૂપેન દુદ્દસિકો બહિનગરે ચણ્ડાલગામે વસતિ. ‘‘માતઙ્ગપણ્ડિતો’’તિ પકાસનામો. અથેકદિવસં તસ્મિં નગરે નક્ખત્તે ઘોસિતે યેભુય્યેન નાગરા નક્ખત્તં કીળન્તિ. અઞ્ઞતરાપિ બ્રાહ્મણમહાસાલકઞ્ઞા સોળસપન્નરસવસ્સુદ્દેસિકા દેવકઞ્ઞા વિય રૂપેન દસ્સનીયા પાસાદિકા ‘‘અત્તનો વિભવાનુરૂપં નક્ખત્તં કીળિસ્સામી’’તિ પહૂતખજ્જભોજ્જાદીનિ સકટેસુ આરોપેત્વા સબ્બસેતં વળવારથમારુય્હ મહતા પરિવારેન ઉય્યાનભૂમિં ગચ્છતિ. દિટ્ઠમઙ્ગલિકા નામેસા, સા કિર દુસ્સણ્ઠિતં રૂપં ‘‘અવમઙ્ગલ’’ન્તિ તં દટ્ઠું ન ઇચ્છતિ, તેનસ્સા ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકા’’ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદિ.

તદા બોધિસત્તો કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય પટપિલોતિકં નિવાસેત્વા જજ્જરિતમુખભાગં વેણુદણ્ડં ગહેત્વા ભાજનહત્થો નગરં પવિસતિ મનુસ્સે દિસ્વા દૂરતોવ તેસં દૂરીકરણત્થં તેન વેણુદણ્ડેન સઞ્ઞં કરોન્તો. અથ દિટ્ઠમઙ્ગલિકા ‘‘ઉસ્સરથ ઉસ્સરથા’’તિ ઉસ્સારણં કરોન્તેહિ અત્તનો પુરિસેહિ નીયમાના નગરદ્વારમજ્ઝે માતઙ્ગં દિસ્વા ‘‘કો એસો’’તિ આહ. ‘‘અય્યે, માતઙ્ગચણ્ડાલો’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ઈદિસં દિસ્વા ગતાનં કુતો વુડ્ઢી’’તિ યાનં નિવત્તાપેસિ. મનુસ્સા ‘‘યં મયં ઉય્યાનં ગન્ત્વા બહું ખજ્જભોજ્જાદિં લભેય્યામ, તસ્સ નો માતઙ્ગેન અન્તરાયો કતો’’તિ કુપિતા ‘‘ગણ્હથ, ચણ્ડાલ’’ન્તિ લેડ્ડૂહિ પહરિત્વા વિસઞ્ઞીભૂતં પાતેત્વા અગમંસુ.

સો ન ચિરેનેવ સતિં પટિલભિત્વા વુટ્ઠાય મનુસ્સે પુચ્છિ – ‘‘કિં, અય્યા, દ્વારં નામ સબ્બસાધારણં, ઉદાહુ બ્રાહ્મણાનં એવ કત’’ન્તિ? ‘‘સબ્બેસં સાધારણ’’ન્તિ. ‘‘એવં સબ્બસાધારણદ્વારે એકમન્તં અપક્કમન્તં મં દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય મનુસ્સા ઇમં અનયબ્યસનં પાપેસુ’’ન્તિ રથિકાય મનુસ્સાનં આરોચેત્વા ‘‘હન્દાહં ઇમિસ્સા માનં ભિન્દિસ્સામી’’તિ તસ્સા નિવેસનદ્વારં ગન્ત્વા ‘‘અહં દિટ્ઠમઙ્ગલિકં અલદ્ધા ન વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ નિપજ્જિ. દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય પિતા ‘‘ઘરદ્વારે માતઙ્ગો નિપન્નો’’તિ સુત્વા ‘‘તસ્સ કાકણિકં દેથ, તેલેન સરીરં મક્ખેત્વા ગચ્છતૂ’’તિ આહ. સો ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકં અલદ્ધા ન ઉટ્ઠહિસ્સામિ’’ચ્ચેવ આહ. તતો બ્રાહ્મણેન – ‘‘દ્વે કાકણિકે દેથ, માસકં પાદં કહાપણં દ્વે તીણિ યાવ કહાપણસતં કહાપણસહસ્સં દેથા’’તિ વુત્તેપિ ન સમ્પટિચ્છતિ એવ. એવં તેસં મન્તેન્તાનં એવ સૂરિયો અત્થઙ્ગતો.

