૯. પોટ્ઠપાદસુત્તવણ્ણના

પોટ્ઠપાદપરિબ્બાજકવત્થુવણ્ણના

૪૦૬. એવં મે સુત્તં…પે… સાવત્થિયન્તિ પોટ્ઠપાદસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના. સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામેતિ સાવત્થિં ઉપનિસ્સાય યો જેતસ્સ કુમારસ્સ વને અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના આરામો કારિતો, તત્થ વિહરતિ. પોટ્ઠપાદો પરિબ્બાજકોતિ નામેન પોટ્ઠપાદો નામ છન્નપરિબ્બાજકો. સો કિર ગિહિકાલે બ્રાહ્મણમહાસાલો કામેસુઆદીનવં દિસ્વા ચત્તાલીસકોટિપરિમાણં ભોગક્ખન્ધં પહાય પબ્બજિત્વા તિત્થિયાનં ગણાચરિયો જાતો. સમયં પવદન્તિ એત્થાતિ સમયપ્પવાદકો, તસ્મિં કિર ઠાને ચઙ્કીતારુક્ખપોક્ખરસાતિપ્પભુતયો બ્રાહ્મણા નિગણ્ઠઅચેલકપરિબ્બાજકાદયો ચ પબ્બજિતા સન્નિપતિત્વા અત્તનો અત્તનો સમયં વદન્તિ કથેન્તિ દીપેન્તિ, તસ્મા સો આરામો સમયપ્પવાદકોતિ વુચ્ચતિ. સ્વેવ ચ તિન્દુકાચીરસઙ્ખાતાય તિમ્બરૂરુક્ખપન્તિયા પરિક્ખિત્તત્તા તિન્દુકાચીરો. યસ્મા પનેત્થ પઠમં એકાવ સાલા અહોસિ, પચ્છા મહાપુઞ્ઞં પરિબ્બાજકં નિસ્સાય બહૂ સાલા કતા. તસ્મા તમેવ એકં સાલં ઉપાદાય લદ્ધનામવસેન એકસાલકોતિ વુચ્ચતિ. મલ્લિકાય પન પસેનદિરઞ્ઞો દેવિયા ઉય્યાનભૂતો સો પુપ્ફફલસમ્પન્નો આરામોતિ કત્વા મલ્લિકાય આરામોતિ સઙ્ખ્યં ગતો. તસ્મિં સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે.

પટિવસતીતિ નિવાસફાસુતાય વસતિ. અથેકદિવસં ભગવા પચ્ચૂસસમયે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પત્થરિત્વા લોકં પરિગ્ગણ્હન્તો ઞાણજાલસ્સ અન્તોગતં પરિબ્બાજકં દિસ્વા – ‘‘અયં પોટ્ઠપાદો મય્હં ઞાણજાલે પઞ્ઞાયતિ, કિન્નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઉપપરિક્ખન્તો અદ્દસ – ‘‘અહં અજ્જ તત્થ ગમિસ્સામિ, અથ મં પોટ્ઠપાદો નિરોધઞ્ચ નિરોધવુટ્ઠાનઞ્ચ પુચ્છિસ્સતિ, તસ્સાહં સબ્બબુદ્ધાનં ઞાણેન સંસન્દિત્વા તદુભયં કથેસ્સામિ, અથ સો કતિપાહચ્ચયેન ચિત્તં હત્થિસારિપુત્તં ગહેત્વા મમ સન્તિકં આગમિસ્સતિ, તેસમહં ધમ્મં દેસેસ્સામિ, દેસનાવસાને પોટ્ઠપાદો મં સરણં ગમિસ્સતિ, ચિત્તો હત્થિસારિપુત્તો મમ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ. તતો પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા વિજ્જુલતાસદિસં કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા યુગન્ધરપબ્બતં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતમહામેઘં વિય મેઘવણ્ણં પંસુકૂલં એકંસવરગતં કત્વા પચ્ચગ્ઘં સેલમયપત્તં વામઅંસકૂટે લગ્ગેત્વા સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસિસ્સામીતિ સીહો વિય હિમવન્તપાદા વિહારા નિક્ખમિ. ઇમમત્થં સન્ધાય – ‘‘અથ ખો ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૦૭. એતદહોસીતિ નગરદ્વારસમીપં ગન્ત્વા અત્તનો રુચિવસેન સૂરિયં ઓલોકેત્વા અતિપ્પગભાવમેવ દિસ્વા એતં અહોસિ. યંનૂનાહન્તિ સંસયપરિદીપનો વિય નિપાતો, બુદ્ધાનઞ્ચ સંસયો નામ નત્થિ – ‘‘ઇદં કરિસ્સામ, ઇદં ન કરિસ્સામ, ઇમસ્સ ધમ્મં દેસેસ્સામ, ઇમસ્સ ન દેસેસ્સામા’’તિ એવં પરિવિતક્કપુબ્બભાગો પનેસ સબ્બબુદ્ધાનં લબ્ભતિ. તેનાહ – ‘‘યંનૂનાહ’’ન્તિ, યદિ પનાહન્તિ અત્થો.

૪૦૮. ઉન્નાદિનિયાતિ ઉચ્ચં નદમાનાય, એવં નદમાનાય ચસ્સા ઉદ્ધં ગમનવસેન ઉચ્ચો, દિસાસુ પત્થટવસેન મહા સદ્દોતિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાય, તેસઞ્હિ પરિબ્બાજકાનં પાતોવ વુટ્ઠાય કત્તબ્બં નામ ચેતિયવત્તં વા બોધિવત્તં વા આચરિયુપજ્ઝાયવત્તં વા યોનિસો મનસિકારો વા નત્થિ. તેન તે પાતોવ વુટ્ઠાય બાલાતપે નિસિન્ના – ‘‘ઇમસ્સ હત્થો સોભનો, ઇમસ્સ પાદો’’તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાદાદીનિ વા આરબ્ભ, ઇત્થિપુરિસદારકદારિકાદીનં વણ્ણે વા, અઞ્ઞં વા કામસ્સાદભવસ્સાદાદિવત્થું આરબ્ભ કથં સમુટ્ઠાપેત્વા અનુપુબ્બેન રાજકથાદિઅનેકવિધં તિરચ્છાનકથં કથેન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉન્નાદિનિયા ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાય અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથં કથેન્તિયા’’તિ.

