૩-૯. ખદિરવનિયત્થેરઅપદાનવણ્ણના

ગઙ્ગા ભાગીરથી નામાતિઆદિકં આયસ્મતો ખદિરવનિયત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે તિત્થનાવિકકુલે નિબ્બત્તિત્વા મહાગઙ્ગાય પયાગતિત્થે તિત્થનાવાય કમ્મં કરોન્તો એકદિવસં સસાવકસઙ્ઘં ભગવન્તં ગઙ્ગાતીરં ઉપગતં દિસ્વા પસન્નમાનસો નાવાસઙ્ઘાટં યોજેત્વા મહન્તેન પૂજાસક્કારેન પરતીરં પાપેત્વા અઞ્ઞતરં ભિક્ખું સત્થારા આરઞ્ઞકાનં ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિયમાનં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ મહાદાનં પવત્તેત્વા પણિધાનં અકાસિ. ભગવા તસ્સ પત્થનાય અવઞ્ઝભાવં બ્યાકાસિ.

સો તતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મગધરટ્ઠે નાલકગામે રૂપસારિયા નામ બ્રાહ્મણિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ. તં વયપ્પત્તં માતાપિતરો ઘરબન્ધનેન બન્ધિતુકામા હુત્વા તસ્સ આરોચેસું. સો સારિપુત્તત્થેરસ્સ પબ્બજિતભાવં સુત્વા ‘‘મય્હં જેટ્ઠભાતા અય્યો ઉપતિસ્સો ઇમં વિભવં છડ્ડેત્વા પબ્બજિતો, તેન વન્તં ખેળપિણ્ડં કથાહં અનુભવિસ્સામી’’તિ જાતસંવેગો પાસં અનુપગચ્છમાનમિગો વિય ઞાતકે વઞ્ચેત્વા હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાનો ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મસેનાપતિનો કનિટ્ઠભાવં નિવેદેત્વા અત્તનો પબ્બજ્જાય છન્દં આરોચેસિ. ભિક્ખૂ તં પબ્બાજેત્વા પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સં ઉપસમ્પાદેત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજેસું. સો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ખદિરવનં પવિસિત્વા વિસ્સમન્તો ઘટેન્તો વાયમન્તો ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા નચિરસ્સેવ છળભિઞ્ઞો અરહા અહોસિ. સો અરહા હુત્વા સત્થારં ધમ્મસેનાપતિઞ્ચ વન્દિતું સેનાસનં સંસામેત્વા પત્તચીવરમાદાય નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા જેતવનં પવિસિત્વા સત્થારં ધમ્મસેનાપતિઞ્ચ વન્દિત્વા કતિપાહં જેતવને વિહાસિ. અથ નં સત્થા અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો આરઞ્ઞકાનં ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં આરઞ્ઞકાનં યદિદં રેવતો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૮, ૨૦૩).

૬૨૮. એવં એતદગ્ગટ્ઠાનં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા પીતિસોમનસ્સવસેન પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો ગઙ્ગા ભાગીરથીતિઆદિમાહ. તત્થ ગઙ્ગાતિ ગાયમાના ઘોસં કુરુમાના ગચ્છતીતિ ગઙ્ગા. અથ વા ગો વુચ્ચતિ પથવી, તસ્મિં ગતા પવત્તાતિ ગઙ્ગા. અનોતત્તદહં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ગતટ્ઠાને આવટ્ટગઙ્ગાતિ ચ પબ્બતમત્થકેન ગતટ્ઠાને બહલગઙ્ગાતિ ચ તિરચ્છાનપબ્બતં વિજ્ઝિત્વા ગતટ્ઠાને ઉમઙ્ગગઙ્ગાતિ ચ તતો બહલપબ્બતં પહરિત્વા પઞ્ચયોજનં આકાસેન ગતટ્ઠાને આકાસગઙ્ગાતિ ચ તસ્સા પતિતટ્ઠાનં ભિન્દિત્વા જાતં પઞ્ચ યોજનં પોક્ખરણીકૂલં ભિન્દિત્વા તત્થ પન પઞ્ચઙ્ગુલિ વિય પઞ્ચ ધારા હુત્વા ગઙ્ગા યમુના સરભૂ મહી અચિરવતીતિ પઞ્ચ નામા હુત્વા જમ્બુદીપં પઞ્ચ ભાગં પઞ્ચ કોટ્ઠાસં કત્વા પઞ્ચ ભાગે પઞ્ચ કોટ્ઠાસે ઇતા ગતા પવત્તાતિ ભાગીરથી. ગઙ્ગા ચ સા ભાગીરથી ચેતિ ગઙ્ગાભાગીરથી. ‘‘ભાગીરથી ગઙ્ગા’’તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધસુખત્થં પુબ્બચરિયવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. હિમવન્તા પભાવિતાતિ સત્તે હિંસતિ સીતેન હનતિ મથેતિ આલોળેતીતિ હિમો, હિમો અસ્સ અત્થીતિ હિમવા, તતો હિમવન્તતો પટ્ઠાય પભાવિતા પવત્તા સન્દમાનાતિ હિમવન્તપભાવિતા. કુતિત્થે નાવિકો આસિન્તિ તસ્સા ગઙ્ગાય ચણ્ડસોતસમાપન્ને વિસમતિત્થે કેવટ્ટકુલે ઉપ્પન્નો નાવિકો આસિં અહોસિન્તિ અત્થો. ઓરિમે ચ તરિં અહન્તિ સમ્પત્તસમ્પત્તમનુસ્સે પારિમા તીરા ઓરિમં તીરં અહં તરિં તારેસિન્તિ અત્થો.

