૩-૬. ઉપાલિત્થેરઅપદાનવણ્ણના

નગરે હંસવતિયાતિઆદિકં આયસ્મતો ઉપાલિત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે વિભવસમ્પન્ને બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો. એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મકથં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું વિનયધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સત્થુ અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ.

સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપ્પકગેહે નિબ્બત્તો. ઉપાલીતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો અનુરુદ્ધાદીનં છન્નં ખત્તિયાનં પિયસહાયો હુત્વા તથાગતે અનુપિયમ્બવને વિહરન્તે પબ્બજ્જાય નિક્ખમન્તેહિ છહિ ખત્તિયેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તસ્સ પબ્બજ્જાવિધાનં પાળિયં (ચૂળવ. ૩૩૦ આદયો) આગતમેવ. સો પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્નો હુત્વા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ‘‘મય્હં, ભન્તે, અરઞ્ઞવાસં અનુજાનાથા’’તિ આહ. ‘‘ભિક્ખુ અરઞ્ઞે વસન્તસ્સ એકમેવ ધુરં વડ્ઢિસ્સતિ, મય્હં પન સન્તિકે વસન્તસ્સ વિપસ્સનાધુરઞ્ચ ગન્થધુરઞ્ચ પરિપૂરેસ્સતી’’તિ. સો સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. સત્થાપિ નં સયમેવ સકલં વિનયપિટકં ઉગ્ગણ્હાપેસિ. સો અપરભાગે ભારુકચ્છવત્થું અજ્જુકવત્થું કુમારકસ્સપવત્થુન્તિ ઇમાનિ તીણિ વત્થૂનિ વિનિચ્છિનિ. સત્થા એકેકસ્મિં વિનિચ્છયે સાધુકારં દત્વા તયો વિનિચ્છયે અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા થેરં વિનયધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

૪૪૧. એવં સો એતદગ્ગટ્ઠાનં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સપ્પત્તો તં પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો નગરે હંસવતિયાતિઆદિમાહ. તત્થ હંસવતિયાતિ હંસાવટ્ટઆકારેન વતિ પાકારપરિક્ખેપો યસ્મિં નગરે, તં નગરં હંસવતી. અથ વા અનેકસઙ્ખા હંસા તળાકપોક્ખરણીસરપલ્લલાદીસુ નિવસન્તા ઇતો ચિતો ચ વિધાવમાના વસન્તિ એત્થાતિ હંસવતી, તસ્સા હંસવતિયા. સુજાતો નામ બ્રાહ્મણોતિ સુટ્ઠુ જાતોતિ સુજાતો, ‘‘અક્ખિત્તો અનુપકુટ્ઠો’’તિ વચનતો અગરહિતો હુત્વા જાતોતિ અત્થો. અસીતિકોટિનિચયોતિ અસીતિકોટિધનરાસિકો પહૂતધનધઞ્ઞવા અસઙ્ખ્યેય્યધનધઞ્ઞવા બ્રાહ્મણો સુજાતો નામ અહોસિન્તિ સમ્બન્ધો.

૪૪૨. પુનપિ તસ્સેવ મહન્તભાવં દસ્સેન્તો અજ્ઝાયકોતિઆદિમાહ. તત્થ અજ્ઝાયકોતિ પરેસં વેદત્તયાદિં વાચેતા. મન્તધરોતિ મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, અથબ્બનવેદબ્યાકરણાદિજાનનપઞ્ઞવાતિ અત્થો. તિણ્ણં વેદાન પારગૂતિ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં વેદાનં પરિયોસાનં પત્તોતિ અત્થો. લક્ખણેતિ લક્ખણસત્થે, બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધચક્કવત્તિઇત્થિપુરિસાનં હત્થપાદાદીસુ દિસ્સમાનલક્ખણપકાસનકગન્થે ચાતિ અત્થો. ઇતિહાસેતિ ‘‘ઇતિહ આસ ઇતિહ આસા’’તિ પોરાણકથાપ્પકાસકે ગન્થે. સધમ્મેતિ સકધમ્મે બ્રાહ્મણધમ્મે પારમિં ગતો પરિયોસાનં કોટિં ગતો પત્તોતિ અત્થો.

૪૪૩. પરિબ્બાજાતિ યે નિગણ્ઠસાવકા, તે સબ્બે નાનાદિટ્ઠિકા તદા મહિયા પથવીતલે ચરન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૪૪૫. યાવ યત્તકં કાલં જિનો નુપ્પજ્જતિ, તાવ તત્તકં કાલં બુદ્ધોતિ વચનં નત્થીતિ અત્થો.

૪૪૬. અચ્ચયેન અહોરત્તન્તિ અહો ચ રત્તિ ચ અહોરત્તં, બહૂનં સંવચ્છરાનં અતિક્કમેનાતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૪૫૪. મન્તાણિપુત્તોતિ મન્તાણીનામાય કપ્પકધીતુયા પુત્તો, માસપુણ્ણતાય દિવસપુણ્ણતાય પુણ્ણોતિ લદ્ધનામોતિ અત્થો. તસ્સ સત્થુસ્સ સાવકો હેસ્સતિ ભવિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.

૪૫૫. એવં કિત્તયિ સો બુદ્ધોતિ સો પદુમુત્તરો ભગવા એવં ઇમિના પકારેન સુનન્દં સુન્દરાકારેન સોમનસ્સદાયકં કિત્તયિ બ્યાકરણમદાસીતિ અત્થો. સબ્બં જનં સકલજનસમૂહં સાધુકં હાસયન્તો સોમનસ્સં કરોન્તો સકં બલં અત્તનો બલં દસ્સયન્તો પાકટં કરોન્તોતિ સમ્બન્ધો.

૪૫૬. તતો અનન્તરં અત્તનો આનુભાવં અઞ્ઞાપદેસેન દસ્સેન્તો કતઞ્જલીતિઆદિમાહ. તદા તસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદતો પુરિમકાલે સુનન્દં તાપસં કતઞ્જલિપુટા સબ્બે જના નમસ્સન્તીતિ સમ્બન્ધો. બુદ્ધે કારં કરિત્વાનાતિ એવં સો સબ્બજનપૂજિતોપિ સમાનો ‘‘પૂજિતોમ્હી’’તિ માનં અકત્વા બુદ્ધસાસને અધિકં કિચ્ચં કત્વા અત્તનો ગતિં જાતિં સોધેસિ પરિસુદ્ધમકાસીતિ અત્થો.

૪૫૭. સુત્વાન મુનિનો વચન્તિ તસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વાચં, ગાથાબન્ધસુખત્થં આ-કારસ્સ રસ્સં કત્વા ‘‘વચ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અનાગતમ્હિ અદ્ધાને ગોતમો નામ નામેન સત્થા લોકે ભવિસ્સતી’’તિ ઇમં મુનિનો વચનં સુત્વા યથા યેન પકારેન ગોતમં ભગવન્તં પસ્સામિ, તથા તેન પકારેન કારં અધિકકિચ્ચં પુઞ્ઞસમ્ભારં કસ્સામિ કરિસ્સામીતિ મે મય્હં સઙ્કપ્પો ચેતનામનસિકારો અહુ અહોસીતિ સમ્બન્ધો.

૪૫૮. એવાહં ચિન્તયિત્વાનાતિ ‘‘અહં કારં કરિસ્સામી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા. કિરિયં ચિન્તયિં મમાતિ ‘‘મયા કીદિસં પુઞ્ઞં કત્તબ્બં નુ ખો’’તિ કિરિયં કત્તબ્બકિચ્ચં ચિન્તયિન્તિ અત્થો. ક્યાહં કમ્મં આચરામીતિ અહં કીદિસં પુઞ્ઞકમ્મં આચરામિ પૂરેમિ નુ ખોતિ અત્થો. પુઞ્ઞક્ખેત્તે અનુત્તરેતિ ઉત્તરવિરહિતે સકલપુઞ્ઞસ્સ ભાજનભૂતે રતનત્તયેતિ અત્થો.

૪૫૯. અયઞ્ચ પાઠિકો ભિક્ખૂતિ અયં ભિક્ખુ સરભઞ્ઞવસેન ગન્થપાઠપઠનતો વાચનતો ‘‘પાઠિકો’’તિ લદ્ધનામો ભિક્ખુ. બુદ્ધસાસને સબ્બેસં પાઠીનં પાઠકવાચકાનં અન્તરે વિનયે ચ અગ્ગનિક્ખિત્તો અગ્ગો ઇતિ ઠપિતો. તં ઠાનં તેન ભિક્ખુના પત્તટ્ઠાનન્તરં અહં પત્થયે પત્થેમીતિ અત્થો.

૪૬૦. તતો પરં અત્તનો પુઞ્ઞકરણૂપાયં દસ્સેન્તો ઇદં મે અમિતં ભોગન્તિઆદિમાહ. મે મય્હં અમિતં પમાણવિરહિતં ભોગરાસિં અક્ખોભં ખોભેતું અસક્કુણેય્યં સાગરૂપમં સાગરસદિસં તેન ભોગેન તાદિસેન ધનેન બુદ્ધસ્સ આરામં માપયેતિ સમ્બન્ધો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૪૭૪. ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા સમ્બુદ્ધો તેન સુટ્ઠુ માપિતં કારિતં સઙ્ઘારામં પટિગ્ગહેત્વા તસ્સારામસ્સાનિસંસદીપકં ઇદં વચનં અબ્રવિ કથેસીતિ સમ્બન્ધો.

૪૭૫. કથં? યો સોતિ યો સઙ્ઘારામદાયકો તાપસો સુમાપિતં કુટિલેણમણ્ડપપાસાદહમ્મિયપાકારાદિના સુટ્ઠુ સજ્જિતં સઙ્ઘારામં બુદ્ધસ્સ પાદાસિ પ-કારેન સોમનસ્સસમ્પયુત્તચિત્તેન અદાસિ. તમહં કિત્તયિસ્સામીતિ તં તાપસં અહં પાકટં કરિસ્સામિ, ઉત્તાનિં કરિસ્સામીતિ અત્થો. સુણાથ મમ ભાસતોતિ ભાસન્તસ્સ મય્હં વચનં સુણાથ, ઓહિતસોતા અવિક્ખિત્તચિત્તા મનસિ કરોથાતિ અત્થો.

૪૭૬. તેન દિન્નારામસ્સ ફલં દસ્સેન્તો હત્થી અસ્સા રથા પત્તીતિઆદિમાહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૪૭૭. સઙ્ઘારામસ્સિદં ફલન્તિ ઇદં આયતિં અનુભવિતબ્બસમ્પત્તિસઙ્ખાતં ઇટ્ઠફલં સઙ્ઘારામદાનસ્સ ફલં વિપાકન્તિ અત્થો.

૪૭૮. છળાસીતિસહસ્સાનીતિ છસહસ્સાનિ અસીતિસહસ્સાનિ સમલઙ્કતા સુટ્ઠુ અલઙ્કતા સજ્જિતા નારિયો ઇત્થિયો વિચિત્તવત્થાભરણાતિ વિચિત્તેહિ અનેકરૂપેહિ વત્થેહિ આભરણેહિ ચ સમન્નાગતા. આમુત્તમણિકુણ્ડલાતિ ઓલમ્બિતમુત્તાહારમણિકઞ્ચિતકણ્ણાતિ અત્થો.