તતો પોટ્ઠપાદો પરિબ્બાજકો તે પરિબ્બાજકે ઓલોકેત્વા – ‘‘ઇમે પરિબ્બાજકા અતિવિય અઞ્ઞમઞ્ઞં અગારવા, મયઞ્ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ પાતુભાવતો પટ્ઠાય સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકૂપમા જાતા, લાભસક્કારોપિ નો પરિહીનો. સચે પનિમં ઠાનં સમણો ગોતમો વા ગોતમસ્સ સાવકો વા ગિહી ઉપટ્ઠાકો વા તસ્સ આગચ્છેય્ય, અતિવિય લજ્જનીયં ભવિસ્સતિ, પરિસદોસો ખો પન પરિસજેટ્ઠકસ્સેવ ઉપરિ આરોહતી’’તિ ઇતોચિતો ચ વિલોકેન્તો ભગવન્તં અદ્દસ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો પોટ્ઠપાદો પરિબ્બાજકો…પે… તુણ્હી અહેસુ’’ન્તિ.

૪૦૯. તત્થ સણ્ઠપેસીતિ સિક્ખાપેસિ, વજ્જમસ્સા પટિચ્છાદેસિ. યથા સુસણ્ઠિતા હોતિ, તથા નં ઠપેસિ. યથા નામ પરિસમજ્ઝં પવિસન્તો પુરિસો વજ્જપટિચ્છાદનત્થં નિવાસનં સણ્ઠપેતિ, પારુપનં સણ્ઠપેતિ, રજોકિણ્ણટ્ઠાનં પુઞ્છતિ; એવમસ્સા વજ્જપટિચ્છાદનત્થં – ‘‘અપ્પસદ્દા ભોન્તો’’તિ સિક્ખાપેન્તો યથા સુસણ્ઠિતા હોતિ, તથા નં ઠપેસીતિ અત્થો. અપ્પસદ્દકામોતિ અપ્પસદ્દં ઇચ્છતિ, એકો નિસીદતિ, એકો તિટ્ઠતિ, ન ગણસઙ્ગણિકાય યાપેતિ. ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞેય્યાતિ ઇધાગન્તબ્બં મઞ્ઞેય્ય. કસ્મા પનેસ ભગવતો ઉપસઙ્કમનં પચ્ચાસીસતીતિ? અત્તનો વુદ્ધિં પત્થયમાનો. પરિબ્બાજકા કિર બુદ્ધેસુ વા બુદ્ધસાવકેસુ વા અત્તનો સન્તિકં આગતેસુ – ‘‘અજ્જ અમ્હાકં સન્તિકં સમણો ગોતમો આગતો, સારિપુત્તો આગતો, ન ખો પન તે યસ્સ વા તસ્સ વા સન્તિકં ગચ્છન્તિ, પસ્સથ અમ્હાકં ઉત્તમભાવ’’ન્તિ અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનં સન્તિકે અત્તાનં ઉક્ખિપન્તિ, ઉચ્ચે ઠાને ઠપેન્તિ, ભગવતોપિ ઉપટ્ઠાકે ગણ્હિતું વાયમન્તિ. તે કિર ભગવતો ઉપટ્ઠાકે દિસ્વા એવં વદન્તિ – ‘‘તુમ્હાકં સત્થા ભવં ગોતમોપિ ગોતમસાવકાપિ અમ્હાકં સન્તિકં આગચ્છન્તિ, મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા. તુમ્હે પન અમ્હે અક્ખીહિપિ પસ્સિતું ન ઇચ્છથ, સામીચિકમ્મં ન કરોથ, કિં વો અમ્હેહિ અપરદ્ધ’’ન્તિ. અથેકચ્ચે મનુસ્સા – ‘‘બુદ્ધાપિ એતેસં સન્તિકં ગચ્છન્તિ કિં અમ્હાક’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય તે દિસ્વા નપ્પમજ્જન્તિ. તુણ્હી અહેસુન્તિ પોટ્ઠપાદં પરિવારેત્વા નિસ્સદ્દા નિસીદિંસુ.

૪૧૦. સ્વાગતં, ભન્તેતિ સુટ્ઠુ આગમનં, ભન્તે, ભગવતો; ભગવતિ હિ નો આગતે આનન્દો હોતિ, ગતે સોકોતિ દીપેતિ. ચિરસ્સં ખો, ભન્તેતિ કસ્મા આહ? કિં ભગવા પુબ્બેપિ તત્થ ગતપુબ્બોતિ, ન ગતપુબ્બો. મનુસ્સાનં પન – ‘‘કુહિં ગચ્છન્તા, કુતો આગતત્થ, કિં મગ્ગમૂળ્હત્થ, ચિરસ્સં આગતત્થા’’તિ એવમાદયો પિયસમુદાચારા હોન્તિ, તસ્મા એવમાહ. એવઞ્ચ પન વત્વા ન માનથદ્ધો હુત્વા નિસીદિ, ઉટ્ઠાયાસના ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનમકાસિ. ભગવન્તઞ્હિ ઉપગતં દિસ્વા આસનેન અનિમન્તેન્તો વા અપચિતિં અકરોન્તો વા દુલ્લભો. કસ્મા? ઉચ્ચાકુલીનતાય. અયમ્પિ પરિબ્બાજકો અત્તનો નિસિન્નાસનં પપ્ફોટેત્વા ભગવન્તં આસનેન નિમન્તેન્તો – ‘‘નિસીદતુ, ભન્તે, ભગવા ઇદમાસનં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ આહ. અન્તરાકથા વિપ્પકતાતિ નિસિન્નાનં વો આદિતો પટ્ઠાય યાવ મમાગમનં, એતસ્મિં અન્તરે કા નામ કથા વિપ્પકતા, મમાગમનપચ્ચયા કતમા કથા પરિયન્તં ન ગતા, વદથ, યાવ નં પરિયન્તં નેત્વા દેમીતિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ. અથ પરિબ્બાજકો – ‘‘નિરત્થકકથા એસા નિસ્સારા વટ્ટસન્નિસ્સિતા, ન તુમ્હાકં પુરતો વત્તબ્બતં અરહતી’’તિ દીપેન્તો ‘‘તિટ્ઠતેસા, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