અથ દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય માતા પાસાદા ઓરુય્હ સાણિપાકારં પરિક્ખિપાપેત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘તાત, માતઙ્ગ, દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય અપરાધં ખમ, દ્વે સહસ્સાનિ ગણ્હાહિ યાવ સતસહસ્સં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તેપિ ન સમ્પટિચ્છિ, નિપજ્જિ એવ. તસ્સેવં છ દિવસે નિપજ્જિત્વા સત્તમે દિવસે સમ્પત્તે સમન્તા સામન્તઘરા પટિવિસકઘરા ચ મનુસ્સા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘તુમ્હે માતઙ્ગં વા ઉટ્ઠાપેથ, દારિકં વા દેથ, મા અમ્હે નાસયિત્થા’’તિ આહંસુ. તદા કિર અયં તસ્મિં દેસે દેસધમ્મો ‘‘યસ્સ ઘરદ્વારે એવં નિપજ્જિત્વા ચણ્ડાલો મરતિ, તેન ઘરેન સદ્ધિં સત્તસત્તઘરવાસિનો ચણ્ડાલા હોન્તી’’તિ.

તતો દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય માતાપિતરો દિટ્ઠમઙ્ગલિકં પટપિલોતિકં નિવાસાપેત્વા ચણ્ડાલાનુચ્છવિકં પરિક્ખારં દત્વા પરિદેવમાનં એવ તસ્સ સન્તિકં નેત્વા ‘‘હન્દ, દાનિ દારિકં ઉટ્ઠાય ગણ્હાહી’’તિ અદંસુ. સા પસ્સે ઠત્વા ‘‘ઉટ્ઠાહી’’તિ આહ. સો ‘‘અહં અતિવિય કિલન્તો, હત્થે ગહેત્વા મં ઉટ્ઠાપેહી’’તિ આહ. સા તથા અકાસિ. માતઙ્ગો ‘‘મયં અન્તોનગરે વસિતું ન લભામ, એહિ, બહિનગરે ચણ્ડાલગામં ગમિસ્સામા’’તિ તં અપસ્સાય અત્તનો ગેહં અગમાસિ. ‘‘તસ્સા પિટ્ઠિં અભિરુહિત્વા’’તિ જાતકભાણકા વદન્તિ.

એવં પન ગેહં ગન્ત્વા જાતિસમ્ભેદવીતિક્કમં અકત્વાવ કતિપાહં ગેહે વસિત્વા બલં ગહેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઇમં બ્રાહ્મણમહાસાલકઞ્ઞં મય્હં ચણ્ડાલગેહે વાસાપેસિં, હન્દ, દાનિ તં લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તં કરિસ્સામી’’તિ. સો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા પબ્બજિત્વા સત્તાહબ્ભન્તરેયેવ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા ઇદ્ધિયા ચણ્ડાલગામદ્વારે ઓતરિત્વા ગેહદ્વારે ઠિતો દિટ્ઠમઙ્ગલિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સામિ, કિસ્સ મં અનાથં કત્વા પબ્બજિતોસી’’તિ પરિદેવમાનં ‘‘ત્વં, ભદ્દે, મા ચિન્તયિ, તવ પોરાણકયસતો ઇદાનિ મહન્તતરં યસં કરિસ્સામિ, ત્વં પન ‘મહાબ્રહ્મા મે સામિકો, ન માતઙ્ગો, સો બ્રહ્મલોકં ગતો, ઇતો સત્તમે દિવસે પુણ્ણમાય ચન્દમણ્ડલં ભિન્દિત્વા આગમિસ્સતી’તિ પરિસાસુ વદેય્યાસી’’તિ વત્વા હિમવન્તમેવ ગતો.

