૩-૪. અનુરુદ્ધત્થેરઅપદાનવણ્ણના

સુમેધં ભગવન્તાહન્તિઆદિકં આયસ્મતો અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે વિભવસમ્પન્ને કુટુમ્બિકકુલે નિબ્બત્તિ. વયપ્પત્તો એકદિવસં વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારા એકં ભિક્ખું દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં દાનં પત્થેત્વા સતસહસ્સભિક્ખુપરિવારસ્સ ભગવતો સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા સત્તમે દિવસે ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉત્તમાનિ વત્થાનિ દત્વા પણિધાનં અકાસિ. સત્થાપિસ્સ અનન્તરાયેન સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સાસને દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. સોપિ તત્થ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે સત્તયોજનિકે કનકથૂપે બહુકંસપાતિયો દીપરુક્ખેહિ દીપકપલ્લિકાહિ ચ ‘‘દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતૂ’’તિ ઉળારં દીપપૂજં અકાસિ. એવં યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે બારાણસિયં કુટુમ્બિકગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે નિટ્ઠિતે યોજનિકે કનકથૂપે બહુકંસપાતિયો સપ્પિમણ્ડસ્સ પૂરેત્વા મજ્ઝે ચ એકેકં ગુળપિણ્ડં ઠપેત્વા મુખવટ્ટિયા મુખવટ્ટિં ફુસાપેન્તો ચેતિયં પરિક્ખિપાપેસિ. અત્તના ગહિતકંસપાતિં સપ્પિમણ્ડસ્સ પૂરેત્વા સહસ્સવટ્ટિયો જાલાપેત્વા સીસે ઠપેત્વા સબ્બરત્તિં ચેતિયં અનુપરિયાયિ.

એવં તસ્મિમ્પિ અત્તભાવે યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો અનુપ્પન્ને બુદ્ધે બારાણસિયંયેવ દુગ્ગતકુલે નિબ્બત્તિ, ‘‘અન્નભારો’’તિસ્સ નામં અહોસિ. સો સુમનસેટ્ઠિસ્સ નામ ગેહે કમ્મં કરોન્તો જીવતિ. એકદિવસં સો ઉપરિટ્ઠં નામ પચ્ચેકબુદ્ધં નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ગન્ધમાદનપબ્બતતો આકાસેનાગન્ત્વા બારાણસીનગરદ્વારે ઓતરિત્વા ચીવરં પારુપિત્વા નગરે પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પત્તં ગહેત્વા અત્તનો અત્થાય ઠપિતં ભાગભત્તં પત્તે પક્ખિપિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દાતુકામો આરભિ. ભરિયાપિસ્સ અત્તનો ભાગભત્તઞ્ચ તત્થેવ પક્ખિપિ. સો તં નેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થે ઠપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તં ગહેત્વા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. તં દિવસં સુમનસેટ્ઠિસ્સ છત્તે અધિવત્થા દેવતા – ‘‘અહો દાનં, પરમદાનં, ઉપરિટ્ઠે સુપ્પતિટ્ઠિત’’ન્તિ મહાસદ્દેન અનુમોદિ. તં સુત્વા સુમનસેટ્ઠિ – ‘‘એવં દેવતાય અનુમોદિતં ઇદમેવ ઉત્તમદાન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તત્થ પત્તિં યાચિ. અન્નભારો પન તસ્સ પત્તિં અદાસિ. તેન પસન્નચિત્તો સુમનસેટ્ઠિ તસ્સ સહસ્સં દત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય તુય્હં સહત્થેન કમ્મકરણકિચ્ચં નત્થિ, પતિરૂપં ગેહં કત્વા નિચ્ચં વસાહી’’તિ આહ.