અભિસઞ્ઞાનિરોધકથાવણ્ણના

૪૧૧. તિટ્ઠતેસા, ભન્તેતિ સચે ભગવા સોતુકામો ભવિસ્સતિ, પચ્છાપેસા કથા ન દુલ્લભા ભવિસ્સતિ, અમ્હાકં પનિમાય કથાય અત્થો નત્થિ. ભગવતો પનાગમનં લભિત્વા મયં અઞ્ઞદેવ સુકારણં પુચ્છામાતિ દીપેતિ. તતો તં પુચ્છન્તો – ‘‘પુરિમાનિ, ભન્તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ કોતૂહલસાલાયન્તિ કોતૂહલસાલા નામ પચ્ચેકસાલા નત્થિ. યત્થ પન નાનાતિત્થિયા સમણબ્રાહ્મણા નાનાવિધં કથં પવત્તેન્તિ, સા બહૂનં – ‘‘અયં કિં વદતિ, અયં કિં વદતી’’તિ કોતૂહલુપ્પત્તિટ્ઠાનતો કોતૂહલસાલાતિ વુચ્ચતિ. અભિસઞ્ઞાનિરોધેતિ એત્થ અભીતિ ઉપસગ્ગમત્તં. સઞ્ઞાનિરોધેતિ ચિત્તનિરોધે, ખણિકનિરોધે કથા ઉપ્પન્નાતિ અત્થો. ઇદં પન તસ્સા ઉપ્પત્તિકારણં. યદા કિર ભગવા જાતકં વા કથેતિ, સિક્ખાપદં વા પઞ્ઞપેતિ તદા સકલજમ્બુદીપે ભગવતો કિત્તિઘોસો પત્થરતિ, તિત્થિયા તં સુત્વા – ‘‘ભવં કિર ગોતમો પુબ્બચરિયં કથેસિ, મયં કિં ન સક્કોમ તાદિસં કિઞ્ચિ કથેતુ’’ન્તિ ભગવતો પટિભાગકિરિયં કરોન્તા એકં ભવન્તરસમયં કથેન્તિ – ‘‘ભવં ગોતમો સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ, મયં કિં ન સક્કોમ પઞ્ઞપેતુ’’ન્તિ અત્તનો સાવકાનં કિઞ્ચિદેવ સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તિ. તદા પન ભગવા અટ્ઠવિધપરિસમજ્ઝે નિસીદિત્વા નિરોધકથં કથેસિ. તિત્થિયા તં સુત્વા – ‘‘ભવં કિર ગોતમો નિરોધં નામ કથેસિ, મયમ્પિ તં કથેસ્સામા’’તિ સન્નિપતિત્વા કથયિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘અભિસઞ્ઞાનિરોધે કથા ઉદપાદી’’તિ.

તત્રેકચ્ચેતિ તેસુ એકચ્ચે. પુરિમો ચેત્થ ય્વાયં બાહિરે તિત્થાયતને પબ્બજિતો ચિત્તપ્પવત્તિયં દોસં દિસ્વા અચિત્તકભાવો સન્તોતિ સમાપત્તિં ભાવેત્વા ઇતો ચુતો પઞ્ચ કપ્પસતાનિ અસઞ્ઞીભવે ઠત્વા પુન ઇધ ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ સઞ્ઞુપ્પાદે ચ નિરોધે ચ હેતું અપસ્સન્તો – અહેતૂ અપ્પચ્ચયાતિ આહ.

દુતિયો નં નિસેધેત્વા મિગસિઙ્ગતાપસસ્સ અસઞ્ઞકભાવં ગહેત્વા – ‘‘ઉપેતિપિ અપેતિપી’’તિ આહ. મિગસિઙ્ગતાપસો કિર અત્તન્તપો ઘોરતપો પરમધિતિન્દ્રિયો અહોસિ. તસ્સ સીલતેજેન સક્કવિમાનં ઉણ્હં અહોસિ. સક્કો દેવરાજા ‘‘સક્કટ્ઠાનં નુ ખો તાપસો પત્થેતી’’તિ અલમ્બુસં નામ દેવકઞ્ઞં – ‘તાપસસ્સ તપં ભિન્દિત્વા એહી’તિ પેસેસિ. સા તત્થ ગતા. તાપસો પઠમદિવસે તં દિસ્વાવ પલાયિત્વા પણ્ણસાલં પાવિસિ. દુતિયદિવસે કામચ્છન્દનીવરણેન ભગ્ગો તં હત્થે અગ્ગહેસિ, સો તેન દિબ્બફસ્સેન ફુટ્ઠો વિસઞ્ઞી હુત્વા તિણ્ણં સંવચ્છરાનં અચ્ચયેન સઞ્ઞં પટિલભિ. તં સો દિટ્ઠિગતિકો – ‘‘તિણ્ણં સંવચ્છરાનં અચ્ચયેન નિરોધા વુટ્ઠિતો’’તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ.

તતિયો નં નિસેધેત્વા આથબ્બણપયોગં સન્ધાય ‘‘ઉપકડ્ઢન્તિપિ અપકડ્ઢન્તિપી’’તિ આહ. આથબ્બણિકા કિર આથબ્બણં પયોજેત્વા સત્તં સીસચ્છિન્નં વિય હત્થચ્છિન્નં વિય મતં વિય ચ કત્વા દસ્સેન્તિ. તસ્સ પુન પાકતિકભાવં દિસ્વા સો દિટ્ઠિગતિકો – ‘‘નિરોધા વુટ્ઠિતો અય’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ.

ચતુત્થો નં નિસેધેત્વા યક્ખદાસીનં મદનિદ્દં સન્ધાય ‘‘સન્તિ હિ ભો દેવતા’’તિઆદિમાહ. યક્ખદાસિયો કિર સબ્બરત્તિં દેવતૂપહારં કુરુમાના નચ્ચિત્વા ગાયિત્વા અરુણોદયે એકં સુરાપાતિં પિવિત્વા પરિવત્તિત્વા સુપિત્વા દિવા વુટ્ઠહન્તિ. તં દિસ્વા સો દિટ્ઠિગતિકો – ‘‘સુત્તકાલે નિરોધં સમાપન્ના, પબુદ્ધકાલે નિરોધા વુટ્ઠિતા’’તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ.