૪૭૯. તાસં ઇત્થીનં રૂપસોભાતિસયં વણ્ણેન્તો આળારપમ્હાતિઆદિમાહ. તત્થ આળારાનિ મહન્તાનિ અક્ખીનિ મણિગુળસદિસાનિ યાસં ઇત્થીનં તા આળારપમ્હા ભમરાનમિવ મન્દલોચનાતિ અત્થો. હસુલા હાસપકતિ, લીલાવિલાસાતિ અત્થો. સુસઞ્ઞાતિ સુન્દરસઞ્ઞિતબ્બસરીરાવયવા. તનુમજ્ઝિમાતિ ખુદ્દકઉદરપદેસા. સેસં ઉત્તાનમેવ.

૪૮૪. તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદોતિ તસ્સ ગોતમસ્સ ભગવતો ધમ્મેસુ દાયાદો ધમ્મકોટ્ઠાસભાગી. ઓરસોતિ ઉરસિ જાતો, સિથિલધનિતાદિદસવિધબ્યઞ્જનબુદ્ધિસમ્પન્નં કણ્ઠતાલુઓટ્ઠાદિપઞ્ચટ્ઠાને ઘટ્ટેત્વા દેસિતધમ્મં સુત્વા સોતાપત્તિમગ્ગાદિમગ્ગપટિપાટિયા સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા અરહત્તે ઠિતભાવેન ઉરસિ જાતપુત્તોતિ અત્થો. ધમ્મનિમ્મિતોતિ ધમ્મેન સમેન અદણ્ડેન અસત્થેન નિમ્મિતો પાકટો ભવિસ્સસીતિ અત્થો. ઉપાલિ નામ નામેનાતિ કિઞ્ચાપિ સો માતુ નામેન મન્તાણિપુત્તનામો, અનુરુદ્ધાદીહિ પન સહ ગન્ત્વા પબ્બજિતત્તા ખત્તિયાનં ઉપસમીપે અલ્લીનો યુત્તો કાયચિત્તેહિ સમઙ્ગીભૂતોતિ ઉપાલીતિ નામેન સત્થુ સાવકો હેસ્સતિ ભવિસ્સતીતિ અત્થો.

૪૮૫. વિનયે પારમિં પત્વાતિ વિનયપિટકે કોટિં પરિયોસાનં પત્વા પાપુણિત્વા. ઠાનાટ્ઠાને ચ કોવિદોતિ કારણાકારણે ચ દક્ખો છેકોતિ અત્થો. જિનસાસનં ધારેન્તોતિ જિનેન વુત્તાનુસાસનિં જિનસ્સ પિટકત્તયં વાચનસવનચિન્તનધારણાદિવસેન ધારેન્તો, સલ્લક્ખેન્તોતિ અત્થો. વિહરિસ્સતિનાસવોતિ નિક્કિલેસો ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરિસ્સતિ પવત્તેસ્સતીતિ અત્થો.

૪૮૭. અપરિમેય્યુપાદાયાતિ અનેકસતસહસ્સે આદિં કત્વા. પત્થેમિ તવ સાસનન્તિ ‘‘ગોતમસ્સ ભગવતો સાસને વિનયધરાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ તુય્હં સાસનં પત્થેમિ ઇચ્છામીતિ અત્થો. સો મે અત્થોતિ સો એતદગ્ગટ્ઠાનન્તરસઙ્ખાતો અત્થો મે મયા અનુપ્પત્તોતિ અત્થો. સબ્બસંયોજનક્ખયોતિ સબ્બેસં સંયોજનાનં ખયો મયા અનુપ્પત્તોતિ સમ્બન્ધો, નિબ્બાનં અધિગતન્તિ અત્થો.

૪૮૮. રાજદણ્ડેન તજ્જિતો પીળિતો સૂલાવુતો સૂલે આવુતો આવુણિતો પોસો પુરિસો સૂલે સાતં મધુરસુખં અવિન્દન્તો નાનુભવન્તો પરિમુત્તિંવ પરિમોચનમેવ ઇચ્છતિ યથાતિ સમ્બન્ધો.

૪૮૯-૯૦. મહાવીર વીરાનમન્તરે વીરુત્તમ અહં ભવદણ્ડેન જાતિદણ્ડેન, તજ્જિતો પીળિતો કમ્મસૂલાવુતો કુસલાકુસલકમ્મસૂલસ્મિં આવુતો સન્તો સંવિજ્જમાનો, પિપાસાવેદનાય પિપાસાતુરભાવેન અટ્ટિતો અભિભૂતો દુક્ખાપિતો ભવે સાતં સંસારે મધુરં સુખં ન વિન્દામિ ન લભામિ. રાગગ્ગિદોસગ્ગિમોહગ્ગિસઙ્ખાતેહિ, નરકગ્ગિકપ્પુટ્ઠાનગ્ગિદુક્ખગ્ગિસઙ્ખાતેહિ વા તીહિ અગ્ગીહિ ડય્હન્તો પરિમુત્તિં પરિમુચ્ચનુપાયં ગવેસામિ પરિયેસામિ તથેવાતિ સમ્બન્ધો. યથા રાજદણ્ડં ઇતો ગતો પત્તો પરિમુત્તિં ગવેસતિ, તથા અહં ભવદણ્ડપ્પત્તો પરિમુત્તિં ગવેસામીતિ સમ્બન્ધો.

૪૯૧-૨. પુન સંસારતો મોચનં ઉપમોપમેય્યવસેન દસ્સેન્તો યથા વિસાદોતિઆદિમાહ. તત્થ વિસેન સપ્પવિસેન આ સમન્તતો દંસીયિત્થ દટ્ઠો હોતીતિ વિસાદો, સપ્પદટ્ઠોતિ અત્થો. અથ વા વિસં હલાહલવિસં અદતિ ગિલતીતિ વિસાદો, વિસખાદકોતિ અત્થો. યો પુરિસો વિસાદો, તેન તાદિસેન વિસેન પરિપીળિતો, તસ્સ વિસસ્સ વિઘાતાય વિનાસાય ઉપાયનં ઉપાયભૂતં અગદં ઓસધં ગવેસેય્ય પરિયેસેય્ય, તં ગવેસમાનો વિસઘાતકં વિસનાસકં અગદં ઓસધં પસ્સેય્ય દક્ખેય્ય. સો તં અત્તનો દિટ્ઠં ઓસધં પિવિત્વા વિસમ્હા વિસતો પરિમુત્તિયા પરિમોચનકારણા સુખી અસ્સ ભવેય્ય યથાતિ સમ્બન્ધો.

૪૯૩. તથેવાહન્તિ યથા યેન પકારેન સો નરો વિસહતો, સવિસેન સપ્પેન દટ્ઠો વિસખાદકો વા ઓસધં પિવિત્વા સુખી ભવેય્ય, તથેવ તેન પકારેન અહં અવિજ્જાય મોહેન સં સુટ્ઠુ પીળિતો. સદ્ધમ્માગદમેસહન્તિ અહં સદ્ધમ્મસઙ્ખાતં ઓસધં એસં પરિયેસન્તોતિ અત્થો.

૪૯૪-૫. ધમ્માગદં ગવેસન્તોતિ સંસારદુક્ખવિસસ્સ વિનાસાય ધમ્મોસધં ગવેસન્તો. અદ્દક્ખિં સક્યસાસનન્તિ સક્યવંસપભવસ્સ ગોતમસ્સ સાસનં સદ્દક્ખિન્તિ અત્થો. અગ્ગં સબ્બોસધાનં તન્તિ સબ્બેસં ઓસધાનં અન્તરે તં સક્યસાસનસઙ્ખાતં ધમ્મોસધં અગ્ગં ઉત્તમન્તિ અત્થો. સબ્બસલ્લવિનોદનન્તિ રાગસલ્લાદીનં સબ્બેસં સલ્લાનં વિનોદનં વૂપસમકરં ધમ્મોસધં ધમ્મસઙ્ખાતં ઓસધં પિવિત્વા સબ્બં વિસં સકલસંસારદુક્ખવિસં સમૂહનિં નાસેસિન્તિ સમ્બન્ધો. અજરામરન્તિ તં દુક્ખવિસં સમૂહનિત્વા અજરં જરાવિરહિતં અમરં મરણવિરહિતં સીતિભાવં રાગપરિળાહાદિવિરહિતત્તા સીતલભૂતં નિબ્બાનં અહં ફસ્સયિં પચ્ચક્ખમકાસિન્તિ સમ્બન્ધો.

૪૯૬. પુન કિલેસતમસ્સ ઉપમં દસ્સેન્તો યથા ભૂતટ્ટિતોતિઆદિમાહ. તત્થ યથા યેન પકારેન ભૂતટ્ટિતો ભૂતેન યક્ખેન અટ્ટિતો પીળિતો પોસો પુરિસો ભૂતગ્ગાહેન યક્ખગ્ગાહેન પીળિતો દુક્ખિતો ભૂતસ્મા યક્ખગ્ગાહતો પરિમુત્તિયા મોચનત્થાય ભૂતવેજ્જં ગવેસેય્ય.

૪૯૭. તં ગવેસમાનો ચ ભૂતવિજ્જાય સુટ્ઠુ કોવિદં છેકં ભૂતવેજ્જં પસ્સેય્ય, સો ભૂતવેજ્જો તસ્સ યક્ખગ્ગહિતસ્સ પુરિસસ્સ આવેસભૂતં વિહને વિનાસેય્ય, સમૂલઞ્ચ મૂલેન સહ આયતિં અનાસેવકં કત્વા વિનાસયે વિદ્ધંસેય્યાતિ સમ્બન્ધો.

૪૯૮. મહાવીર વીરુત્તમ તમગ્ગાહેન કિલેસન્ધકારગ્ગાહેન પીળિતો અહં તથેવ તેન પકારેનેવ તમતો કિલેસન્ધકારતો પરિમુત્તિયા મોચનત્થાય ઞાણાલોકં પઞ્ઞાઆલોકં ગવેસામીતિ સમ્બન્ધો.

૪૯૯. અથ તદનન્તરં કિલેસતમસોધનં કિલેસન્ધકારનાસકં સક્યમુનિં અદ્દસન્તિ અત્થો. સો સક્યમુનિ મે મય્હં તમં અન્ધકારં કિલેસતિમિરં ભૂતવેજ્જોવ ભૂતકં યક્ખગ્ગહિતં ઇવ વિનોદેસિ દૂરી અકાસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૦૦. સો અહં એવં વિમુત્તો સંસારસોતં સંસારપવાહં સં સુટ્ઠુ છિન્દિં છેદેસિં, તણ્હાસોતં તણ્હામહોઘં નિવારયિં નિરવસેસં અપ્પવત્તિં અકાસિન્તિ અત્થો. ભવં ઉગ્ઘાટયિં સબ્બન્તિ કામભવાદિકં સબ્બં નવભવં ઉગ્ઘાટયિં વિનાસેસિન્તિ અત્થો. મૂલતો વિનાસેન્તો ભૂતવેજ્જો ઇવ મૂલતો ઉગ્ઘાટયિન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૦૧. તતો નિબ્બાનપરિયેસનાય ઉપમં દસ્સેન્તો યથાતિઆદિમાહ. તત્થ ગરું ભારિયં નાગં ગિલતીતિ ગરુળો. ગરું વા નાગં લાતિ આદદાતીતિ ગરુળો, ગરુળરાજા. અત્તનો ભક્ખં સકગોચરં પન્નગં પકારેન પરહત્થં ન ગચ્છતીતિ પન્નગોતિ લદ્ધનામં નાગં ગહણત્થાય ઓપતતિ અવપતતિ, સમન્તા સમન્તતો યોજનસતં સતયોજનપ્પમાણં મહાસરં મહાસમુદ્દં અત્તનો પક્ખવાતેહિ વિક્ખોભેતિ આલોળેતિ યથાતિ સમ્બન્ધો.