યસ્મા નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દિન્નપિણ્ડપાતો તં દિવસમેવ ઉળારવિપાકો હોતિ, તસ્મા સુમનસેટ્ઠિ રઞ્ઞો સન્તિકં ગચ્છન્તો તં ગહેત્વા અગમાસિ. રાજા પન તં આદરવસેન ઓલોકેસિ. સેટ્ઠિ – ‘‘મહારાજ, અયં ઓલોકેતબ્બયુત્તોયેવા’’તિ વત્વા તદા તેન કતકમ્મં અત્તનાપિસ્સ સહસ્સદિન્નભાવઞ્ચ કથેસિ. તં સુત્વા રાજા તસ્સ તુસ્સિત્વા સહસ્સં દત્વા ‘‘અસુકસ્મિં ઠાને ગેહં કત્વા વસાહી’’તિ ગેહટ્ઠાનમસ્સ આણાપેસિ. તસ્સ તં ઠાનં સોધાપેન્તસ્સ મહન્તા મહન્તા નિધિકુમ્ભિયો ઉટ્ઠહિંસુ. સો તા દિસ્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા સબ્બં ધનં ઉદ્ધરાપેત્વા રાસિકતં દિસ્વા – ‘‘એત્તકં ધનં ઇમસ્મિં નગરે કસ્સ ગેહે અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન કસ્સચિ, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ અયં અન્નભારો ઇમસ્મિં નગરે મહાધનસેટ્ઠિ નામ હોતૂ’’તિ તં દિવસમેવ તસ્સ સેટ્ઠિછત્તં ઉસ્સાપેસિ.

સો સેટ્ઠિ હુત્વા યાવજીવં કલ્યાણકમ્મં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તો, દીઘરત્તં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા અમ્હાકં ભગવતો ઉપ્પજ્જનકકાલે કપિલવત્થુનગરે સુક્કોદનસક્કસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ જાતસ્સ અનુરુદ્ધોતિ નામં અકંસુ. સો મહાનામસક્કસ્સ કનિટ્ઠભાતા ભગવતો ચૂળપિતુ પુત્તો પરમસુખુમાલો મહાપુઞ્ઞો અહોસિ. સુવણ્ણપાતિયંયેવ ચસ્સ ભત્તં ઉપ્પજ્જિ. અથસ્સ માતા એકદિવસં ‘‘મમ પુત્તો નત્થીતિ પદં ન જાનાતિ, તં જાનાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એકં સુવણ્ણપાતિં તુચ્છકંયેવ અઞ્ઞાય સુવણ્ણપાતિયા પિદહિત્વા તસ્સ પેસેસિ, અન્તરામગ્ગે દેવતા તં, દિબ્બપૂવેહિ પૂરેસું. એવં મહાપુઞ્ઞો તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકેસુ તીસુ પાસાદેસુ અલઙ્કતનાટકિત્થીહિ પરિવુતો દેવો વિય મહાસમ્પત્તિં અનુભવિ.

અમ્હાકમ્પિ બોધિસત્તો તસ્મિં સમયે તુસિતપુરા ચવિત્વા સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા અનુક્કમેન વુદ્ધિપ્પત્તો એકૂનતિંસ વસ્સાનિ અગારમજ્ઝે વસિત્વા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા અનુક્કમેન પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો બોધિમણ્ડે સત્તસત્તાહં વીતિનામેત્વા ઇસિપતને મિગદાયે ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા લોકાનુગ્ગહં કરોન્તો રાજગહં ગન્ત્વા વેળુવને વિહાસિ. તદા સુદ્ધોદનમહારાજા – ‘‘પુત્તો કિર મે રાજગહં અનુપ્પત્તો; ગચ્છથ, ભણે, મમ પુત્તં આનેથા’’તિ સહસ્સસહસ્સપરિવારે દસ અમચ્ચે પેસેસિ. તે સબ્બે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિંસુ. તેસુ ઉદાયિત્થેરેન ચારિકાગમનં આયાચિતો ભગવા વીસતિસહસ્સખીણાસવપરિવુતો રાજગહતો નિક્ખમિત્વા કપિલવત્થુપુરં ગન્ત્વા ઞાતિસમાગમે અનેકાનિ પાટિહારિયાનિ દસ્સેત્વા પાટિહારિયવિચિત્તં ધમ્મદેસનં કથેત્વા મહાજનં અમતપાનં પાયેત્વા દુતિયદિવસે પત્તચીવરમાદાય નગરદ્વારે ઠત્વા ‘‘કિં નુ ખો કુલનગરં આગતાનં સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણ’’ન્તિ આવજ્જમાનો ‘‘સપદાનં પિણ્ડાય ચરણં આચિણ્ણ’’ન્તિ ઞત્વા સપદાનં પિણ્ડાય ચરતિ. રાજા ‘‘પુત્તો તે પિણ્ડાય ચરતી’’તિ સુત્વા તુરિતતુરિતો આગન્ત્વા અન્તરવીથિયં ધમ્મં સુત્વા અત્તનો નિવેસનં પવેસેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં અકાસિ. ભગવા તત્થ કત્તબ્બં ઞાતિસઙ્ગહં કત્વા રાહુલકુમારં પબ્બાજેત્વા નચિરસ્સેવ કપિલવત્થુનગરતો મલ્લરટ્ઠે ચારિકં ચરમાનો અનુપિયમ્બવનં પાપુણિ.