અયં પન પોટ્ઠપાદો પરિબ્બાજકો પણ્ડિતજાતિકો. તેનસ્સ તં કથં સુત્વા વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જિ. ‘‘ઇમેસં કથા એળમૂગકથા વિય ચત્તારો હિ નિરોધે એતે પઞ્ઞપેન્તિ, ઇમિના ચ નિરોધેન નામ એકેન ભવિતબ્બં, ન બહુના. તેનાપિ એકેન અઞ્ઞેનેવ ભવિતબ્બં, સો પન અઞ્ઞેન ઞાતું ન સક્કા અઞ્ઞત્ર સબ્બઞ્ઞુના. સચે ભગવા ઇધ અભવિસ્સ ‘અયં નિરોધો અયં ન નિરોધો’તિ દીપસહસ્સં વિય ઉજ્જાલેત્વા અજ્જમેવ પાકટં અકરિસ્સા’’તિ દસબલઞ્ઞેવ અનુસ્સરિ. તસ્મા ‘‘તસ્સ મય્હં ભન્તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અહો નૂનાતિ અનુસ્સરણત્થે નિપાતદ્વયં, તેન તસ્સ ભગવન્તં અનુસ્સરન્તસ્સ એતદહોસિ ‘‘અહો નૂન ભગવા અહો નૂન સુગતો’’તિ. યો ઇમેસન્તિ યો એતેસં નિરોધધમ્માનં સુકુસલો નિપુણો છેકો, સો ભગવા અહો નૂન કથેય્ય, સુગતો અહો નૂન કથેય્યાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. પકતઞ્ઞૂતિ ચિણ્ણવસિતાય પકતિં સભાવં જાનાતીતિ પકતઞ્ઞૂ. કથં નુ ખોતિ ઇદં પરિબ્બાજકો ‘‘મયં ભગવા ન જાનામ, તુમ્હે જાનાથ, કથેથ નો’’તિ આયાચન્તો વદતિ. અથ ભગવા કથેન્તો ‘‘તત્ર પોટ્ઠપાદા’’તિઆદિમાહ.

અહેતુકસઞ્ઞુપ્પાદનિરોધકથાવણ્ણના

૪૧૨. તત્થ તત્રાતિ તેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ. આદિતોવ તેસં અપરદ્ધન્તિ તેસં આદિમ્હિયેવ વિરદ્ધં, ઘરમજ્ઝેયેવ પક્ખલિતાતિ દીપેતિ. સહેતૂ સપ્પચ્ચયાતિ એત્થ હેતુપિ પચ્ચયોપિ કારણસ્સેવ નામં, સકારણાતિ અત્થો. તં પન કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સિક્ખા એકા’’તિ આહ. તત્થ સિક્ખા એકા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સિક્ખાય એકચ્ચા સઞ્ઞા જાયન્તીતિ અત્થો.

૪૧૩. કા ચ સિક્ખાતિ ભગવા અવોચાતિ કતમા ચ સા સિક્ખાતિ ભગવા વિત્થારેતુકમ્યતાપુચ્છાવસેન અવોચ. અથ યસ્મા અધિસીલસિક્ખા અધિચિત્તસિક્ખા અધિપઞ્ઞાસિક્ખાતિ તિસ્સો સિક્ખા હોન્તિ. તસ્મા તા દસ્સેન્તો ભગવા સઞ્ઞાય સહેતુકં ઉપ્પાદનિરોધં દીપેતું બુદ્ધુપ્પાદતો પભુતિ તન્તિધમ્મં ઠપેન્તો ‘‘ઇધ પોટ્ઠપાદ, તથાગતો લોકે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અધિસીલસિક્ખા અધિચિત્તસિક્ખાતિ દ્વે એવ સિક્ખા સરૂપેન આગતા, તતિયા પન ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ ખો પોટ્ઠપાદ મયા એકંસિકો ધમ્મો દેસિતો’’તિ એત્થ સમ્માદિટ્ઠિસમ્માસઙ્કપ્પવસેન પરિયાપન્નત્તા આગતાતિ વેદિતબ્બા. કામસઞ્ઞાતિ પઞ્ચકામગુણિકરાગોપિ અસમુપ્પન્નકામચારોપિ. તત્થ પઞ્ચકામગુણિકરાગો અનાગામિમગ્ગેન સમુગ્ઘાતં ગચ્છતિ, અસમુપ્પન્નકામચારો પન ઇમસ્મિં ઠાને વટ્ટતિ. તસ્મા તસ્સ યા પુરિમા કામસઞ્ઞાતિ તસ્સ પઠમજ્ઝાનસમઙ્ગિનો યા પુબ્બે ઉપ્પન્નપુબ્બાય કામસઞ્ઞાય સદિસત્તા પુરિમા કામસઞ્ઞાતિ વુચ્ચેય્ય, સા નિરુજ્ઝતિ, અનુપ્પન્નાવ નુપ્પજ્જતીતિ અત્થો.

વિવેકજપીતિસુખસુખુમસચ્ચસઞ્ઞીયેવ તસ્મિં સમયે હોતીતિ તસ્મિં પઠમજ્ઝાનસમયે વિવેકજપીતિસુખસઙ્ખાતા સુખુમસઞ્ઞા સચ્ચા હોતિ, ભૂતા હોતીતિ અત્થો. અથ વા કામચ્છન્દાદિઓળારિકઙ્ગપ્પહાનવસેન સુખુમા ચ સા ભૂતતાય સચ્ચા ચ સઞ્ઞાતિ સુખુમસચ્ચસઞ્ઞા, વિવેકજેહિ પીતિસુખેહિ સમ્પયુત્તા સુખુમસચ્ચસઞ્ઞાતિ વિવેકજપીતિસુખસુખુમસચ્ચસઞ્ઞા સા અસ્સ અત્થીતિ વિવેકજપીતિસુખસુખુમસચ્ચસઞ્ઞીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસ નયો સબ્બત્થ. એવમ્પિ સિક્ખાતિ એત્થ યસ્મા પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જન્તો અધિટ્ઠહન્તો, વુટ્ઠહન્તો ચ સિક્ખતિ, તસ્મા તં એવં સિક્ખિતબ્બતો સિક્ખાતિ વુચ્ચતિ. તેનપિ સિક્ખાસઙ્ખાતેન પઠમજ્ઝાનેન એવં એકા વિવેકજપીતિસુખસુખુમસચ્ચસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ. એવં એકા કામસઞ્ઞા નિરુજ્ઝતીતિ અત્થો. અયં સિક્ખાતિ ભગવા અવોચાતિ અયં પઠમજ્ઝાનસઙ્ખાતા એકા સિક્ખાતિ, ભગવા આહ. એતેનુપાયેન સબ્બત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યસ્મા પન અટ્ઠમસમાપત્તિયા અઙ્ગતો સમ્મસનં બુદ્ધાનંયેવ હોતિ, સાવકેસુ સારિપુત્તસદિસાનમ્પિ નત્થિ, કલાપતો સમ્મસનંયેવ પન સાવકાનં હોતિ, ઇદઞ્ચ ‘‘સઞ્ઞા સઞ્ઞા’’તિ, એવં અઙ્ગતો સમ્મસનં ઉદ્ધટં. તસ્મા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનપરમંયેવ સઞ્ઞં દસ્સેત્વા પુન તદેવ સઞ્ઞગ્ગન્તિ દસ્સેતું ‘‘યતો ખો પોટ્ઠપાદ…પે… સઞ્ઞગ્ગં ફુસતી’’તિ આહ.