૫૦૨. સો સુપણ્ણો વિહઙ્ગમો વેહાસગમનસીલો પન્નગં નામં ગહેત્વા અધોસીસં ઓલમ્બેત્વા વિહેઠયં તત્થ તત્થ વિવિધેન હેઠનેન હેઠેન્તો આદાય દળ્હં ગહેત્વા યેન કામં યત્થ ગન્તુકામો, તત્થ પક્કમતિ ગચ્છતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૦૩. ભન્તે મહાવીર, યથા ગરુળો બલી બલવા પન્નગં ગહેત્વા પક્કમતિ, તથા એવ અહં અસઙ્ખતં પચ્ચયેહિ અકતં નિબ્બાનં ગવેસન્તો પટિપત્તિપૂરણવસેન પરિયેસન્તો દોસે સકલદિયડ્ઢકિલેસસહસ્સે વિક્ખાલયિં વિસેસેન સમુચ્છેદપ્પહાનેન સોધેસિં અહન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૦૪. યથા ગરુળો પન્નગં ગહેત્વા ભુઞ્જિત્વા વિહરતિ, તથા અહં ધમ્મવરં ઉત્તમધમ્મં દિટ્ઠો પસ્સન્તો એતં સન્તિપદં નિબ્બાનપદં અનુત્તરં ઉત્તરવિરહિતં મગ્ગફલેહિ આદાય ગહેત્વા વળઞ્જેત્વા વિહરામીતિ સમ્બન્ધો.

૫૦૫. ઇદાનિ નિબ્બાનસ્સ દુલ્લભભાવં દસ્સેન્તો આસાવતી નામ લતાતિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બેસં દેવાનં આસા ઇચ્છા એતિસ્સં લતાયં અત્થીતિ આસાવતી નામ લતા, ચિત્તલતાવને અનેકવિચિત્તાહિ લતાહિ ગહનીભૂતે વને ઉય્યાને જાતા નિબ્બત્તાતિ અત્થો. તસ્સા લતાય વસ્સસહસ્સેન વસ્સસહસ્સચ્ચયેન એકં ફલં નિબ્બત્તતે એકં ફલં ગણ્હાતિ.

૫૦૬. તં દેવાતિ તં આસાવતિં લતં તાવ દૂરફલં તત્તકં ચિરકાલં અતિક્કમિત્વા ફલં ગણ્હન્તં સંવિજ્જમાનં દેવા તાવતિંસદેવતા પયિરુપાસન્તિ ભજન્તિ, સા આસાવતી નામ લતુત્તમા લતાનં અન્તરે ઉત્તમલતા એવં દેવાનં પિયા અહોસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૦૭. સતસહસ્સુપાદાયાતિ સતસહસ્સસંવચ્છરં આદિં કત્વા. તાહં પરિચરે મુનીતિ મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં, ભન્તે, મુનિ ઞાણવન્ત સબ્બઞ્ઞુ, અહં તં ભગવન્તં પરિચરે પયિરુપાસામિ. સાયંપાતં નમસ્સામીતિ સાયન્હસમયઞ્ચ પુબ્બણ્હસમયઞ્ચાતિ દ્વિક્ખત્તું નમસ્સામિ પણામં કરોમિ. યથા દેવા તાવતિંસા દેવા વિય આસાવતીલતં સાયંપાતઞ્ચ પયિરુપાસન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૫૦૮. અવઞ્ઝા પારિચરિયાતિ યસ્મા બુદ્ધદસ્સનહેતુ નિબ્બાનપ્પત્તિ અહોસિ, તસ્મા બુદ્ધપારિચરિયા વત્તપટિપત્તિકિરિયા અવઞ્ઝા અતુચ્છા નમસ્સના પણામકિરિયા ચ અમોઘા અતુચ્છા. તથા હિ દૂરાગતં દૂરતો સંસારદ્ધાનતો આગતમ્પિ, સન્તં સંવિજ્જમાનં ખણોયં અયં બુદ્ધુપ્પાદક્ખણો ન વિરાધયિ નાતિક્કમિ, મં અતિક્કમિત્વા ન ગતોતિ અત્થો.

૫૦૯. બુદ્ધદસ્સનહેતુ નિબ્બાનપ્પત્તો અહં આયતિં ઉપ્પજ્જનકભવે મમ પટિસન્ધિં વિચિનન્તો ઉપપરિક્ખન્તો ન પસ્સામીતિ સમ્બન્ધો. નિરૂપધિ ખન્ધૂપધિકિલેસૂપધીહિ વિરહિતો વિપ્પમુત્તો સબ્બકિલેસેહિ વિનાભૂતો ઉપસન્તો કિલેસપરિળાહાભાવેન સન્તમાનસો ચરામિ અહન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૧૦. પુન અત્તનો બુદ્ધદસ્સનાય ઉપમં દસ્સેન્તો યથાપિ પદુમં નામાતિઆદિમાહ. સૂરિયરંસેન સૂરિયરંસિસમ્ફસ્સેન યથા પદુમં નામ અપિ પુપ્ફતિ વિકસતિ મહાવીર વીરુત્તમ અહં તથા એવ બુદ્ધરંસેન બુદ્ધેન ભગવતા દેસિતધમ્મરંસિપ્પભાવેન પુપ્ફિતોતિ અત્થો.

૫૧૧-૧૨. પુન બુદ્ધદસ્સનેન નિબ્બાનદસ્સનં દીપેન્તો યથા બલાકાતિઆદિમાહ. તત્થ બલાકયોનિમ્હિ બલાકજાતિયં સદા સબ્બસ્મિં કાલે પુમા પુરિસો યથા ન વિજ્જતિ. પુમે અવિજ્જમાને કથં બલાકાનં ગબ્ભગ્ગહણં હોતીતિ ચે? મેઘેસુ ગજ્જમાનેસુ સદ્દં કરોન્તેસુ મેઘગજ્જનં સુત્વા તા બલાકિનિયો સદા સબ્બકાલે ગબ્ભં ગણ્હન્તિ અણ્ડં ધારેન્તીતિ અત્થો. યાવ યત્તકં કાલં મેઘો ન ગજ્જતિ મેઘો સદ્દં ન કરોતિ, તાવ તત્તકં કાલં ચિરં ચિરકાલેન ગબ્ભં અણ્ડં ધારેન્તિ. યદા યસ્મિં કાલે મેઘો પવસ્સતિ પકારેન ગજ્જિત્વા વસ્સતિ વુટ્ઠિધારં પગ્ઘરતિ, તદા તસ્મિં કાલે ભારતો ગબ્ભધારણતો પરિમુચ્ચન્તિ અણ્ડં પાતેન્તીતિ અત્થો.

૫૧૩. તતો પરં ઉપમેય્યસમ્પદં દસ્સેન્તો પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સાતિઆદિમાહ. પદુમુત્તરસ્સ બુદ્ધસ્સ ધમ્મમેઘેન વોહારપરમત્થદેસનાસઙ્ખાતમેઘેન ગજ્જતો ગજ્જન્તસ્સ દેસેન્તસ્સ ધમ્મમેઘસ્સ સદ્દેન ઘોસાનુસારેન અહં તદા ધમ્મગબ્ભં વિવટ્ટૂપનિસ્સયં દાનસીલાદિપુઞ્ઞસમ્ભારગબ્ભં અગણ્હિં ગહેસિં તથાતિ સમ્બન્ધો.

૫૧૪. સતસહસ્સુપાદાય કપ્પસતસહસ્સં આદિં કત્વા પુઞ્ઞગબ્ભં દાનસીલાદિપુઞ્ઞસમ્ભારં અહં ધરેમિ પૂરેમિ. યાવ ધમ્મમેઘો ધમ્મદેસના ન ગજ્જતિ બુદ્ધેન ન દેસીયતિ, તાવ અહં ભારતો સંસારગબ્ભભારતો નપ્પમુચ્ચામિ ન મોચેમિ ન વિસું ભવામીતિ સમ્બન્ધો.

૫૧૫. ભન્તે, સક્યમુનિ સક્યવંસપ્પભવ યદા યસ્મિં કાલે સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ તવ પિતુ રમ્મે રમણીયે કપિલવત્થવે કપિલવત્થુનામકે નગરે તુવં ધમ્મમેઘેન ગજ્જતિ ઘોસેતિ, તદા તસ્મિં કાલે અહં ભારતો સંસારગબ્ભભારતો પરિમુચ્ચિં મુત્તો અહોસિન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૧૬. તતો પરં અત્તના અધિગતે મગ્ગફલે દસ્સેન્તો સુઞ્ઞતન્તિઆદિમાહ. તત્થ અત્તઅત્તનિયાદીનં અભાવતો સુઞ્ઞતં વિમોક્ખઞ્ચ રાગદોસમોહસબ્બકિલેસનિમિત્તાનં અભાવતો, અનિમિત્તં વિમોક્ખઞ્ચ તણ્હાપણિધિસ્સ અભાવતો, અપ્પણિહિતં વિમોક્ખઞ્ચ અરિયમગ્ગં અધિગઞ્છિં ભાવેસિન્તિ સમ્બન્ધો. ચતુરો ચ ફલે સબ્બેતિ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ સબ્બાનિ સચ્છિ અકાસિન્તિ અત્થો. ધમ્મેવં વિજટયિં અહન્તિ અહં એવં સબ્બધમ્મે જટં ગહનં વિજટયિં વિદ્ધંસેસિન્તિ અત્થો.

દુતિયભાણવારવણ્ણના સમત્તા.

૫૧૭. તતો પરં અત્તના અધિગતવિસેસમેવ દસ્સેન્તો અપરિમેય્યુપાદાયાતિઆદિમાહ. તત્થ ન પરિમેય્યોતિ અપરિમેય્યો, સંવચ્છરગણનવસેન પમેતું સઙ્ખાતું અસક્કુણેય્યોતિ અત્થો. તં અપરિમેય્યં કપ્પં ઉપાદાય આદિં કત્વા તવ સાસનં તુય્હં સાસનં ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ ભગવતો સાસને વિનયધરાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ એવં પત્થેમિ. અતીતત્થે વત્તમાનવચનં, પત્થેસિન્તિ અત્થો. સો મે અત્થોતિ સો પત્થનાસઙ્ખાતો અત્થો મે મયા અનુપ્પત્તો નિપ્ફાદિતોતિ અત્થો. અનુત્તરં સન્તિપદં નિબ્બાનં અનુપ્પત્તં અધિગતન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૧૮. સો અહં અધિગતત્તા વિનયે વિનયપિટકે પારમિં પત્તો પરિયોસાનપ્પત્તો. યથાપિ પાઠિકો ઇસીતિ યથા પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો સાસને વિનયધરાનં અગ્ગો ઇસિ ભિક્ખુ પાઠિકો પાકટો અહોસિ, તથેવાહન્તિ અત્થો. ન મે સમસમો અત્થીતિ વિનયધારિતાય મે મયા સમસમો સમાનો અઞ્ઞો ન અત્થીતિ અત્થો. સાસનં ઓવાદાનુસાસનીસઙ્ખાતં સાસનં ધારેમિ પૂરેમીતિ અત્થો.