તસ્મિં સમયે સુદ્ધોદનમહારાજા સાકિયગણં સન્નિપાતેત્વા આહ – ‘‘સચે મમ પુત્તો અગારં અજ્ઝાવસિસ્સ, રાજા અભવિસ્સ ચક્કવત્તી સત્તરતનસમ્પન્નો ખત્તિયગણપરિવારો, નત્તાપિ મે રાહુલકુમારો ખત્તિયગણેન સદ્ધિં તં પરિવારેત્વા અચરિસ્સ, તુમ્હેપિ એતમત્થં જાનાથ. ઇદાનિ પન મમ પુત્તો બુદ્ધો જાતો, ખત્તિયાવાસ્સ પરિવારા હોન્તુ, તુમ્હે એકેકકુલતો એકેકં દારકં દેથા’’તિ. એવં વુત્તે એકપ્પહારેનેવ દ્વેઅસીતિસહસ્સખત્તિયકુમારા પબ્બજિંસુ.

તસ્મિં સમયે મહાનામો સક્કો કુટુમ્બસામિકો, સો અત્તનો કનિટ્ઠં અનુરુદ્ધં સક્કં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચ – ‘‘એતરહિ, તાત અનુરુદ્ધ, અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતા સક્યકુમારા ભગવન્તં પબ્બજિતં અનુપબ્બજન્તિ, અમ્હાકઞ્ચ કુલા નત્થિ કોચિ અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, તેન હિ ત્વં વા પબ્બજાહિ, અહં વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. તં સુત્વા અનુરુદ્ધો ઘરાવાસે રુચિં અકત્વા અત્તસત્તમો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો. તસ્સ પબ્બજ્જાનુક્કમો સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૩૦ આદયો) આગતોયેવ. એવં અનુપિયં ગન્ત્વા પબ્બજિતેસુ પન તેસુ તસ્મિંયેવ અન્તોવસ્સે ભદ્દિયત્થેરો અરહત્તં પાપુણિ, અનુરુદ્ધત્થેરો દિબ્બચક્ખું નિબ્બત્તેસિ, દેવદત્તો અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેસિ, આનન્દત્થેરો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ, ભગુત્થેરો ચ કિમિલત્થેરો ચ પચ્છા અરહત્તં પાપુણિંસુ. તેસં સબ્બેસમ્પિ થેરાનં અત્તનો અત્તનો આગતટ્ઠાનેસુ પુબ્બપત્થનાભિનીહારો આવિ ભવિસ્સતિ. અયં અનુરુદ્ધત્થેરો ધમ્મસેનાપતિસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ચેતિયરટ્ઠે પાચીનવંસદાયં ગન્ત્વા સમણધમ્મં કરોન્તો સત્ત મહાપુરિસવિતક્કે વિતક્કેસિ, અટ્ઠમે કિલમતિ. સત્થા ‘‘અનુરુદ્ધો અટ્ઠમે મહાપુરિસવિતક્કે કિલમતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તસ્સ સઙ્કપ્પં પૂરેસ્સામી’’તિ તત્થ ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો અટ્ઠમં મહાપુરિસવિતક્કં પૂરેત્વા ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામપટિમણ્ડિતં મહાઅરિયવંસપટિપદં કથેત્વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા ભેસકલાવનમેવ ગતો.