દિટ્ઠમઙ્ગલિકાપિ બારાણસિયં મહાજનમજ્ઝે તેસુ તેસુ ઠાનેસુ તથા કથેસિ. અથ પુણ્ણમદિવસે બોધિસત્તો ચન્દમણ્ડલસ્સ ગગનમજ્ઝે ઠિતકાલે બ્રહ્મત્તભાવં માપેત્વા ચન્દમણ્ડલં ભિન્દિત્વા દ્વાદસયોજનિકં બારાણસિં સકલં કાસિરટ્ઠઞ્ચ એકોભાસં કત્વા આકાસતો ઓતરિત્વા બારાણસિયા ઉપરિ તિક્ખત્તું પરિબ્ભમિત્વા મહાજનેન ગન્ધમાલાદીહિ પૂજિયમાનો ચણ્ડાલગામાભિમુખો અહોસિ. બ્રહ્મભત્તા સન્નિપતિત્વા તં ચણ્ડાલગામકં ગન્ત્વા દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય ગેહં સુદ્ધવત્થગન્ધમાલાદીહિ દેવવિમાનં વિય અલઙ્કરિંસુ. દિટ્ઠમઙ્ગલિકા ચ તદા ઉતુની હોતિ. મહાસત્તો તત્થ ગન્ત્વા દિટ્ઠમઙ્ગલિકં અઙ્ગુટ્ઠેન નાભિયં પરામસિત્વા ‘‘ભદ્દે, ગબ્ભો તે પતિટ્ઠિતો, ત્વં પુત્તં વિજાયિસ્સસિ, ત્વમ્પિ પુત્તોપિ તે લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તા ભવિસ્સથ, તવ સીસધોવનઉદકં સકલજમ્બુદીપે રાજૂનં અભિસેકોદકં ભવિસ્સતિ, ન્હાનોદકં પન તે અમતોદકં ભવિસ્સતિ, યે નં સીસે આસિઞ્ચિસ્સન્તિ, તે સબ્બરોગેહિ મુચ્ચિસ્સન્તિ, કાળકણ્ણિયા ચ પરિમુચ્ચિસ્સન્તિ, તવ પાદપિટ્ઠે સીસં ઠપેત્વા વન્દન્તા સહસ્સં દસ્સન્તિ, કથાસવનટ્ઠાને ઠત્વા વન્દન્તા સતં દસ્સન્તિ, ચક્ખુપથે ઠત્વા વન્દન્તા એકેકં કહાપણં દત્વા વન્દિસ્સન્તિ, અપ્પમત્તા હોહી’’તિ તં ઓવદિત્વા ગેહા નિક્ખમ્મ મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ચન્દમણ્ડલં પાવિસિ.

બ્રહ્મભત્તા સન્નિપતિત્વા દિટ્ઠમઙ્ગલિકં મહન્તેન સક્કારેન નગરં પવેસેત્વા મહન્તેન સિરિસોભગ્ગેન તત્થ વસાપેસું. દેવવિમાનસદિસઞ્ચસ્સા નિવેસનં કારેસું. તત્થ નેત્વા ઉળારં લાભસક્કારં ઉપનામેસું. પુત્તલાભાદિ સબ્બો બોધિસત્તેન વુત્તસદિસોવ અહોસિ. સોળસસહસ્સા બ્રાહ્મણા દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય પુત્તેન સહ નિબદ્ધં ભુઞ્જન્તિ, સહસ્સમત્તા નં પરિવારેન્તિ, અનેકસહસ્સાનં દાનં દીયતિ. અથ મહાસત્તો ‘‘અયં અટ્ઠાને અભિપ્પસન્નો, હન્દસ્સ દક્ખિણેય્યે જાનાપેસ્સામી’’તિ ભિક્ખાય ચરન્તો તસ્સા ગેહં ગન્ત્વા તેન સદ્ધિં સલ્લપિત્વા અગમાસિ. અથ કુમારો ગાથમાહ –