૫૧૯. પુનપિ અત્તનો વિસેસં દસ્સેન્તો વિનયે ખન્ધકે ચાપીતિઆદિમાહ. તત્થ વિનયેતિ ઉભતોવિભઙ્ગે. ખન્ધકેતિ મહાવગ્ગચૂળવગ્ગે. તિકચ્છેદે ચાતિ તિકસઙ્ઘાદિસેસતિકપાચિત્તિયાદિકે ચ. પઞ્ચમેતિ પરિવારે ચ. એત્થ એતસ્મિં સકલે વિનયપિટકે મય્હં વિમતિ દ્વેળ્હકં નત્થિ ન સંવિજ્જતિ. અક્ખરેતિ વિનયપિટકપરિયાપન્ને અ-કારાદિકે અક્ખરે. બ્યઞ્જનેતિ ક-કારાદિકે બ્યઞ્જને વા મે વિમતિ સંસયો નત્થીતિ સમ્બન્ધો.

૫૨૦. નિગ્ગહે પટિકમ્મે ચાતિ પાપભિક્ખૂનં નિગ્ગહે ચ સાપત્તિકાનં ભિક્ખૂનં પરિવાસદાનાદિકે પટિકમ્મે ચ ઠાનાટ્ઠાને ચ કારણે ચ અકારણે ચ કોવિદો છેકોતિ અત્થો. ઓસારણે ચ તજ્જનીયાદિકમ્મસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન ઓસારણે પવેસને ચ. વુટ્ઠાપને ચ આપત્તિતો વુટ્ઠાપને નિરાપત્તિકરણે ચ છેકોતિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થ પારમિં ગતોતિ સબ્બસ્મિં વિનયકમ્મે પરિયોસાનં પત્તો, દક્ખો છેકોતિ અત્થો.

૫૨૧. વિનયે ખન્ધકે ચાપીતિ વુત્તપ્પકારે વિનયે ચ ખન્ધકે ચ, પદં સુત્તપદં નિક્ખિપિત્વા પટ્ઠપેત્વા. ઉભતો વિનિવેઠેત્વાતિ વિનયતો ખન્ધકતો ચાતિ ઉભયતો નિબ્બત્તેત્વા વિજટેત્વા નયં આહરિત્વા. રસતોતિ કિચ્ચતો. ઓસરેય્યં ઓસારણં કરોમીતિ અત્થો.

૫૨૨. નિરુત્તિયા ચ કુસલોતિ ‘‘રુક્ખો પટો કુમ્ભો માલા ચિત્ત’’ન્તિઆદીસુ વોહારેસુ છેકો. અત્થાનત્થે ચ કોવિદોતિ અત્થે વડ્ઢિયં અનત્થે હાનિયઞ્ચ કોવિદો દક્ખોતિ અત્થો. અનઞ્ઞાતં મયા નત્થીતિ વિનયપિટકે સકલે વા પિટકત્તયે મયા અનઞ્ઞાતં અવિદિતં અપાકટં કિઞ્ચિ નત્થીતિ અત્થો. એકગ્ગો સત્થુ સાસનેતિ બુદ્ધસાસને અહમેવ એકો વિનયધરાનં અગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમોતિ અત્થો.

૫૨૩. રૂપદક્ખે અહં અજ્જાતિ અજ્જ એતરહિ કાલે સક્યપુત્તસ્સ ભગવતો સાસને પાવચને અહં રૂપદક્ખે રૂપદસ્સને વિનયવિનિચ્છયદસ્સને સબ્બં કઙ્ખં સકલં સંસયં વિનોદેમિ વિનાસેમીતિ સમ્બન્ધો. છિન્દામિ સબ્બસંસયન્તિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિકં (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦; મહાનિ. ૧૭૪) કાલત્તયં આરબ્ભ ઉપ્પન્નં સબ્બં સોળસવિધં કઙ્ખં છિન્દામિ વૂપસમેમિ સબ્બસો વિદ્ધંસેમીતિ અત્થો.

૫૨૪. પદં અનુપદઞ્ચાપીતિ પદં પુબ્બપદઞ્ચ અનુપદં પરપદઞ્ચ અક્ખરં એકેકમક્ખરઞ્ચ બ્યઞ્જનં સિથિલધનિતાદિદસવિધં બ્યઞ્જનવિધાનઞ્ચ. નિદાનેતિ તેન સમયેનાતિઆદિકે નિદાને ચ. પરિયોસાનેતિ નિગમને. સબ્બત્થ કોવિદોતિ સબ્બેસુ છસુ ઠાનેસુ છેકોતિ અત્થો.

૫૨૫. તતો પરં ભગવતોયેવ ગુણે પકાસેન્તો યથાપિ રાજા બલવાતિઆદિમાહ. તત્થ યથા બલવા થામબલસમ્પન્નો સેનાબલસમ્પન્નો વા રાજા, પરં પરેસં પટિરાજૂનં સેનં નિગ્ગણ્હિત્વા નિસ્સેસતો ગહેત્વા પલાપેત્વા વા, તપે તપેય્ય સન્તપેય્ય દુક્ખાપેય્ય. વિજિનિત્વાન સઙ્ગામન્તિ સઙ્ગામં પરસેનાય સમાગમં યુદ્ધં વિજિનિત્વા વિસેસેન જિનિત્વા જયં પત્વા. નગરં તત્થ માપયેતિ તત્થ તસ્મિં વિજિતટ્ઠાને નગરં પાસાદહમ્મિયાદિવિભૂસિતં વસનટ્ઠાનં માપયે કારાપેય્યાતિ અત્થો.

૫૨૬. પાકારં પરિખઞ્ચાપીતિ તત્થ માપિતનગરે પાકારં સુધાધવલઇટ્ઠકામયપાકારઞ્ચ કારયેતિ સમ્બન્ધો. પરિખઞ્ચાપિ કદ્દમપરિખં, ઉદકપરિખં, સુક્ખપરિખઞ્ચ અપિ કારયે. એસિકં દ્વારકોટ્ઠકન્તિ નગરસોભનત્થં ઉસ્સાપિતએસિકાથમ્ભઞ્ચ મહન્તં કોટ્ઠકઞ્ચ ચતુભૂમકાદિદ્વારકોટ્ઠકઞ્ચ કારયે. અટ્ટાલકે ચ વિવિધેતિ ચતુભૂમકાદિભેદે અતિઉચ્ચઅટ્ટાલકે ચ વિવિધે નાનપ્પકારકે બહૂ કારયે કારાપેય્યાતિ સમ્બન્ધો.

૫૨૭. સિઙ્ઘાટકં ચચ્ચરઞ્ચાતિ ન કેવલં પાકારાદયો કારયે, સિઙ્ઘાટકં ચતુમગ્ગસન્ધિઞ્ચ ચચ્ચરં અન્તરાવીથિઞ્ચ કારયેતિ સમ્બન્ધો. સુવિભત્તન્તરાપણન્તિ સુટ્ઠુ વિભત્તં વિભાગતો કોટ્ઠાસવન્તં અન્તરાપણં અનેકાપણસહસ્સં કારાપેય્યાતિ અત્થો. કારયેય્ય સભં તત્થાતિ તસ્મિં માપિતનગરે સભં ધમ્માધિકરણસાલં કારયે. અત્થાનત્થવિનિચ્છયં વડ્ઢિઞ્ચ અવડ્ઢિઞ્ચ વિનિચ્છયકરણત્થં વિનિચ્છયસાલં કારયેતિ સમ્બન્ધો.

૫૨૮. નિગ્ઘાતત્થં અમિત્તાનન્તિ પટિરાજૂનં પટિબાહનત્થં. છિદ્દાછિદ્દઞ્ચ જાનિતુન્તિ દોસઞ્ચ અદોસઞ્ચ જાનિતું. બલકાયસ્સ રક્ખાયાતિ હત્થિઅસ્સરથપત્તિસઙ્ખાતસ્સ બલકાયસ્સ સેનાસમૂહસ્સ આરક્ખણત્થાય સો નગરસામિકો રાજા, સેનાપચ્ચં સેનાપતિં સેનાનાયકં મહામત્તં ઠપેતિ ઠાનન્તરે પતિટ્ઠપેતીતિ અત્થો.

૫૨૯. આરક્ખત્થાય ભણ્ડસ્સાતિ જાતરૂપરજતમુત્તામણિઆદિરાજભણ્ડસ્સ આરક્ખણત્થાય સમન્તતો ગોપનત્થાય મે મય્હં ભણ્ડં મા વિનસ્સીતિ નિધાનકુસલં રક્ખણે કુસલં છેકં નરં પુરિસં ભણ્ડરક્ખં ભણ્ડરક્ખન્તં સો રાજા ભણ્ડાગારે ઠપેતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૩૦. મમત્તો હોતિ યો રઞ્ઞોતિ યો પણ્ડિતો રઞ્ઞો મમત્તો મામકો પક્ખપાતો હોતિ. વુદ્ધિં યસ્સ ચ ઇચ્છતીતિ અસ્સ રઞ્ઞો વુદ્ધિઞ્ચ વિરૂળ્હિં યો ઇચ્છતિ કામેતિ, તસ્સ ઇત્થમ્ભૂતસ્સ પણ્ડિતસ્સ રાજા અધિકરણં વિનિચ્છયાધિપચ્ચં દેતિ મિત્તસ્સ મિત્તભાવસ્સ પટિપજ્જિતુન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૩૧. ઉપ્પાતેસૂતિ ઉક્કાપાતદિસાડાહાદિઉપ્પાતેસુ ચ. નિમિત્તેસૂતિ મૂસિકચ્છિન્નાદીસુ ‘‘ઇદં નિમિત્તં સુભં, ઇદં નિમિત્તં અસુભ’’ન્તિ એવં નિમિત્તજાનનસત્થેસુ ચ. લક્ખણેસુ ચાતિ ઇત્થિપુરિસાનં હત્થપાદલક્ખણજાનનસત્થેસુ ચ કોવિદં છેકં અજ્ઝાયકં અનેકેસં સિસ્સાનં બ્યાકરણવાચકં મન્તધરં વેદત્તયસઙ્ખાતમન્તધારકં પણ્ડિતં સો રાજા પોરોહિચ્ચે પુરોહિતટ્ઠાનન્તરે ઠપેતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૩૨. એતેહઙ્ગેહિ સમ્પન્નોતિ એતેહિ વુત્તપ્પકારેહિ અઙ્ગેહિ અવયવેહિ સમ્પન્નો સમઙ્ગીભૂતો સો રાજા ‘‘ખત્તિયો’’તિ પવુચ્ચતિ કથીયતીતિ સમ્બન્ધો. સદા રક્ખન્તિ રાજાનન્તિ એતે સેનાપચ્ચાદયો અમચ્ચા સદા સબ્બકાલં તં રાજાનં રક્ખન્તિ ગોપેન્તિ. કિમિવ? ચક્કવાકોવ દુક્ખિતં દુક્ખપ્પત્તં સકઞાતિં રક્ખન્તો ચક્કવાકો પક્ખી ઇવાતિ અત્થો.