૪૧૪. તત્થ યતો ખો પોટ્ઠપાદ ભિક્ખૂતિ યો નામ પોટ્ઠપાદ ભિક્ખુ. ઇધ સકસઞ્ઞી હોતીતિ ઇધ સાસને સકસઞ્ઞી હોતિ, અયમેવ વા પાઠો, અત્તનો પઠમજ્ઝાનસઞ્ઞાય સઞ્ઞવા હોતીતિ અત્થો. સો તતો અમુત્ર તતો અમુત્રાતિ સો ભિક્ખુ તતો પઠમજ્ઝાનતો અમુત્ર દુતિયજ્ઝાને, તતોપિ અમુત્ર તતિયજ્ઝાનેતિ એવં તાય તાય ઝાનસઞ્ઞાય સકસઞ્ઞી સકસઞ્ઞી હુત્વા અનુપુબ્બેન સઞ્ઞગ્ગં ફુસતિ. સઞ્ઞગ્ગન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં વુચ્ચતિ. કસ્મા? લોકિયાનં કિચ્ચકારકસમાપત્તીનં અગ્ગત્તા. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયઞ્હિ ઠત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનમ્પિ નિરોધમ્પિ સમાપજ્જન્તિ. ઇતિ સા લોકિયાનં કિચ્ચકારકસમાપત્તીનં અગ્ગત્તા સઞ્ઞગ્ગન્તિ વુચ્ચતિ, તં ફુસતિ પાપુણાતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ અભિસઞ્ઞાનિરોધં દસ્સેતું ‘‘તસ્સ સઞ્ઞગ્ગે ઠિતસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચેતેય્યં, અભિસઙ્ખરેય્યન્તિ પદદ્વયે ચ ઝાનં સમાપજ્જન્તો ચેતેતિ નામ, પુનપ્પુનં કપ્પેતીતિ અત્થો. ઉપરિસમાપત્તિઅત્થાય નિકન્તિં કુરુમાનો અભિસઙ્ખરોતિ નામ. ઇમા ચ મે સઞ્ઞા નિરુજ્ઝેય્યુન્તિ ઇમા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞા નિરુજ્ઝેય્યું. અઞ્ઞા ચ ઓળારિકાતિ અઞ્ઞા ચ ઓળારિકા ભવઙ્ગસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જેય્યું. સો ન ચેવ ચેતેતિ ન અભિસઙ્ખરોતીતિ એત્થ કામં ચેસ ચેતેન્તોવ ન ચેતેતિ, અભિસઙ્ખરોન્તોવ નાભિસઙ્ખરોતિ. ઇમસ્સ ભિક્ખુનો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનતો વુટ્ઠાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા ‘‘એકં દ્વે ચિત્તવારે ઠસ્સામી’’તિ આભોગસમન્નાહારો નત્થિ. ઉપરિનિરોધસમાપત્તત્થાય એવ પન આભોગસમન્નાહારો અત્થિ, સ્વાયમત્થો પુત્તઘરાચિક્ખણેન દીપેતબ્બો.

પિતુઘરમજ્ઝેન કિર ગન્ત્વા પચ્છાભાગે પુત્તસ્સ ઘરં હોતિ, તતો પણીતં ભોજનં આદાય આસનસાલં આગતં દહરં થેરો – ‘‘મનાપો પિણ્ડપાતો કુતો આભતો’’તિ પુચ્છિ. સો ‘‘અસુકસ્સ ઘરતો’’તિ લદ્ધઘરમેવ આચિક્ખિ. યેન પનસ્સ પિતુઘરમજ્ઝેન ગતોપિ આગતોપિ તત્થ આભોગોપિ નત્થિ. તત્થ આસનસાલા વિય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ દટ્ઠબ્બા, પિતુગેહં વિય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ, પુત્તગેહં વિય નિરોધસમાપત્તિ, આસનસાલાય ઠત્વા પિતુઘરં અમનસિકરિત્વા પુત્તઘરાચિક્ખણં વિય આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનતો વુટ્ઠાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા ‘‘એકં દ્વે ચિત્તવારે ઠસ્સામી’’તિ પિતુઘરં અમનસિકરિત્વાવ ઉપરિનિરોધસમાપત્તત્થાય મનસિકારો, એવમેસ ચેતેન્તોવ ન ચેતેતિ, અભિસઙ્ખરોન્તોવ નાભિસઙ્ખરોતિ. તા ચેવ સઞ્ઞાતિ તા ઝાનસઞ્ઞા નિરુજ્ઝન્તિ. અઞ્ઞા ચાતિ અઞ્ઞા ચ ઓળારિકા ભવઙ્ગસઞ્ઞા નુપ્પજ્જન્તિ. સો નિરોધં ફુસતીતિ સો એવં પટિપન્નો ભિક્ખુ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ફુસતિ વિન્દતિ પટિલભતિ.