‘‘કુતો નુ આગચ્છસિ દુમ્મવાસી, ઓતલ્લકો પંસુપિસાચકોવ;

સઙ્કારચોળં પટિમુઞ્ચ કણ્ઠે, કો રે તુવં હોસિ અદક્ખિણેય્યો’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૧);

તેન વુત્તં અનાચારં અસહમાના દેવતા તસ્સ તેસઞ્ચ સોળસસહસ્સાનં બ્રાહ્મણાનં મુખં વિપરિવત્તેસું. તં દિસ્વા દિટ્ઠમઙ્ગલિકા મહાસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં આરોચેસિ. બોધિસત્તો ‘‘તસ્સ અનાચારં અસહન્તેહિ યક્ખેહિ સો વિપ્પકારો કતો, અપિ ચ ખો પન ઇમં ઉચ્છિટ્ઠપિણ્ડકં તેસં મુખે આસિઞ્ચિત્વા તં વિપ્પકારં વૂપસમેહી’’તિ આહ. સાપિ તથા કત્વા તં વૂપસમેસિ. અથ દિટ્ઠમઙ્ગલિકા પુત્તં આહ – ‘‘તાત, ઇમસ્મિં લોકે દક્ખિણેય્યા નામ માતઙ્ગપણ્ડિતસદિસા ભવન્તિ, ન ઇમે બ્રાહ્મણા વિય જાતિમત્તેન, મન્તસજ્ઝાયનમત્તેન વા માનત્થદ્ધા’’તિ વત્વા યે તદા સીલાદિગુણવિસેસયુત્તા ઝાનસમાપત્તિલાભિનો ચેવ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ, તત્થેવસ્સ પસાદં ઉપ્પાદેસીતિ.

તદા વેત્તવતીનગરે જાતિમન્તો નામ એકો બ્રાહ્મણો પબ્બજિત્વાપિ જાતિં નિસ્સાય મહન્તં માનમકાસિ. મહાસત્તો ‘‘તસ્સ માનં ભિન્દિસ્સામી’’તિ તં ઠાનં ગન્ત્વા તસ્સાસન્ને ઉપરિસોતે વાસં કપ્પેસિ. તેન વુત્તં –

૬૧. ‘‘અહઞ્ચ બ્રાહ્મણો એકો, ગઙ્ગાકૂલે વસામુભો;

અહં વસામિ ઉપરિ, હેટ્ઠા વસતિ બ્રાહ્મણો’’તિ.

અથ મહાસત્તો એકદિવસં દન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા ‘‘ઇદં જાતિમન્તસ્સ જટાસુ લગ્ગતૂ’’તિ અધિટ્ઠાય નદિયં પાતેસિ. તં તસ્સ ઉદકં આચમેન્તસ્સ જટાસુ લગ્ગિ, સો તં દિસ્વા ‘‘નસ્સ વસલા’’તિ વત્વા ‘‘કુતોયં કાળકણ્ણી આગતો, ઉપધારેસ્સામિ ન’’ન્તિ ઉદ્ધંસોતં ગચ્છન્તો મહાસત્તં દિસ્વા ‘‘કિંજાતિકોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ચણ્ડાલોસ્મી’’તિ. ‘‘તયા નદિયં દન્તકટ્ઠં પાતિત’’ન્તિ? ‘‘આમ, મયા’’તિ. ‘‘નસ્સ, વસલ, ચણ્ડાલ, કાળકણ્ણિ, મા ઇધ વસિ, હેટ્ઠાસોતે વસા’’તિ વત્વા હેટ્ઠાસોતે વસન્તેનપિ પાતિતે દન્તકટ્ઠે પટિસોતં આગન્ત્વા જટાસુ લગ્ગન્તે ‘‘નસ્સ, વસલ, સચે ઇધ વસિસ્સસિ, સત્તમે દિવસે સત્તધા તે મુદ્ધા ફલિસ્સતી’’તિ આહ. તેન વુત્તં –

૬૨. ‘‘વિચરન્તો અનુકૂલમ્હિ, ઉદ્ધં મે અસ્સમદ્દસ;

તત્થ મં પરિભાસેત્વા, અભિસપિ મુદ્ધફાલન’’ન્તિ.