૫૩૩. તથેવ ત્વં મહાવીરાતિ વીરુત્તમ, યથા સો રાજા સેનાપચ્ચાદિઅઙ્ગસમ્પન્નો નગરદ્વારં થકેત્વા પટિવસતિ, તથેવ તુવં હતામિત્તો નિહતપચ્ચત્થિકો ખત્તિયો ઇવ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સહ દેવેહિ પવત્તમાનસ્સ લોકસ્સ ધમ્મરાજા ધમ્મેન સમેન રાજા દસપારમિતાધમ્મપરિપૂરણેન રાજભૂતત્તા ‘‘ધમ્મરાજા’’તિ પવુચ્ચતિ કથીયતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૩૪. તિત્થિયે નીહરિત્વાનાતિ ધમ્મરાજભાવેન પટિપક્ખભૂતે સકલતિત્થિયે નીહરિત્વા નિસ્સેસેન હરિત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા સસેનકં ધારઞ્ચાપિ સેનાય સહ વસવત્તિમારમ્પિ નીહરિત્વા. તમન્ધકારંવિધમિત્વાતિ તમસઙ્ખાતં મોહન્ધકારં વિધમિત્વા વિદ્ધંસેત્વા. ધમ્મનગરં સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મસઙ્ખાતં, ખન્ધાયતનધાતુપટિચ્ચસમુપ્પાદબલબોજ્ઝઙ્ગગમ્ભીરનયસમન્તપટ્ઠાનધમ્મસઙ્ખાતં વા નગરં અમાપયિ નિમ્મિનિ પતિટ્ઠાપેસીતિ અત્થો.

૫૩૫. સીલં પાકારકં તત્થાતિ તસ્મિં પતિટ્ઠાપિતે ધમ્મનગરે ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પાકારં. ઞાણં તે દ્વારકોટ્ઠકન્તિ તે તુય્હં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઆસયાનુસયઞાણઅનાગતંસઞાણઅતીતંસઞાણાદિકમેવ ઞાણં દ્વારકોટ્ઠકન્તિ અત્થો. સદ્ધા તે એસિકા વીરાતિ, ભન્તે, અસિથિલપરક્કમ તે તુય્હં દીપઙ્કરપાદમૂલતો પભુતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણકારણા સદ્દહનસદ્ધા ઉસ્સાપિતઅલઙ્કારઅલઙ્કતથમ્ભોતિ અત્થો. દ્વારપાલો ચ સંવરોતિ તે તુય્હં છદ્વારિકસંવરો રક્ખાવરણગુત્તિ દ્વારપાલો દ્વારરક્ખકોતિ અત્થો.

૫૩૬. સતિપટ્ઠાનમટ્ટાલન્તિ તે તુય્હં ચતુસતિપટ્ઠાનઅટ્ટાલમુણ્ડચ્છદનં. પઞ્ઞા તે ચચ્ચરં મુનેતિ, ભન્તે, મુને ઞાણવન્ત તે તુય્હં પાટિહારિયાદિઅનેકવિધા પઞ્ઞા ચચ્ચરં મગ્ગસમોધાનં નગરવીથીતિ અત્થો. ઇદ્ધિપાદઞ્ચ સિઙ્ઘાટન્તિ તુય્હં છન્દવીરિયચિત્તવીમંસસઙ્ખાતા ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા સિઙ્ઘાટં ચતુમગ્ગસન્તિ. ધમ્મવીથિ સુમાપિતન્તિ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મસઙ્ખાતાય વીથિયા સુટ્ઠુ માપિતં સજ્જિતં, તં ધમ્મનગરન્તિ અત્થો.

૫૩૭. સુત્તન્તં અભિધમ્મઞ્ચાતિ તવ તુય્હં એત્થ ધમ્મનગરે સુત્તન્તં અભિધમ્મં વિનયઞ્ચ કેવલં સકલં સુત્તગેય્યાદિકં નવઙ્ગં બુદ્ધવચનં ધમ્મસભા ધમ્માધિકરણસાલાતિ અત્થો.

૫૩૮. સુઞ્ઞતં અનિમિત્તઞ્ચાતિ અનત્તાનુપસ્સનાવસેન પટિલદ્ધં સુઞ્ઞતવિહારઞ્ચ, અનિચ્ચાનુપસ્સનાવસેન પટિલદ્ધં અનિમિત્તવિહારઞ્ચ. વિહારઞ્ચપ્પણિહિતન્તિ દુક્ખાનુપસ્સનાવસેન પટિલદ્ધં અપ્પણિહિતવિહારઞ્ચ. આનેઞ્જઞ્ચાતિ અચલં અફન્દિતં ચતુસામઞ્ઞફલસઙ્ખાતં આનેઞ્જવિહારઞ્ચ. નિરોધો ચાતિ સબ્બદુક્ખનિરોધં નિબ્બાનઞ્ચ. એસા ધમ્મકુટી તવાતિ એસા સબ્બનવલોકુત્તરધમ્મસઙ્ખાતા તવ તુય્હં ધમ્મકુટિ વસનગેહન્તિ અત્થો.

૫૩૯. પઞ્ઞાય અગ્ગો નિક્ખિત્તોતિ પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞવન્તાનં અગ્ગો. ઇતિ ભગવતા નિક્ખિત્તો ઠપિતો થેરો પટિભાને ચ પઞ્ઞાય કત્તબ્બે કિચ્ચે, યુત્તમુત્તપટિભાને વા કોવિદો છેકો નામેન સારિપુત્તોતિ પાકટો તવ તુય્હં ધમ્મસેનાપતિ તયા દેસિતસ્સ પિટકત્તયધમ્મસમૂહસ્સ ધારણતો પતિ પધાનો હુત્વા સેનાકિચ્ચં કરોતીતિ અત્થો.

૫૪૦. ચુતૂપપાતકુસલોતિ ભન્તે મુનિ, ચુતૂપપાતે ચુતિયા ઉપપત્તિયા ચ કુસલો છેકો. ઇદ્ધિયા પારમિં ગતોતિ ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૩૮; પટિ. મ. ૧.૧૦૨) વુત્તાય ઇદ્ધિપ્પભેદાય પારમિં પરિયોસાનં ગતો પત્તો નામેન કોલિતો નામ મોગ્ગલ્લાનત્થેરો પોરોહિચ્ચો તવ તુય્હં પુરોહિતોતિ સમ્બન્ધો.

૫૪૧. પોરાણકવંસધરોતિ ભન્તે મુને, ઞાણવન્તં પોરાણસ્સ વંસસ્સ ધારકો, પરમ્પરજાનનકો વા ઉગ્ગતેજો પાકટતેજો, દુરાસદો આસાદેતું ઘટ્ટેતું દુક્ખો અસક્કુણેય્યોતિ અત્થો. ધુતવાદિગુણેનગ્ગોતિ તેચીવરિકઙ્ગાદીનિ તેરસ ધુતઙ્ગાનિ વદતિ ઓવદતીતિ ધુતવાદીગુણેન ધુતઙ્ગગુણેન અગ્ગો સેટ્ઠો મહાકસ્સપત્થેરો તવ તુય્હં અક્ખદસ્સો વોહારકરણે પધાનોતિ અત્થો.

૫૪૨. બહુસ્સુતો ધમ્મધરોતિ ભન્તે મુને, બહૂનં ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનં સુતત્તા ભગવતા ભિક્ખુસઙ્ઘતો ચ ઉગ્ગહિતત્તા બહુસ્સુતો અનેકેસં છસતસહસ્સસઙ્ખ્યાનં આગમધમ્માનં સતિપટ્ઠાનાદીનઞ્ચ પરમત્થધમ્માનં ધારણતો ધમ્મધરો આનન્દો. સબ્બપાઠી ચ સાસનેતિ બુદ્ધસાસને સબ્બેસં પાઠીનં પઠન્તાનં સજ્ઝાયન્તાનં ભિક્ખૂનં અગ્ગો સેટ્ઠોતિ સબ્બપાઠી નામેન આનન્દો નામ થેરો. ધમ્મારક્ખો તવાતિ તવ તુય્હં ધમ્મસ્સ પિટકત્તયધમ્મભણ્ડસ્સ આરક્ખો રક્ખકો પાલકો, ધમ્મભણ્ડાગારિકોતિ અત્થો.

૫૪૩. એતે સબ્બે અતિક્કમ્માતિ ભગવા ભગ્યવા સમ્માસમ્બુદ્ધો એતે સારિપુત્તાદયો મહાનુભાવેપિ થેરે અતિક્કમ્મ વજ્જેત્વા મમંયેવ પમેસિ પમાણં અકાસિ, મનસિ અકાસીતિ અત્થો. વિનિચ્છયં મે પાદાસીતિ વિનયઞ્ઞૂહિ પણ્ડિતેહિ દેસિતં પકાસિતં વિનયે વિનિચ્છયં દોસવિચારણં મે મય્હં ભગવા પાદાસિ પકારેન અદાસિ, મય્હમેવ ભારં અકાસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૪૪. યો કોચિ વિનયે પઞ્હન્તિ યો કોચિ ભિક્ખુ બુદ્ધસાવકો વિનયનિસ્સિતં પઞ્હં મં પુચ્છતિ, તત્થ તસ્મિં પુચ્છિતપઞ્હે મે મય્હં ચિન્તના વિમતિ કઙ્ખા નત્થિ. તઞ્હેવત્થં તં એવ પુચ્છિતં અત્થં અહં કથેમીતિ સમ્બન્ધો.

૫૪૫. યાવતા બુદ્ધખેત્તમ્હીતિ યાવતા યત્તકે ઠાને બુદ્ધસ્સ આણાખેત્તે તં મહામુનિં સમ્માસમ્બુદ્ધં ઠપેત્વા વિનયે વિનયપિટકે વિનયવિનિચ્છયકરણે વા માદિસો મયા સદિસો નત્થિ, અહમેવ અગ્ગો, ભિય્યો મમાધિકો કુતો ભવિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૪૬. ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નો ગોતમો ભગવા એવં ગજ્જતિ સીહનાદં કરોતિ. કથં? વિનયે ઉભતોવિભઙ્ગે, ખન્ધકેસુ મહાવગ્ગચૂળવગ્ગેસુ, ચ-સદ્દેન પરિવારે, ઉપાલિસ્સ ઉપાલિના સમો સદિસો નત્થીતિ એવં ગજ્જતિ.

૫૪૭. યાવતાતિ યત્તકં બુદ્ધભણિતં બુદ્ધેન દેસિતં નવઙ્ગં સુત્તગેય્યાદિસત્થુસાસનં સત્થુના પકાસિતં સબ્બં વિનયોગધં તં વિનયે અન્તોપવિટ્ઠં વિનયમૂલકં ઇચ્ચેવં પસ્સિનો પસ્સન્તસ્સ.