અનુપુબ્બાભિસઞ્ઞાનિરોધસમ્પજાનસમાપત્તિન્તિ એત્થ અભીતિ ઉપસગ્ગમત્તં, સમ્પજાનપદં નિરોધપદેન અન્તરિકં કત્વા વુત્તં. અનુપટિપાટિયા સમ્પજાનસઞ્ઞાનિરોધસમાપત્તીતિ અયં પનેત્થત્થો. તત્રાપિ સમ્પજાનસઞ્ઞાનિરોધસમાપત્તીતિ સમ્પજાનન્તસ્સ અન્તે સઞ્ઞા નિરોધસમાપત્તિ સમ્પજાનન્તસ્સ વા પણ્ડિતસ્સ ભિક્ખુનો સઞ્ઞાનિરોધસમાપત્તીતિ અયં વિસેસત્થો.

ઇદાનિ ઇધ ઠત્વા નિરોધસમાપત્તિકથા કથેતબ્બા. સા પનેસા સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે પઞ્ઞાભાવનાનિસંસાધિકારે કથિતા, તસ્મા તત્થ કથિતતોવ ગહેતબ્બા.

એવં ભગવા પોટ્ઠપાદસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ નિરોધકથં કથેત્વા – અથ નં તાદિસાય કથાય અઞ્ઞત્થ અભાવં પટિજાનાપેતું ‘‘તં કિં મઞ્ઞસી’’તિઆદિમાહ. પરિબ્બાજકોપિ ‘‘ભગવા અજ્જ તુમ્હાકં કથં ઠપેત્વા ન મયા એવરૂપા કથા સુતપુબ્બા’’તિ પટિજાનન્તો, ‘‘નો હેતં ભન્તે’’તિ વત્વા પુન સક્કચ્ચં ભગવતો કથાય ઉગ્ગહિતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘એવં ખો અહં ભન્તે’’તિઆદિમાહ. અથસ્સ ભગવા ‘‘સુઉગ્ગહિતં તયા’’તિ અનુજાનન્તો ‘‘એવં પોટ્ઠપાદા’’તિ આહ.

૪૧૫. અથ પરિબ્બાજકો ‘‘ભગવતા ‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સઞ્ઞગ્ગ’ન્તિ વુત્તં. એતદેવ નુ ખો સઞ્ઞગ્ગં, ઉદાહુ અવસેસસમાપત્તીસુપિ સઞ્ઞગ્ગં અત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા તમત્થં પુચ્છન્તો ‘‘એકઞ્ઞેવ નુ ખો’’તિઆદિમાહ. ભગવાપિસ્સ વિસ્સજ્જેસિ. તત્થ પુથૂપીતિ બહૂનિપિ. યથા યથા ખો, પોટ્ઠપાદ, નિરોધં ફુસતીતિ પથવીકસિણાદીસુ યેન યેન કસિણેન, પઠમજ્ઝાનાદીનં વા યેન યેન ઝાનેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે હિ પથવીકસિણેન કરણભૂતેન પથવીકસિણસમાપત્તિં એકવારં સમાપજ્જન્તો પુરિમસઞ્ઞાનિરોધં ફુસતિ એકં સઞ્ઞગ્ગં, અથ દ્વે વારે, તયો વારે, વારસતં, વારસહસ્સં, વારસતસહસ્સં વા સમાપજ્જન્તો પુરિમસઞ્ઞાનિરોધં ફુસતિ, સતસહસ્સં, સઞ્ઞગ્ગાનિ. એસ નયો સેસકસિણેસુ. ઝાનેસુપિ સચે પઠમજ્ઝાનેન કરણભૂતેન એકવારં પુરિમસઞ્ઞાનિરોધં ફુસતિ એકં સઞ્ઞગ્ગં. અથ દ્વે વારે, તયો વારે, વારસતં, વારસહસ્સં, વારસતસહસ્સં વા પુરિમસઞ્ઞાનિરોધં ફુસતિ, સતસહસ્સં સઞ્ઞગ્ગાનિ. એસ નયો સેસજ્ઝાનસમાપત્તીસુપિ. ઇતિ એકવારં સમાપજ્જનવસેન વા સબ્બમ્પિ સઞ્જાનનલક્ખણેન સઙ્ગહેત્વા વા એકં સઞ્ઞગ્ગં હોતિ, અપરાપરં સમાપજ્જનવસેન બહૂનિ.

૪૧૬. સઞ્ઞા નુ ખો, ભન્તેતિ ભન્તે નિરોધસમાપજ્જનકસ્સ ભિક્ખુનો ‘‘સઞ્ઞા નુ ખો પઠમં ઉપ્પજ્જતી’’તિ પુચ્છતિ. તસ્સ ભગવા ‘‘સઞ્ઞા ખો, પોટ્ઠપાદા’’તિ બ્યાકાસિ. તત્થ સઞ્ઞાતિ ઝાનસઞ્ઞા. ઞાણન્તિ વિપસ્સનાઞાણં. અપરો નયો, સઞ્ઞાતિ વિપસ્સના સઞ્ઞા. ઞાણન્તિ મગ્ગઞાણં. અપરો નયો, સઞ્ઞાતિ મગ્ગસઞ્ઞા. ઞાણન્તિ ફલઞાણં. તિપિટકમહાસિવત્થેરો પનાહ –

કિં ઇમે ભિક્ખૂ ભણન્તિ, પોટ્ઠપાદો હેટ્ઠા ભગવન્તં નિરોધં પુચ્છિ. ઇદાનિ નિરોધા વુટ્ઠાનં પુચ્છન્તો ‘‘ભગવા નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ કિં પઠમં અરહત્તફલસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, ઉદાહુ પચ્ચવેક્ખણઞાણ’’ન્તિ વદતિ. અથસ્સ ભગવા યસ્મા ફલસઞ્ઞા પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, પચ્છા પચ્ચવેક્ખણઞાણં. તસ્મા ‘‘સઞ્ઞા ખો પોટ્ઠપાદા’’તિ આહ. તત્થ સઞ્ઞુપ્પાદાતિ અરહત્તફલસઞ્ઞાય ઉપ્પાદા, પચ્છા ‘‘ઇદં અરહત્તફલ’’ન્તિ એવં પચ્ચવેક્ખણઞાણુપ્પાદો હોતિ. ઇદપ્પચ્ચયા કિર મેતિ ફલસમાધિસઞ્ઞાપચ્ચયા કિર મય્હં પચ્ચવેક્ખણઞાણં ઉપ્પન્નન્તિ.