તત્થ વિચરન્તો અનુકૂલમ્હીતિ ઉચ્છિટ્ઠદન્તકટ્ઠે અત્તનો જટાસુ લગ્ગે તસ્સ આગમનગવેસનવસેન ગઙ્ગાય તીરે અનુવિચરન્તો. ઉદ્ધં મે અસ્સમદ્દસાતિ અત્તનો વસનટ્ઠાનતો ઉપરિસોતે મમ અસ્સમં પણ્ણસાલં અદ્દક્ખિ. તત્થ મં પરિભાસેત્વાતિ મમ અસ્સમં આગન્ત્વા જાતિં સુત્વા તતોવ પટિક્કમિત્વા સવનૂપચારે ઠત્વા ‘‘નસ્સ, વસલ ચણ્ડાલ, કાળકણ્ણિ મા ઇધ વસી’’તિઆદીનિ વત્વા ભયેન સન્તજ્જેત્વા. અભિસપિ મુદ્ધફાલનન્તિ ‘‘સચે જીવિતુકામોસિ, એત્તોવ સીઘં પલાયસ્સૂ’’તિ વત્વા ‘‘સચે ન પક્કમિસ્સતિ, ઇતો તે સત્તમે દિવસે સત્તધા મુદ્ધા ફલતૂ’’તિ મે અભિસપં અદાસિ.

કિં પન તસ્સ અભિસપેન મુદ્ધા ફલતીતિ? ન ફલતિ, કુહકો પન સો, એવમયં મરણભયતજ્જિતો સુદૂરં પક્કમિસ્સતીતિ સઞ્ઞાય સન્તાસનત્થં તથા આહ.

૬૩. યદિહં તસ્સ પકુપ્પેય્યન્તિ તસ્સ માનત્થદ્ધસ્સ કૂટજટિલસ્સ અહં યદિ કુજ્ઝેય્યં. યદિ સીલં ન ગોપયેતિ સીલં યદિ ન રક્ખેય્યં, ઇદં સીલં નામ જીવિતનિરપેક્ખં સમ્મદેવ રક્ખિતબ્બન્તિ યદિ ન ચિન્તેય્યન્તિ અત્થો. ઓલોકેત્વાનહં તસ્સ, કરેય્યં છારિકં વિયાતિ સચાહં તદા તસ્સ અપ્પતીતો અભવિસ્સં. મમ ચિત્તાચારં ઞત્વા મયિ અભિપ્પસન્ના દેવતા ખણેનેવ તં ભસ્મમુટ્ઠિં વિય વિદ્ધંસેય્યુન્તિ અધિપ્પાયો. સત્થા પન તદા અત્તનો અપ્પતીતભાવે સતિ દેવતાહિ સાધેતબ્બં તસ્સ અનત્થં અત્તના કત્તબ્બં વિય કત્વા દેસેસિ ‘‘કરેય્યં છારિકં વિયા’’તિ.

વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘‘બોધિસત્તોવ તં જટિલં ઇચ્છમાનો ઇદ્ધિયા છારિકં કરેય્ય, એવઞ્હિ સતિ ઇમિસ્સા પાળિયા અત્થો ઉજુકમેવ નીતો હોતી’’તિ. સો એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘ત્વં ઇદ્ધિયા પરૂપઘાતં વદસિ, ઇદ્ધિ નામેસા અધિટ્ઠાના ઇદ્ધિ, વિકુબ્બના ઇદ્ધિ, મનોમયા ઇદ્ધિ, ઞાણવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, સમાધિવિપ્ફારા ઇદ્ધિ, અરિયા ઇદ્ધિ, કમ્મવિપાકજા ઇદ્ધિ, પુઞ્ઞવતો ઇદ્ધિ, વિજ્જામયા ઇદ્ધિ, તત્થ તત્થ સમ્માપયોગપ્પચ્ચયા ઇજ્ઝનટ્ઠેન ઇદ્ધીતિ દસવિધા. તત્થ ‘‘કતરં ઇદ્ધિં વદેસી’’તિ? ‘‘ભાવનામય’’ન્તિ. ‘‘કિં પન ભાવનામયાય પરૂપઘાતકમ્મં હોતી’’તિ? આમ, એકચ્ચે આચરિયા ‘‘એકવારં હોતી’’તિ વદન્તિ, યથા હિ પરં પહરિતુકામેન ઉદકભરિતે ઘટે ખિત્તે પરોપિ પહરીયતિ, ઘટોપિ ભિજ્જતિ, એવમેવ ભાવનામયાય ઇદ્ધિયા એકવારં પરૂપઘાતકમ્મં હોતિ, તતો પટ્ઠાય પન સા નસ્સતિ.

અથ સો ‘‘ભાવનામયાય ઇદ્ધિયા નેવ એકવારં ન દ્વેવારં પરૂપઘાતકમ્મં હોતી’’તિ વત્વા પુચ્છિતબ્બો ‘‘કિં ભાવનામયા ઇદ્ધિ કુસલા અકુસલા અબ્યાકતા, સુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા દુક્ખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા અદુક્ખમસુખાય વેદનાય સમ્પયુત્તા, સવિતક્કસવિચારા અવિતક્કવિચારમત્તા અવિતક્કઅવિચારા, કામાવચરા રૂપાવચરા અરૂપાવચરા’’તિ? જાનન્તો ‘‘ભાવનામયા ઇદ્ધિ કુસલા અબ્યાકતા વા અદુક્ખમસુખવેદનિયા અવિતક્કઅવિચારા રૂપાવચરા ચા’’તિ વક્ખતિ. સો વત્તબ્બો ‘‘પાણાતિપાતચેતના કુસલાદીસુ કતરં કોટ્ઠાસં ભજતી’’તિ? જાનન્તો વક્ખતિ ‘‘પાણાતિપાતચેતના અકુસલાવ દુક્ખવેદનાવ સવિતક્કસવિચારાવ કામાવચરાવા’’તિ. એવં સન્તે ‘‘તવ પઞ્હો નેવ કુસલત્તિકેન સમેતિ, ન વેદનાત્તિકેન ન વિતક્કત્તિકેન ન ભૂમન્તરેના’’તિ પાળિયા વિરોધં દસ્સેત્વા સઞ્ઞાપેતબ્બો. યદિ પન સો ‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તો અઞ્ઞિસ્સા કુચ્છિગતં ગબ્ભં પાપકેન મનસાનુપેક્ખિતા હોતિ ‘અહો વત યં તં કુચ્છિગતં ગબ્ભં ન સોત્થિના અભિનિક્ખમેય્યા’તિ. એવમ્પિ, ભિક્ખવે, કુલુમ્પસ્સ ઉપઘાતો હોતી’’તિ સઙ્ગીતિં અનારુળ્હં કુલુમ્પસુત્તં ઉદાહરેય્ય. તસ્સાપિ ‘‘ત્વં અત્થં ન જાનાસિ. ઇદ્ધિમા ચેતોવસિપ્પત્તોતિ હિ એત્થ ન ભાવનામયા ઇદ્ધિ અધિપ્પેતા, આથબ્બનિકા ઇદ્ધિ અધિપ્પેતા. સા હિ એત્થ લબ્ભમાના લબ્ભતીતિ ભાવનામયાય ઇદ્ધિયા પરૂપઘાતો ન સમ્ભવતિયેવા’’તિ સઞ્ઞાપેતબ્બો. નો ચે સઞ્ઞત્તિં ઉપેતિ, કમ્મં કત્વા ઉય્યોજેતબ્બો. તસ્મા યથાવુત્તનયેનેવેત્થ ગાથાય અત્થો વેદિતબ્બો.