૫૪૮. મમ કમ્મં સરિત્વાનાતિ ગોતમો સક્યપુઙ્ગવો સક્યવંસપ્પધાનો, મમ કમ્મં મય્હં પુબ્બપત્થનાકમ્મં અતીતંસઞાણેન સરિત્વાન પચ્ચક્ખતો ઞત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે ગતો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં વિનયધરાનં યદિદં ઉપાલી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯, ૨૨૮) મં એતદગ્ગે ઠાને ઠપેસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૪૯. સતસહસ્સુપાદાયાતિ સતસહસ્સકપ્પે આદિં કત્વા યં ઇમં ઠાનં અપત્થયિં પત્થેસિં, સો મે અત્થો મયા અનુપ્પત્તો અધિગતો પટિલદ્ધો વિનયે પારમિં ગતો કોટિં પત્તોતિ અત્થો.

૫૫૦. સક્યાનં સક્યવંસરાજૂનં નન્દિજનનો સોમનસ્સકારકો અહં પુરે પુબ્બે કપ્પકો આસિં અહોસિં, તં જાતિં તં કુલં તં યોનિં વિજહિત્વા વિસેસેન જહિત્વા છડ્ડેત્વા મહેસિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુત્તો જાતો સક્યપુત્તોતિ સઙ્ખ્યં ગતો સાસનધારણતોતિ અત્થો.

૫૫૧. તતો પરં અત્તનો દાસકુલે નિબ્બત્તનાપદાનં દસ્સેન્તો ઇતો દુતિયકે કપ્પેતિઆદિમાહ. તત્થ ઇતો ભદ્દકપ્પતો હેટ્ઠા દુતિયે કપ્પે નામેન અઞ્જસો નામ ખત્તિયો એકો રાજા અનન્તતેજો સઙ્ખ્યાતિક્કન્તતેજો અમિતયસો પમાણાતિક્કન્તપરિવારો મહદ્ધનો અનેકકોટિસતસહસ્સધનવા ભૂમિપાલો પથવીપાલકો રક્ખકો અહોસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૫૨. તસ્સ રઞ્ઞોતિ તસ્સ તાદિસસ્સ રાજિનો પુત્તો અહં ચન્દનો નામ ખત્તિયો ખત્તિયકુમારો અહોસિન્તિ સમ્બન્ધો. સો અહં જાતિમદેન ચ યસમદેન ચ ભોગમદેન ચ ઉપત્થદ્ધો થમ્ભિતો ઉન્નતોતિ અત્થો.

૫૫૩. નાગસતસહસ્સાનીતિ સતસહસ્સહત્થિનો માતઙ્ગા માતઙ્ગકુલે જાતા તિધા પભિન્ના અક્ખિકણ્ણકોસસઙ્ખાતેહિ તીહિ ઠાનેહિ પભિન્ના મદગળિતા સબ્બાલઙ્કારભૂસિતા સબ્બેહિ હત્થાલઙ્કારેહિ અલઙ્કતા સદા સબ્બકાલં મં પરિવારેન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૫૫૪. સબલેહિ પરેતોહન્તિ તદા તસ્મિં કાલે અહં સબલેહિ અત્તનો સેનાબલેહિ પરેતો પરિવારિતો ઉય્યાનં ગન્તુકામકો ઇચ્છન્તો સિરિકં નામ નાગં હત્થિં આરુય્હ અભિરુહિત્વા નગરતો નિક્ખમિન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૫૫. ચરણેન ચ સમ્પન્નોતિ સીલસંવરાદિપન્નરસચરણધમ્મેન સમન્નાગતો ગુત્તદ્વારો પિહિતચક્ખાદિછદ્વારો સુસંવુતો સુટ્ઠુ રક્ખિતકાયચિત્તો દેવલો નામ સમ્બુદ્ધો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો, મમ મય્હં પુરતો સમ્મુખે આગચ્છિ પાપુણીતિ અત્થો.

૫૫૬. પેસેત્વા સિરિકં નાગન્તિ તં આગતં પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા અહં સિરિકં નામ નાગં અભિમુખં પેસેત્વા બુદ્ધં આસાદયિં ઘટ્ટેસિં પદુસ્સેસિન્તિ અત્થો. તતો સઞ્જાતકોપો સોતિ તતો તસ્મા મયા અતીવ પીળેત્વા પેસિતત્તા સો હત્થિનાગો મયિ સઞ્જાતકોપો પદં અત્તનો પાદં નુદ્ધરતે ન ઉદ્ધરતિ, નિચ્ચલોવ હોતીતિ અત્થો.

૫૫૭. નાગં દુટ્ઠમનં દિસ્વાતિ દુટ્ઠમનં કુદ્ધચિત્તં નાદં દિસ્વા અહં બુદ્ધે પચ્ચેકબુદ્ધે કોપં અકાસિં દોસં ઉપ્પાદેસિન્તિ અત્થો. વિહેસયિત્વા સમ્બુદ્ધન્તિ દેવલં પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં વિહેસયિત્વા વિહેઠેત્વા અહં ઉય્યાનં અગમાસિન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૫૮. સાતં તત્થ ન વિન્દામીતિ તસ્મિં આસાદને સાતં ન વિન્દામિ. આસાદનનિમિત્તં મધુરં સુખં ન લભામીતિ અત્થો. સિરો પજ્જલિતો યથાતિ સિરો મમ સીસં પજ્જલિતો યથા પજ્જલમાનં વિય હોતીતિ અત્થો. પરિળાહેન ડય્હામીતિ પચ્ચેકબુદ્ધે કોપસ્સ કતત્તા પચ્છાનુતાપપરિળાહેન ડય્હામિ ઉણ્હચિત્તો હોમીતિ અત્થો.

૫૫૯. સસાગરન્તાતિ તેનેવ પાપકમ્મબલેન સસાગરન્તા સાગરપરિયોસાના સકલમહાપથવી મે મય્હં આદિત્તા વિય જલિતા વિય હોતિ ખાયતીતિ અત્થો. પિતુ સન્તિકુપાગમ્માતિ એવં ભયે ઉપ્પન્ને અહં અત્તનો પિતુ રઞ્ઞો સન્તિકં ઉપાગમ્મ ઉપગન્ત્વા ઇદં વચનં અબ્રવિં કથેસિન્તિ અત્થો.

૫૬૦. આસીવિસંવ કુપિતન્તિ આસીવિસં સબ્બં કુપિતં કુદ્ધં ઇવ જલમાનં અગ્ગિક્ખન્ધં ઇવ મત્તં તિધા પભિન્નં દન્તિં દન્તવન્તં કુઞ્જરં ઉત્તમં હત્થિં ઇવ ચ આગતં યં પચ્ચેકબુદ્ધં સયમ્ભું સયમેવ બુદ્ધભૂતં અહં આસાદયિં ઘટ્ટેસિન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૬૧. આસાદિતો મયા બુદ્ધોતિ સો પચ્ચેકબુદ્ધો મયા આસાદિતો ઘટ્ટિતો ઘોરો અઞ્ઞેહિ ઘટ્ટેતું અસક્કુણેય્યત્તા ઘોરો, ઉગ્ગતપો પાકટતપો જિનો પઞ્ચ મારે જિતવા એવંગુણસમ્પન્નો પચ્ચેકબુદ્ધો મયા ઘટ્ટિતોતિ અત્થો. પુરા સબ્બે વિનસ્સામાતિ તસ્મિં પચ્ચેકબુદ્ધે કતઅનાદરેન સબ્બે મયં વિનસ્સામ વિવિધેનાકારેન નસ્સામ, ભસ્મા વિય ભવામાતિ અત્થો. ખમાપેસ્સામ તં મુનિન્તિ તં પચ્ચેકબુદ્ધં મુનિં યાવ ન વિનસ્સામ, તાવ ખમાપેસ્સામાતિ સમ્બન્ધો.

૫૬૨. નો ચે તં નિજ્ઝાપેસ્સામાતિ અત્તદન્તં દમિતચિત્તં સમાહિતં એકગ્ગચિત્તં તં પચ્ચેકબુદ્ધં નો ચે નિજ્ઝાપેસ્સામ ખમાપેસ્સામ. ઓરેન સત્તદિવસા સત્તદિવસતો ઓરભાગે સત્તદિવસે અનતિક્કમિત્વા સમ્પુણ્ણં રટ્ઠં મે સબ્બં વિધમિસ્સતિ વિનસ્સિસ્સતિ.

૫૬૩. સુમેખલો કોસિયો ચાતિ એતે સુમેખલાદયો ચત્તારો રાજાનો ઇસયો આસાદયિત્વા ઘટ્ટેત્વા અનાદરં કત્વા સરટ્ઠકા સહ રટ્ઠજનપદવાસીહિ દુગ્ગતા વિનાસં ગતાતિ અત્થો.

૫૬૪. યદા કુપ્પન્તિ ઇસયોતિ યદા યસ્મિં કાલે સઞ્ઞતા કાયસઞ્ઞમાદીહિ સઞ્ઞતા સન્તા બ્રહ્મચારિનો ઉત્તમચારિનો સેટ્ઠચારિનો ઇસયો કુપ્પન્તિ દોમનસ્સા ભવન્તિ, તદા સસાગરં સપબ્બતં સદેવકં લોકં વિનાસેન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૫૬૫. તિયોજનસહસ્સમ્હીતિ તેસં ઇસીનં આનુભાવં ઞત્વા તે ખમાપેતું અચ્ચયં અપરાધં દેસનત્થાય પકાસનત્થાય તિયોજનસહસ્સપ્પમાણે પદેસે પુરિસે સન્નિપાતયિન્તિ સમ્બન્ધો. સયમ્ભું ઉપસઙ્કમિન્તિ સયમ્ભું પચ્ચેકબુદ્ધં ઉપસઙ્કમિં સમીપં અગમાસિન્તિ અત્થો.

૫૬૬. અલ્લવત્થાતિ મયા સદ્ધિં રાસિભૂતા સબ્બે જના અલ્લવત્થા ઉદકેન તિન્તવત્થઉત્તરાસઙ્ગા અલ્લસિરા તિન્તકેસા પઞ્જલીકતા મુદ્ધનિ કતઅઞ્જલિપુટા બુદ્ધસ્સ પચ્ચેકમુનિનો પાદે પાદસમીપે નિપતિત્વા નિપજ્જિત્વા ઇદં વચનમબ્રવુન્તિ ‘‘ખમસ્સુ ત્વં, મહાવીરા’’તિઆદિકં વચનં અબ્રવું કથેસુન્તિ અત્થો.

૫૬૭. મહાવીર વીરુત્તમ ભન્તે પચ્ચેકબુદ્ધ, મયા તુમ્હેસુ અઞ્ઞાણેન કતં અપરાધં ખમસ્સુ ત્વં વિનોદેહિ, મા મનસિ કરોહીતિ અત્થો. જનો જનસમૂહો તં ભગવન્તં અભિ વિસેસેન યાચતિ. પરિળાહં દોસમોહેહિ કતચિત્તદુક્ખપરિળાહં અમ્હાકં વિનોદેહિ તનું કરોહિ, નો અમ્હાકં રટ્ઠં સકલરટ્ઠજનપદવાસિનો મા વિનાસય મા વિનાસેહીતિ અત્થો.