થેરો તથાગતે ગતમત્તેયેવ તેવિજ્જો મહાખીણાસવો હુત્વા ‘‘સત્થા મય્હં મનં જાનિત્વા આગન્ત્વા અટ્ઠમં મહાપુરિસવિતક્કં પૂરેત્વા અદાસિ, સો ચ મે મનોરથો મત્થકં પત્તો’’તિ બુદ્ધાનં ધમ્મદેસનં અત્તનો ચ પટિવેધધમ્મં આરબ્ભ ઇમા ઉદાનગાથા અભાસિ –

‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, સત્થા લોકે અનુત્તરો;

મનોમયેન કાયેન, ઇદ્ધિયા ઉપસઙ્કમિ.

‘‘યદા મે અહુ સઙ્કપ્પો, તતો ઉત્તરિ દેસયિ;

નિપ્પપઞ્ચરતો બુદ્ધો, નિપ્પપઞ્ચમદેસયિ.

‘‘તસ્સાહં ધમ્મમઞ્ઞાય, વિહાસિં સાસને રતો;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. (થેરગા. ૯૦૧-૯૦૩);

અથ નં અપરભાગે સત્થા જેતવને મહાવિહારે વિહરન્તો ‘‘દિબ્બચક્ખુકાનં ભિક્ખૂનં અનુરુદ્ધો અગ્ગો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૨) અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

૪૨૧. એવં સો ભગવતો સન્તિકા દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગટ્ઠાનં લભિત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સવસેન પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો સુમેધં ભગવન્તાહન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુન્દરા ઉપટ્ઠાપનપઞ્ઞા મગ્ગફલપઞ્ઞા વિપસ્સનાપઞ્ઞા ચતુપટિસમ્ભિદાદિસઙ્ખાતા મેધા યસ્સ ભગવતો સો સુમેધો, તં સુમેધં ભાગ્યસમ્પન્નત્તા ભગવન્તં લોકસ્સ જેટ્ઠં સેટ્ઠં પધાનભૂતં સંસારતો પઠમં નિગ્ગતં નરાનં આસભં પુરેચારિકં વૂપકટ્ઠં વિવેકભૂતં ગણસઙ્ગણિકારામતો અપગતં વિહરન્તં અહં અદ્દસન્તિ સમ્બન્ધો.

૪૨૨. સબ્બધમ્માનં સયમેવ બુદ્ધત્તા સમ્બુદ્ધં, ઉપગન્ત્વાન સમીપં ગન્ત્વાતિ અત્થો. અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાનાતિ દસઙ્ગુલિપુટં મુદ્ધનિ કત્વાતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૪૩૦. દિવા રત્તિઞ્ચ પસ્સામીતિ તદા દેવલોકે ચ મનુસ્સલોકે ચ ઉપ્પન્નકાલે મંસચક્ખુના સમન્તતો યોજનં પસ્સામીતિ અત્થો.

૪૩૧. સહસ્સલોકં ઞાણેનાતિ પઞ્ઞાચક્ખુના સહસ્સચક્કવાળં પસ્સામીતિ અત્થો. સત્થુ સાસનેતિ ઇદાનિ ગોતમસ્સ ભગવતો સાસને. દીપદાનસ્સ દીપપૂજાય ઇદં ફલં, ઇમિના ફલેન દિબ્બચક્ખું અનુપ્પત્તો પટિલદ્ધો ઉપ્પાદેસિન્તિ અત્થો.

અનુરુદ્ધત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.