તથા પન તેન અભિસપિતો મહાસત્તો ‘‘સચાહં એતસ્સ કુજ્ઝિસ્સામિ, સીલં મે અરક્ખિતં ભવિસ્સતિ, ઉપાયેનેવસ્સ માનં ભિન્દિસ્સામિ, સા ચસ્સ રક્ખા ભવિસ્સતી’’તિ સત્તમે દિવસે સૂરિયુગ્ગમનં વારેસિ. મનુસ્સા સૂરિયસ્સ અનુગ્ગમનેન ઉબ્બાળ્હા જાતિમન્તતાપસં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હે સૂરિયસ્સ ઉગ્ગન્તું ન દેથા’’તિ પુચ્છિંસુ. સો ‘‘ન મેતં કમ્મં, ગઙ્ગાતીરે પન એકો ચણ્ડાલતાપસો વસતિ, તસ્સેતં કમ્મં સિયા’’તિ આહ. મનુસ્સા મહાસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હે સૂરિયસ્સ ઉગ્ગન્તું ન દેથા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘કિંકારણા’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં કુલૂપકતાપસો મં નિરપરાધં અભિસપિ, તસ્મિં આગન્ત્વા ખમાપનત્થં મમ પાદેસુ પતિતે સૂરિયં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ. તે ગન્ત્વા તં આકડ્ઢન્તા આનેત્વા મહાસત્તસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જાપેત્વા ખમાપેત્વા ‘‘સૂરિયં વિસ્સજ્જેથ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. ‘‘ન સક્કા વિસ્સજ્જેતું, સચાહં વિસ્સજ્જેસ્સામિ, ઇમસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ફલિસ્સતી’’તિ. ‘‘અથ, ભન્તે, કિં કરોમા’’તિ. મહાસત્તો ‘‘મત્તિકાપિણ્ડં આહરથા’’તિ આહરાપેત્વા ‘‘ઇમં તાપસસ્સ સીસે ઠપેત્વા તાપસં ઓતારેત્વા ઉદકે ઠપેથ, યદા સૂરિયો દિસ્સતિ, તદા તાપસો ઉદકે નિમુજ્જતૂ’’તિ વત્વા સૂરિયં વિસ્સજ્જેસિ. સૂરિયરસ્મીહિ ફુટ્ઠમત્તેવ મત્તિકાપિણ્ડો સત્તધા ભિજ્જિ. તાપસો ઉદકે નિમુજ્જિ. તેન વુત્તં –

૬૪. ‘‘યં સો તદા મં અભિસપિ, કુપિતો દુટ્ઠમાનસો;

તસ્સેવ મત્થકે નિપતિ, યોગેન તં પમોચયિ’’ન્તિ.

તત્થ યં સો તદા મં અભિસપીતિ સો જાતિમન્તજટિલો યં મુદ્ધફાલનં સન્ધાય તદા મં અભિસપિ, મય્હં સપં અદાસિ. તસ્સેવ મત્થકે નિપતીતિ તં મય્હં ઉપરિ તેન ઇચ્છિતં તસ્સેવ પન ઉપરિ નિપતિ નિપતનભાવેન અટ્ઠાસિ. એવઞ્હેતં હોતિ યથા તં અપ્પદુટ્ઠસ્સ પદુસ્સતો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘યો અપ્પદુટ્ઠસ્સ નરસ્સ દુસ્સતિ…પે… પટિવાતંવ ખિત્તો’’તિ (ધ. પ. ૧૨૫; સુ. નિ. ૬૬૭; જા. ૧.૫.૯૪). યોગેન તં પમોચયિન્તિ તં તસ્સ ભાસિતં મત્થકફાલનં ઉપાયેન તતો પમોચેસિં, તં વા જટિલં તતો પમોચેસિં, યેન ઉપાયેન તં ન હોતિ, તથા અકાસિન્તિ અત્થો.