૫૬૮. સદેવમાનુસા સબ્બેતિ સબ્બે માનુસા સદેવા સદાનવા પહારાદાદીહિ અસુરેહિ સહ સરક્ખસા અયોમયેન કૂટેન મહામુગ્ગરેન સદા સબ્બકાલં મે સિરં મય્હં મત્થકં ભિન્દેય્યું પદાલેય્યું.

૫૬૯. તતો પરં બુદ્ધાનં ખમિતભાવઞ્ચ કોપાભાવઞ્ચ પકાસેન્તો દકે અગ્ગિ ન સણ્ઠાતીતિઆદિમાહ. તત્થ યથા ઉદકે અગ્ગિ ન સણ્ઠાતિ ન પતિટ્ઠાતિ, યથા બીજં સેલે સિલામયે પબ્બતે ન વિરુહતિ, યથા અગદે ઓસધે કિમિ પાણકો ન સણ્ઠાતિ. તથા કોપો ચિત્તપ્પકોપો દુમ્મનતા બુદ્ધે પટિવિદ્ધસચ્ચે પચ્ચેકબુદ્ધે ન જાયતિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો.

૫૭૦. પુનપિ બુદ્ધાનં આનુભાવં પકાસેન્તો યથા ચ ભૂમીતિઆદિમાહ. તત્થ યથા ચ ભૂમિ પથવી અચલા નિચ્ચલા, તથા બુદ્ધો અચલોતિ અત્થો. યથા સાગરો મહાસમુદ્દો અપ્પમેય્યો પમેતું પમાણં ગહેતું અસક્કુણેય્યો, તથા બુદ્ધો અપ્પમેય્યોતિ અત્થો. યથા આકાસો અફુટ્ઠાકાસો અનન્તકો પરિયોસાનરહિતો, એવં તથા બુદ્ધો અક્ખોભિયો ખોભેતું આલોળેતું અસક્કુણેય્યોતિ અત્થો.

૫૭૧. તતો પરં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ખમનવચનં દસ્સેન્તો સદા ખન્તા મહાવીરાતિઆદિમાહ. તત્થ મહાવીરા ઉત્તમવીરિયવન્તા બુદ્ધા તપસ્સિનો પાપાનં તપનતો ‘‘તપો’’તિ લદ્ધનામેન વીરિયેન સમન્નાગતા ખન્તા ચ ખન્તિયા ચ સમ્પન્ના ખમિતા ચ પરેસં અપરાધં ખમિતા સહિતા સદા સબ્બકાલં ભવન્તીતિ સમ્બન્ધો. ખન્તાનં ખમિતાનઞ્ચાતિ તેસં બુદ્ધાનં ખન્તાનં ખન્તિયા યુત્તાનં ખમિતાનં પરાપરાધખમિતાનં સહિતાનઞ્ચ ગમનં છન્દાદીહિ અગતિગમનં ન વિજ્જતીતિ અત્થો.

૫૭૨. ઇતિ ઇદં વચનં વત્વા સમ્બુદ્ધો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પરિળાહં સત્તાનં ઉપ્પન્નદાહં વિનોદયં વિનોદયન્તો મહાજનસ્સ પુરતો સન્નિપતિતસ્સ સરાજકસ્સ મહતો જનકાયસ્સ સમ્મુખતો તદા તસ્મિં કાલે નભં આકાસં અબ્ભુગ્ગમિ ઉગ્ગઞ્છીતિ અત્થો.

૫૭૩. તેન કમ્મેનહં ધીરાતિ ધીર ધિતિસમ્પન્ન અહં તેન કમ્મેન પચ્ચેકબુદ્ધે કતેન અનાદરકમ્મેન ઇમસ્મિં પચ્છિમત્તભવે હીનત્તં લામકભાવં રાજૂનં કપ્પકકમ્મકરણજાતિં અજ્ઝુપાગતો સમ્પત્તોતિ અત્થો. સમતિક્કમ્મ તં જાતિન્તિ તં પરાયત્તજાતિં સં સુટ્ઠુ અતિક્કમ્મ અતિક્કમિત્વા. પાવિસિં અભયં પુરન્તિ ભયરહિતં નિબ્બાનપુરં નિબ્બાનમહાનગરં પાવિસિં પવિટ્ઠો આસિન્તિ અત્થો.

૫૭૪. તદાપિ મં મહાવીરાતિ વીરુત્તમ તદાપિ તસ્મિં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ આસાદનસમયે અપિ સયમ્ભૂ પચ્ચેકબુદ્ધો પરિળાહં આસાદનહેતુ ઉપ્પન્નં કાયચિત્તદરથં વિનોદેસિ દૂરીઅકાસિ. ડય્હમાનં તતો એવ પચ્છાનુતાપેન કુક્કુચ્ચેન ડય્હમાનં સન્તપન્તં મં સુસણ્ઠિતં દોસં દોસતો દસ્સને સુટ્ઠુ સણ્ઠિતં દિસ્વા ખમાપયિ તં અપરાધં અધિવાસેસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૭૫. અજ્જાપિ મં મહાવીરાતિ વીરુત્તમ, અજ્જાપિ તુય્હં સમાગમકાલે અપિ, તિહગ્ગીભિ રાગગ્ગિદોસગ્ગિમોહગ્ગિસઙ્ખાતેહિ વા નિરયગ્ગિપેતગ્ગિસંસારગ્ગિસઙ્ખાતેહિ વા તીહિ અગ્ગીહિ ડય્હમાનં દુક્ખમનુભવન્તં મં ભગવા સીતિભાવં દોમનસ્સવિનાસેન સન્તકાયચિત્તસઙ્ખાતં સીતિભાવં નિબ્બાનમેવ વા અપાપયિ સમ્પાપેસિ. તયો અગ્ગી વુત્તપ્પકારે તે તયો અગ્ગી નિબ્બાપેસિ વૂપસમેસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૭૬. એવં અત્તનો હીનાપદાનં ભગવતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞેપિ તસ્સ સવને નિયોજેત્વા ઓવદન્તો ‘‘યેસં સોતાવધાનત્થી’’તિઆદિમાહ. તત્થ યેસં તુમ્હાકં સોતાવધાનં સોતસ્સ અવધાનં ઠપનં અત્થિ વિજ્જતિ, તે તુમ્હે ભાસતો સાસન્તસ્સ મમ વચનં સુણાથ મનસિ કરોથ. અત્થં તુમ્હં પવક્ખામીતિ યથા યેન પકારેન મમ મયા દિટ્ઠં પદં નિબ્બાનં, તથા તેન પકારેન નિબ્બાનસઙ્ખાતં પરમત્થં તુમ્હાકં પવક્ખામીતિ સમ્બન્ધો.

૫૭૭. તં દસ્સેન્તો સયમ્ભું તં વિમાનેત્વાતિઆદિમાહ. તત્થ સયમ્ભું સયમેવ ભૂતં અરિયાય જાતિયા જાતં સન્તચિત્તં સમાહિતં પચ્ચેકબુદ્ધં વિમાનેત્વા અનાદરં કત્વા તેન કમ્મેન કતેનાકુસલેન અજ્જ ઇમસ્મિં વત્તમાનકાલે અહં નીચયોનિયં પરાયત્તજાતિયં કપ્પકજાતિયં જાતો નિબ્બત્તો અમ્હિ ભવામિ.

૫૭૮. મા વો ખણં વિરાધેથાતિ બુદ્ધુપ્પાદક્ખણં વો તુમ્હે મા વિરાધેથ ગળિતં મા કરોથ, હિ સચ્ચં ખણાતીતા બુદ્ધુપ્પાદક્ખણં અતીતા અતિક્કન્તા સત્તા સોચરે સોચન્તિ, ‘‘મયં અલક્ખિકા દુમ્મેધા ભવામા’’તિ એવં સોચન્તીતિ અત્થો. સદત્થે અત્તનો અત્થે વુડ્ઢિયં વાયમેય્યાથ વીરિયં કરોથ. વો તુમ્હેહિ ખણો બુદ્ધુપ્પાદક્ખણો સમયો પટિપાદિતો નિપ્ફાદિતો પત્તોતિ અત્થો.

૫૭૯. તતો પરં સંસારગતાનં આદીનવં ઉપમાઉપમેય્યવસેન દસ્સેન્તો એકચ્ચાનઞ્ચ વમનન્તિઆદિમાહ. એકચ્ચાનં કેસઞ્ચિ પુગ્ગલાનં વમનં ઉદ્ધં ઉગ્ગિરણં એકચ્ચાનં વિરેચનં અધોપગ્ઘરણં એકે એકચ્ચાનં હલાહલં વિસં મુચ્છાકરણવિસં, એકચ્ચાનં પુગ્ગલાનં ઓસધં રક્ખનુપાયં ભગવા એવં પટિપાટિયા અક્ખાસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૮૦. વમનં પટિપન્નાનન્તિ પટિપન્નાનં મગ્ગસમઙ્ગીનં વમનં સંસારછડ્ડનં સંસારમોચનં ભગવા અક્ખાસીતિ સમ્બન્ધો. ફલટ્ઠાનં ફલે ઠિતાનં વિરેચનં સંસારપગ્ઘરણં અક્ખાસિ. ફલલાભીનં ફલં લભિત્વા ઠિતાનં નિબ્બાનઓસધં અક્ખાસિ. ગવેસીનં મનુસ્સદેવનિબ્બાનસમ્પત્તિં ગવેસીનં પરિયેસન્તાનં પુઞ્ઞખેત્તભૂતં સઙ્ઘં અક્ખાસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૮૧. સાસનેન વિરુદ્ધાનન્તિ સાસનસ્સ પટિપક્ખાનં હલાહલં કુતૂહલં પાપં અકુસલં અક્ખાસીતિ સમ્બન્ધો. યથા આસીવિસોતિ અસ્સદ્ધાનં કતપાપાનં પુગ્ગલાનં સંસારે દુક્ખાવહનતો આસીવિસસદિસં યથા આસીવિસો દિટ્ઠમત્તેન ભસ્મકરણતો દિટ્ઠવિસો સપ્પો અત્તના દટ્ઠં નરં ઝાપેતિ ડય્હતિ દુક્ખાપેતિ. તં નરં તં અસ્સદ્ધં કતપાપં નરં હલાહલવિસં એવં ઝાપેતિ ચતૂસુ અપાયેસુ ડય્હતિ સોસેસીતિ સમ્બન્ધો.

૫૮૨. સકિં પીતં હલાહલન્તિ વિસં હલાહલં પીતં સકિં એકવારં જીવિતં ઉપરુન્ધતિ નાસેતિ. સાસનેન સાસનમ્હિ વિરજ્ઝિત્વા અપરાધં કત્વા પુગ્ગલો કપ્પકોટિમ્હિ કોટિસઙ્ખ્યે કપ્પેપિ ડય્હતિ નિજ્ઝાયતીતિ અત્થો.