સઞ્ઞાઅત્તકથાવણ્ણના

૪૧૭. ઇદાનિ પરિબ્બાજકો યથા નામ ગામસૂકરો ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા ગન્ધેહિ અનુલિમ્પિત્વા માલાદામં પિળન્ધિત્વા સિરિસયને આરોપિતોપિ સુખં ન વિન્દતિ, વેગેન ગૂથટ્ઠાનમેવ ગન્ત્વા સુખં વિન્દતિ. એવમેવ ભગવતા સણ્હસુખુમતિલક્ખણબ્ભાહતાય દેસનાય ન્હાપિતવિલિત્તમણ્ડિતોપિ નિરોધકથાસિરિસયનં આરોપિતોપિ તત્થ સુખં ન વિન્દન્તો ગૂથટ્ઠાનસદિસં અત્તનો લદ્ધિં ગહેત્વા તમેવ પુચ્છન્તો ‘‘સઞ્ઞા નુ ખો, ભન્તે, પુરિસસ્સ અત્તા’’તિઆદિમાહ. અથસ્સાનુમતિં ગહેત્વા બ્યાકાતુકામો ભગવા – ‘‘કં પન ત્વ’’ન્તિઆદિમાહ. તતો સો ‘‘અરૂપી અત્તા’’તિ એવં લદ્ધિકો સમાનોપિ ‘‘ભગવા દેસનાય સુકુસલો, સો મે આદિતોવ લદ્ધિં મા વિદ્ધંસેતૂ’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો લદ્ધિં પરિહરન્તો ‘‘ઓળારિકં ખો’’તિઆદિમાહ. અથસ્સ ભગવા તત્થ દોસં દસ્સેન્તો ‘‘ઓળારિકો ચ હિ તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ એવં સન્તન્તિ એવં સન્તે. ભુમ્મત્થે હિ એતં ઉપયોગવચનં. એવં સન્તં અત્તાનં પચ્ચાગચ્છતો તવાતિ અયં વા એત્થ અત્થો. ચતુન્નં ખન્ધાનં એકુપ્પાદેકનિરોધત્તા કિઞ્ચાપિ યા સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, સાવ નિરુજ્ઝતિ. અપરાપરં ઉપાદાય પન ‘‘અઞ્ઞા ચ સઞ્ઞા ઉપ્પજ્જન્તિ, અઞ્ઞા ચ સઞ્ઞા નિરુજ્ઝન્તી’’તિ વુત્તં.

૪૧૮-૪૨૦. ઇદાનિ અઞ્ઞં લદ્ધિં દસ્સેન્તો – ‘‘મનોમયં ખો અહં, ભન્તે’’તિઆદિં વત્વા તત્રાપિ દોસે દિન્ને યથા નામ ઉમ્મત્તકો યાવસ્સ સઞ્ઞા નપ્પતિટ્ઠાતિ, તાવ અઞ્ઞં ગહેત્વા અઞ્ઞં વિસ્સજ્જેતિ, સઞ્ઞાપતિટ્ઠાનકાલે પન વત્તબ્બમેવ વદતિ, એવમેવ અઞ્ઞં ગહેત્વા અઞ્ઞં વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ અત્તનો લદ્ધિંયેવ વદન્તો ‘‘અરૂપી ખો’’તિઆદિમાહ. તત્રાપિ યસ્મા સો સઞ્ઞાય ઉપ્પાદનિરોધં ઇચ્છતિ, અત્તાનં પન સસ્સતં મઞ્ઞતિ. તસ્મા તથેવસ્સ દોસં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘એવં સન્તમ્પી’’તિઆદિમાહ. તતો પરિબ્બાજકો મિચ્છાદસ્સનેન અભિભૂતત્તા ભગવતા વુચ્ચમાનમ્પિ તં નાનત્તં અજાનન્તો ‘‘સક્કા પનેતં, ભન્તે, મયા’’તિઆદિમાહ. અથસ્સ ભગવા યસ્મા સો સઞ્ઞાય ઉપ્પાદનિરોધં પસ્સન્તોપિ સઞ્ઞામયં અત્તાનં નિચ્ચમેવ મઞ્ઞતિ. તસ્મા ‘‘દુજ્જાનં ખો’’તિઆદિમાહ.

તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – તવ અઞ્ઞા દિટ્ઠિ, અઞ્ઞા ખન્તિ, અઞ્ઞા રુચિ, અઞ્ઞથાયેવ તે દસ્સનં પવત્તં, અઞ્ઞદેવ ચ તે ખમતિ ચેવ રુચ્ચતિ ચ, અઞ્ઞત્ર ચ તે આયોગો, અઞ્ઞિસ્સાયેવ પટિપત્તિયા યુત્તપયુત્તતા, અઞ્ઞત્થ ચ તે આચરિયકં, અઞ્ઞસ્મિં તિત્થાયતને આચરિયભાવો. તેન તયા એવં અઞ્ઞદિટ્ઠિકેન અઞ્ઞખન્તિકેન અઞ્ઞરુચિકેન અઞ્ઞત્રાયોગેન અઞ્ઞત્રાચરિયકેન દુજ્જાનં એતન્તિ. અથ પરિબ્બાજકો – ‘‘સઞ્ઞા વા પુરિસસ્સ અત્તા હોતુ, અઞ્ઞા વા સઞ્ઞા, તં સસ્સતાદિ ભાવમસ્સ પુચ્છિસ્સ’’ન્તિ પુન ‘‘કિં પન ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

તત્થ લોકોતિ અત્તાનં સન્ધાય વદતિ. ન હેતં પોટ્ઠપાદ અત્થસઞ્હિતન્તિ પોટ્ઠપાદ એતં દિટ્ઠિગતં ન ઇધલોકપરલોકઅત્થનિસ્સિતં, ન અત્તત્થપરત્થનિસ્સિતં. ન ધમ્મસંહિતન્તિ ન નવલોકુત્તરધમ્મનિસ્સિતં. નાદિબ્રહ્મચરિયકન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ખાતસ્સ સાસનબ્રહ્મચરિયકસ્સ ન આદિમત્તં, અધિસીલસિક્ખામત્તમ્પિ ન હોતિ. ન નિબ્બિદાયાતિ સંસારવટ્ટે નિબ્બિન્દનત્થાય ન સંવત્તતિ. ન વિરાગાયાતિ વટ્ટવિરાગત્થાય ન સંવત્તતિ. ન નિરોધાયાતિ વટ્ટસ્સ નિરોધકરણત્થાય ન સંવત્તતિ. ન ઉપસમાયાતિ વટ્ટસ્સ વૂપસમનત્થાય ન સંવત્તતિ. ન અભિઞ્ઞાયાતિ વટ્ટાભિજાનનાય પચ્ચક્ખકિરિયાય ન સંવત્તતિ. ન સમ્બોધાયાતિ વટ્ટસમ્બુજ્ઝનત્થાય ન સંવત્તતિ. ન નિબ્બાનાયાતિ અમતમહાનિબ્બાનસ્સ પચ્ચક્ખકિરિયાય ન સંવત્તતિ.