૬૨૯. પદુમુત્તરો નાયકોતિ દ્વિપદાનં ઉત્તમો સત્તે નિબ્બાનં નાયકો પાપનકો પદુમુત્તરબુદ્ધો મમ પુઞ્ઞસમ્પત્તિં નિપ્ફાદેન્તો. વસીસતસહસ્સેહિ ખીણાસવસતસહસ્સેહિ ગઙ્ગાસોતં તરિતું તિત્થં પત્તોતિ સમ્બન્ધો.

૬૩૦. બહૂ નાવા સમાનેત્વાતિ સમ્પત્તં તં સમ્માસમ્બુદ્ધં દિસ્વા વડ્ઢકીહિ સુટ્ઠુ સઙ્ખતં કતં નિપ્ફાદિતં બહૂ નાવાયો સમાનેત્વા દ્વે દ્વે નાવાયો એકતો કત્વા તસ્સા નાવાય ઉપરિ મણ્ડપછદનં કત્વા નરાસભં પદુમુત્તરસમ્બુદ્ધં પટિમાનિં પૂજેસિન્તિ અત્થો.

૬૩૧. આગન્ત્વાન ચ સમ્બુદ્ધોતિ એવં સઙ્ઘટિતાય નાવાય તત્થ આગન્ત્વાન તઞ્ચ નાવકં નાવમુત્તમં આરુહીતિ સમ્બન્ધો. વારિમજ્ઝે ઠિતો સત્થાતિ નાવમારૂળ્હો સત્થા ગઙ્ગાજલમજ્ઝે ઠિતો સમાનો ઇમા સોમનસ્સપટિસંયુત્તગાથા અભાસથ કથેસીતિ સમ્બન્ધો.

૬૩૨. યો સો તારેસિ સમ્બુદ્ધન્તિ યો સો નાવિકો ગઙ્ગાસોતાય સમ્બુદ્ધં અતારેસિ. સઙ્ઘઞ્ચાપિ અનાસવન્તિ ન કેવલમેવ સમ્બુદ્ધં તારેસિ, અનાસવં નિક્કિલેસં સઙ્ઘઞ્ચાપિ તારેસીતિ અત્થો. તેન ચિત્તપસાદેનાતિ તેન નાવાપાજનકાલે ઉપ્પન્નેન સોમનસ્સસહગતચિત્તપસાદેન દેવલોકે છસુ કામસગ્ગેસુ રમિસ્સતિ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સતીતિ અત્થો.

૬૩૩. નિબ્બત્તિસ્સતિ તે બ્યમ્હન્તિ દેવલોકે ઉપ્પન્નસ્સ તે તુય્હં બ્યમ્હં વિમાનં સુકતં સુટ્ઠુ નિબ્બત્તં નાવસણ્ઠિતં નાવાસણ્ઠાનં નિબ્બત્તિસ્સતિ પાતુભવિસ્સતીતિ અત્થો. આકાસે પુપ્ફછદનન્તિ નાવાય ઉપરિમણ્ડપકતકમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન સબ્બદા ગતગતટ્ઠાને આકાસે પુપ્ફછદનં ધારયિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.

૬૩૪. અટ્ઠપઞ્ઞાસકપ્પમ્હીતિ ઇતો પુઞ્ઞકરણકાલતો પટ્ઠાય અટ્ઠપણ્ણાસકપ્પં અતિક્કમિત્વા નામેન તારકો નામ ચક્કવત્તી ખત્તિયો ચાતુરન્તો ચતૂસુ દીપેસુ ઇસ્સરો વિજિતાવી જિતવન્તો ભવિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. સેસગાથા ઉત્તાનત્થાવ.