૫૮૩. એવં અસ્સદ્ધાનં પુગ્ગલાનં ફલવિપાકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ બુદ્ધાનં આનુભાવં દસ્સેન્તો ખન્તિયાતિઆદિમાહ. તત્થ યો બુદ્ધો વમનાદીનિ અક્ખાસિ, સો બુદ્ધો ખન્તિયા ખમનેન ચ અવિહિંસાય સત્તાનં અવિહિંસનેન ચ મેત્તચિત્તવતાય ચ મેત્તચિત્તવન્તભાવેન ચ સદેવકં સહ દેવેહિ વત્તમાનં લોકં તારેતિ અતિક્કમાપેતિ નિબ્બાપેતિ, તસ્મા કારણા બુદ્ધા વો તુમ્હેહિ અવિરાધિયા વિરુજ્ઝિતું ન સક્કુણેય્યા, બુદ્ધસાસને પટિપજ્જેય્યાથાતિ અત્થો.

૫૮૪. લાભે ચ અલાભે ચ ન સજ્જન્તિ ન ભજન્તિ ન લગ્ગન્તિ. સમ્માનને આદરકરણે ચ વિમાનને અનાદરકરણે ચ અચલા પથવીસદિસા બુદ્ધા ભવન્તિ, તસ્મા કારણા તે બુદ્ધા તુમ્હેહિ ન વિરોધિયા ન વિરોધેતબ્બા વિરુજ્ઝિતું અસક્કુણેય્યાતિ અત્થો.

૫૮૫. બુદ્ધાનં મજ્ઝત્તતં દસ્સેન્તો દેવદત્તેતિઆદિમાહ. તત્થ વધકાવધકેસુ સબ્બેસુ સત્તેસુ સમકો સમમાનસો મુનિ બુદ્ધમુનીતિ અત્થો.

૫૮૬. એતેસં પટિઘો નત્થીતિ એતેસં બુદ્ધાનં પટિઘો ચણ્ડિક્કં દોસચિત્તતં નત્થિ ન સંવિજ્જતિ. રાગોમેસં ન વિજ્જતીતિ ઇમેસં બુદ્ધાનં રાગોપિ રજ્જનં અલ્લીયનં ન વિજ્જતિ, ન ઉપલબ્ભતિ, તસ્મા કારણા, વધકસ્સ ચ ઓરસસ્સ ચાતિ સબ્બેસં સમકો સમચિત્તો બુદ્ધો હોતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૮૭. પુનપિ બુદ્ધાનંયેવ આનુભાવં દસ્સેન્તો પન્થે દિસ્વાન કાસાવન્તિઆદિમાહ. તત્થ મીળ્હમક્ખિતં ગૂથસમ્મિસ્સં કાસાવં કસાવેન રજિતં ચીવરં ઇસિદ્ધજં અરિયાનં ધજં પરિક્ખારં, પન્થે મગ્ગે છડ્ડિતં દિસ્વાન પસ્સિત્વા અઞ્જલિં કત્વા દસઙ્ગુલિસમોધાનં અઞ્જલિપુટં સિરસિ કત્વા સિરસા સિરેન વન્દિતબ્બં ઇસિદ્ધજં અરહત્તદ્ધજં બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકદીપકં ચીવરં નમસ્સિતબ્બં માનેતબ્બં પૂજેતબ્બન્તિ અત્થો.

૫૮૮. અબ્ભતીતાતિ અભિ અત્થઙ્ગતા નિબ્બુતા. યે ચ બુદ્ધા વત્તમાના ઇદાનિ જાતા ચ યે બુદ્ધા અનાગતા અજાતા અભૂતા અનિબ્બત્તા અપાતુભૂતા ચ યે બુદ્ધા. ધજેનાનેન સુજ્ઝન્તીતિ અનેન ઇસિદ્ધજેન ચીવરેન એતે બુદ્ધા સુજ્ઝન્તિ વિસુદ્ધા ભવન્તિ સોભન્તિ. તસ્મા તેન કારણેન એતે બુદ્ધા નમસ્સિયા નમસ્સિતબ્બા વન્દિતબ્બાતિ અત્થો. ‘‘એતં નમસ્સિય’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ એતં ઇસિદ્ધજં નમસ્સિતબ્બન્તિ અત્થો.

૫૮૯. તતો પરં અત્તનો ગુણં દસ્સેન્તો સત્થુકપ્પન્તિઆદિમાહ. તત્થ સત્થુકપ્પં બુદ્ધસદિસં સુવિનયં સુન્દરવિનયં સુન્દરાકારેન દ્વારત્તયદમનં હદયેન ચિત્તેન અહં ધારેમિ સવનધારણાદિના પચ્ચવેક્ખામીતિ અત્થો. વિનયં વિનયપિટકં નમસ્સમાનો વન્દમાનો વિનયે આદરં કુરુમાનો વિહરિસ્સામિ સબ્બદા સબ્બસ્મિં કાલે વાસં કપ્પેમીતિ અત્થો.

૫૯૦. વિનયો આસયો મય્હન્તિ વિનયપિટકં મય્હં ઓકાસભૂતં સવનધારણમનસિકરણઉગ્ગહપરિપુચ્છાપવત્તનવસેન ઓકાસભૂતં ગેહભૂતન્તિ અત્થો. વિનયો ઠાનચઙ્કમન્તિ વિનયો મય્હં સવનાદિકિચ્ચકરણેન ઠિતટ્ઠાનઞ્ચ ચઙ્કમનટ્ઠાનઞ્ચ. કપ્પેમિ વિનયે વાસન્તિ વિનયપિટકે વિનયતન્તિયા સવનધારણપવત્તનવસેન વાસં સયનં કપ્પેમિ કરોમિ. વિનયો મમ ગોચરોતિ વિનયપિટકં મય્હં ગોચરો આહારો ભોજનં નિચ્ચં ધારણમનસિકરણવસેનાતિ અત્થો.

૫૯૧. વિનયે પારમિપ્પત્તોતિ સકલે વિનયપિટકે પારમિં પરિયોસાનં પત્તો. સમથે ચાપિ કોવિદોતિ પારાજિકાદિસત્તાપત્તિક્ખન્ધાનં સમથે વૂપસમે ચ વુટ્ઠાને ચ કોવિદો છેકો, અધિકરણસમથે વા –

‘‘વિવાદં અનુવાદઞ્ચ, આપત્તાધિકરણં તથા;

કિચ્ચાધિકરણઞ્ચેવ, ચતુરાધિકરણા મતા’’તિ. –

વુત્તાધિકરણેસુ ચ –

‘‘સમ્મુખા સતિવિનયો, અમૂળ્હપટિઞ્ઞાકરણં;

યેભુય્ય તસ્સપાપિય્ય, તિણવત્થારકો તથા’’તિ. –

એવં વુત્તેસુ ચ સત્તસુ અધિકરણસમથેસુ અતિકોવિદો છેકોતિ અત્થો. ઉપાલિ તં મહાવીરાતિ ભન્તે મહાવીર, ચતૂસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુ કપ્પસતસહસ્સેસુ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમાય વીરિયવન્ત સત્થુનો દેવમનુસ્સાનં અનુસાસકસ્સ તં તવ પાદે પાદયુગે ઉપાલિ ભિક્ખુ વન્દતિ પણામં કરોતીતિ અત્થો.

૫૯૨. સો અહં પબ્બજિત્વા સમ્બુદ્ધં નમસ્સમાનો પણામં કુરુમાનો ધમ્મસ્સ ચ તેન ભગવતા દેસિતસ્સ નવલોકુત્તરધમ્મસ્સ સુધમ્મતં સુન્દરધમ્મભાવં જાનિત્વા ધમ્મઞ્ચ નમસ્સમાનો ગામતો ગામં પુરતો પુનં નગરતો નગરં વિચરિસ્સામીતિ સમ્બન્ધો.

૫૯૩. કિલેસા ઝાપિતા મય્હન્તિ મયા પટિવિદ્ધઅરહત્તમગ્ગઞાણેન મય્હં ચિત્તસન્તાનગતા સબ્બે દિયડ્ઢસહસ્સસઙ્ખા કિલેસા ઝાપિતા સોસિતા વિસોસિતા વિદ્ધંસિતા. ભવા સબ્બે સમૂહતાતિ કામભવાદયો સબ્બે નવ ભવા મયા સમૂહતા સં સુટ્ઠુ ઊહતા ખેપિતા વિદ્ધંસિતા. સબ્બાસવા પરિક્ખીણાતિ કામાસવો, ભવાસવો, દિટ્ઠાસવો, અવિજ્જાસવોતિ સબ્બે ચત્તારો આસવા પરિક્ખીણા પરિસમન્તતો ખયં પાપિતા. ઇદાનિ ઇમસ્મિં અરહત્તપ્પત્તકાલે પુનબ્ભવો પુનુપ્પત્તિસઙ્ખાતો ભવો ભવનં જાતિ નત્થીતિ અત્થો.

૫૯૪. ઉત્તરિ સોમનસ્સવસેન ઉદાનં ઉદાનેન્તો સ્વાગતન્તિઆદિમાહ. તત્થ બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ ઉત્તમબુદ્ધસ્સ સન્તિકે સમીપે એકનગરે વા મમ આગમનં સ્વાગતં સુટ્ઠુ આગમનં સુન્દરાગમનં વત એકન્તેન આસિ અહોસીતિ સમ્બન્ધો. તિસ્સો વિજ્જાતિ પુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઆસવક્ખયવિજ્જા અનુપ્પત્તા સમ્પત્તા, પચ્ચક્ખં કતાતિ અત્થો. કતં બુદ્ધસ્સ સાસનન્તિ બુદ્ધેન ભગવતા દેસિતં અનુસિટ્ઠિ સાસનં કતં નિપ્ફાદિતં વત્તપટિપત્તિં પૂરેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરિત્વા અરહત્તમગ્ગઞાણાધિગમેન સમ્પાદિતન્તિ અત્થો.

૫૯૫. પટિસમ્ભિદા ચતસ્સોતિ અત્થપટિસમ્ભિદાદયો ચતસ્સો પઞ્ઞાયો સચ્છિકતા પચ્ચક્ખં કતા. વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમેતિ ચત્તારિ મગ્ગઞાણાનિ ચત્તારિ ફલઞાણાનીતિ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખા સંસારતો મુચ્ચનૂપાયા સચ્છિકતાતિ સમ્બન્ધો. છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતાતિ –

‘‘ઇદ્ધિવિધં દિબ્બસોતં, ચેતોપરિયઞાણકં;

પુબ્બેનિવાસઞાણઞ્ચ, દિબ્બચક્ખાસવક્ખય’’ન્તિ. –

ઇમા છ અભિઞ્ઞા સચ્છિકતા પચ્ચક્ખં કતા. ઇમેસં ઞાણાનં સચ્છિકરણેન બુદ્ધસ્સ સાસનં કતન્તિ અત્થો.

ઇત્થન્તિ ઇમિના હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારેન. સુદન્તિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો. આયસ્મા ઉપાલિ થેરોતિ થિરસીલાદિગુણયુત્તો સાવકો ઇમા પુબ્બચરિતાપદાનદીપિકા ગાથાયો અભાસિત્થ કથયિત્થાતિ અત્થો.

ઉપાલિત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.