યઞ્હિ તેન પારમિતાપરિભાવનસમિદ્ધાહિ નાનાસમાપત્તિવિહારપરિપૂરિતાહિ સીલદિટ્ઠિસમ્પદાહિ સુસઙ્ખતસન્તાને મહાકરુણાધિવાસે મહાસત્તે અરિયૂપવાદકમ્મં અભિસપસઙ્ખાતં ફરુસવચનં પયુત્તં, તં મહાસત્તસ્સ ખેત્તવિસેસભાવતો તસ્સ ચ અજ્ઝાસયફરુસતાય દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં હુત્વા સચે સો મહાસત્તં ન ખમાપેસિ, સત્તમે દિવસે વિપચ્ચનસભાવં જાતં, ખમાપિતે પન મહાસત્તે પયોગસમ્પત્તિપટિબાહિતત્તા અવિપાકધમ્મતં આપજ્જિ અહોસિકમ્મભાવતો. અયઞ્હિ અરિયૂપવાદપાપસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયસ્સ ચ ધમ્મતા. તત્થ યં સત્તમે દિવસે બોધિસત્તેન સૂરિયુગ્ગમનનિવારણં કતં, અયમેત્થ યોગોતિ અધિપ્પેતો ઉપાયો. તેન હિ ઉબ્બાળ્હા મનુસ્સા બોધિસત્તસ્સ સન્તિકે તાપસં આનેત્વા ખમાપેસું. સોપિ ચ મહાસત્તસ્સ ગુણે જાનિત્વા તસ્મિં ચિત્તં પસાદેસીતિ વેદિતબ્બં. યં પનસ્સ મત્થકે મત્તિકાપિણ્ડસ્સ ઠપનં, તસ્સ ચ સત્તધા ફાલનં કતં, તં મનુસ્સાનં ચિત્તાનુરક્ખણત્થં, અઞ્ઞથા હિ ઇમે પબ્બજિતાપિ સમાના ચિત્તસ્સ વસે વત્તન્તિ, ન પન ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તાપેન્તીતિ મહાસત્તમ્પિ તેન સદિસં કત્વા ગણ્હેય્યું. તદસ્સ નેસં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ.

૬૫. ઇદાનિ યદત્થં તદા તસ્મિં તાપસે ચિત્તં અદૂસેત્વા સુપરિસુદ્ધં સીલમેવ રક્ખિતં, તં દસ્સેતું ‘‘અનુરક્ખિં મમ સીલ’’ન્તિ ઓસાનગાથમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

તદા મણ્ડબ્યો ઉદેનો, માતઙ્ગો લોકનાથો.

ઇધાપિ સેસપારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. તથા નિહીનજાતિકસ્સ સતો યથાધિપ્પાયં દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય માનનિગ્ગહો, પબ્બજિત્વા ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય અવસ્સયો ભવિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તો અરઞ્ઞં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા સત્તદિવસબ્ભન્તરેયેવ યથાધિપ્પાયં ઝાનાભિઞ્ઞાનિબ્બત્તનં, તતો આગન્ત્વા દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તિયા ઉપાયસમ્પાદનં, મણ્ડબ્યકુમારસ્સ માનનિગ્ગહો, જાતિમન્તતાપસસ્સ માનનિગ્ગહો, તસ્સ ચ અજાનન્તસ્સેવ ભાવિનો જીવિતન્તરાયસ્સ અપનયનં, મહાપરાધસ્સાપિ તસ્સ અકુજ્ઝિત્વા અત્તનો સીલાનુરક્ખણં, અચ્છરિયબ્ભુતપાટિહારિયકરણન્તિ એવમાદયો મહાસત્તસ્સ ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બા.

માતઙ્ગચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.