૬૩૭. રેવતો નામ નામેનાતિ રેવતીનક્ખત્તેન જાતત્તા ‘‘રેવતો’’તિ લદ્ધનામો બ્રહ્મબન્ધુ બ્રાહ્મણપુત્તભૂતો ભવિસ્સતિ બ્રાહ્મણકુલે ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ અત્થો.

૬૩૯. નિબ્બાયિસ્સતિનાસવોતિ નિક્કિલેસો ખન્ધપરિનિબ્બાનેન નિબ્બાયિસ્સતિ.

૬૪૦. વીરિયં મે ધુરધોરય્હન્તિ એવં પદુમુત્તરેન ભગવતા બ્યાકતો અહં કમેન પારમિતાકોટિં પત્વા મે મય્હં વીરિયં અસિથિલવીરિયં ધુરધોરય્હં ધુરવાહં ધુરાધારં યોગેહિ ખેમસ્સ નિબ્ભયસ્સ નિબ્બાનસ્સ અધિવાહનં આવહનં અહોસીતિ અત્થો. ધારેમિ અન્તિમં દેહન્તિ ઇદાનાહં સમ્માસમ્બુદ્ધસાસને પરિયોસાનસરીરં ધારેમીતિ સમ્બન્ધો.

સો અપરભાગે અત્તનો જાતગામં ગન્ત્વા ‘‘ચાલા, ઉપચાલા, સીસૂપચાલા’’તિ તિસ્સન્નં ભગિનીનં પુત્તે ‘‘ચાલા, ઉપચાલા, સીસૂપચાલા’’તિ તયો ભાગિનેય્યે આનેત્વા પબ્બાજેત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજેસિ. તે કમ્મટ્ઠાનં અનુયુત્તા વિહરિંસુ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે થેરસ્સ કોચિદેવ આબાધો ઉપ્પન્નો, તં સુત્વા સારિપુત્તત્થેરો – ‘‘રેવતસ્સ ગિલાનપુચ્છનં અધિગમપુચ્છનઞ્ચ કરિસ્સામી’’તિ ઉપગઞ્છિ. રેવતત્થેરો ધમ્મસેનાપતિં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા તેસં સામણેરાનં સતુપ્પાદવસેન ઓવદિયમાનો ચાલેતિગાથં અભાસિત્થ. તત્થ ચાલે ઉપચાલે સીસૂપચાલેતિ તેસં આલપનં. ચાલા, ઉપચાલા, સીસૂપચાલાતિ હિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામા તયો દારકા પબ્બજિતાપિ તથા વોહરિય્યન્તિ. ‘‘ચાલી, ઉપચાલી, સીસૂપચાલીતિ તેસં નામાની’’તિ ચ વદન્તિ. યદત્થં ‘‘ચાલે’’તિઆદિના આમન્તનં કતં, તં દસ્સેન્તો ‘‘પતિસ્સતા નુ ખો વિહરથા’’તિ વત્વા તત્થ કારણં આહ – ‘‘આગતો વો વાલં વિય વેધી’’તિ. પતિસ્સતાતિ પતિસ્સતિકા. ખોતિ અવધારણે. આગતોતિ આગઞ્છિ. વોતિ તુમ્હાકં. વાલં વિય વેધીતિ વાલવેધિ વિય. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપત્થો – તિક્ખજવનનિબ્બેધિકપઞ્ઞતાય વાલવેધિરૂપો સત્થુકપ્પો તુમ્હાકં માતુલત્થેરો આગતો, તસ્મા સમણસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા સતિસમ્પજઞ્ઞયુત્તા એવ હુત્વા વિહરથ, યથાધિગતે વિહારે અપ્પમત્તા ભવથાતિ.

તં સુત્વા તે સામણેરા ધમ્મસેનાપતિસ્સ પચ્ચુગ્ગમનાદિવત્તં કત્વા ઉભિન્નં માતુલત્થેરાનં પટિસન્થારવેલાયં નાતિદૂરે સમાધિં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિંસુ. ધમ્મસેનાપતિ રેવતત્થેરેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના તે સામણેરે ઉપસઙ્કમિ. તે તથા કાલપરિચ્છેદસ્સ કતત્તા થેરે ઉપસઙ્કમન્તે ઉટ્ઠહિત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. થેરો – ‘‘કતરકતરવિહારેન વિહરથા’’તિ પુચ્છિત્વા તેહિ ‘‘ઇમાય ઇમાયા’’તિ વુત્તે દારકેપિ એવં વિનેન્તો – ‘‘મય્હં ભાતિકો સચ્ચવાદી વત ધમ્મસ્સ અનુધમ્મચારિ’’ન્તિ થેરં પસંસન્તો પક્કામિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ખદિરવનિયત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.