ઇદં દુક્ખન્તિઆદીસુ તણ્હં ઠપેત્વા તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખન્તિ, તસ્સેવ દુક્ખસ્સ પભાવનતો સપ્પચ્ચયા તણ્હા દુક્ખસમુદયોતિ. ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ દુક્ખનિરોધોતિ, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ મયા બ્યાકતન્તિ અત્થો. એવઞ્ચ પન વત્વા ભગવા ‘‘ઇમસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ મગ્ગપાતુભાવો વા ફલસચ્છિકિરિયા વા નત્થિ, મય્હઞ્ચ ભિક્ખાચારવેલા’’તિ ચિન્તેત્વા તુણ્હી અહોસિ. પરિબ્બાજકોપિ તં આકારં ઞત્વા ભગવતો ગમનકાલં આરોચેન્તો વિય ‘‘એવમેત’’ન્તિઆદિમાહ.

૪૨૧. વાચાસન્નિતોદકેનાતિ વચનપતોદેન. સઞ્ઝબ્ભરિમકંસૂતિ સઞ્ઝબ્ભરિતં નિરન્તરં ફુટ્ઠં અકંસુ, ઉપરિ વિજ્ઝિંસૂતિ વુત્તં હોતિ. ભૂતન્તિ સભાવતો વિજ્જમાનં. તચ્છં, તથન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. ધમ્મટ્ઠિતતન્તિ નવલોકુત્તરધમ્મેસુ ઠિતસભાવં. ધમ્મનિયામતન્તિ લોકુત્તરધમ્મનિયામતં. બુદ્ધાનઞ્હિ ચતુસચ્ચવિનિમુત્તા કથા નામ નત્થિ. તસ્મા સા એદિસા હોતિ.

ચિત્તહત્થિસારિપુત્તપોટ્ઠપાદવત્થુવણ્ણના

૪૨૨. ચિત્તો ચ હત્થિસારિપુત્તોતિ સો કિર સાવત્થિયં હત્થિઆચરિયસ્સ પુત્તો ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહેત્વા સુખુમેસુ અત્થન્તરેસુ કુસલો અહોસિ, પુબ્બે કતપાપકમ્મવસેન પન સત્તવારે વિબ્ભમિત્વા ગિહિ જાતો. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ કિર સાસને દ્વે સહાયકા અહેસું, અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગા એકતોવ સજ્ઝાયન્તિ. તેસુ એકો અનભિરતો ગિહિભાવે ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ઇતરસ્સ આરોચેસિ. સો ગિહિભાવે આદીનવં પબ્બજ્જાય આનિસંસં દસ્સેત્વા તં ઓવદિ. સો તં સુત્વા અભિરમિત્વા પુનેકદિવસં તાદિસે ચિત્તે ઉપ્પન્ને તં એતદવોચ ‘‘મય્હં આવુસો એવરૂપં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ – ‘ઇમાહં પત્તચીવરં તુય્હં દસ્સામી’તિ’’. સો પત્તચીવરલોભેન તસ્સ ગિહિભાવે આનિસંસં દસ્સેત્વા પબ્બજ્જાય આદીનવં કથેસિ. અથસ્સ તં સુત્વાવ ગિહિભાવતો ચિત્તં વિરજ્જિત્વા પબ્બજ્જાયમેવ અભિરમિ. એવમેસ તદા સીલવન્તસ્સ ભિક્ખુનો ગિહિભાવે આનિસંસકથાય કથિતત્તા ઇદાનિ છ વારે વિબ્ભમિત્વા સત્તમે વારે પબ્બજિતો. મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ, મહાકોટ્ઠિકત્થેરસ્સ ચ અભિધમ્મકથં કથેન્તાનં અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતિ. અથ નં મહાકોટ્ઠિકત્થેરો અપસાદેતિ. સો મહાસાવકસ્સ કથિતે પતિટ્ઠાતું અસક્કોન્તો વિબ્ભમિત્વા ગિહિ જાતો. પોટ્ઠપાદસ્સ પનાયં ગિહિસહાયકો હોતિ. તસ્મા વિબ્ભમિત્વા દ્વીહતીહચ્ચયેન પોટ્ઠપાદસ્સ સન્તિકં ગતો. અથ નં સો દિસ્વા ‘‘સમ્મ કિં તયા કતં, એવરૂપસ્સ નામ સત્થુ સાસના અપસક્કન્તોસિ, એહિ પબ્બજિતું ઇદાનિ તે વટ્ટતી’’તિ તં ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તો ચ હત્થિસારિપુત્તો પોટ્ઠપાદો ચ પરિબ્બાજકો’’તિ.

૪૨૩. અન્ધાતિ પઞ્ઞાચક્ખુનો નત્થિતાય અન્ધા, તસ્સેવ અભાવેન અચક્ખુકા. ત્વંયેવ નેસં એકો ચક્ખુમાતિ સુભાસિતદુબ્ભાસિતજાનનભાવમત્તેન પઞ્ઞાચક્ખુના ચક્ખુમા. એકંસિકાતિ એકકોટ્ઠાસા. પઞ્ઞત્તાતિ ઠપિતા. અનેકંસિકાતિ ન એકકોટ્ઠાસા એકેનેવ કોટ્ઠાસેન સસ્સતાતિ વા અસસ્સતાતિ વા ન વુત્તાતિ અત્થો.

એકંસિકધમ્મવણ્ણના

૪૨૪-૪૨૫. સન્તિ પોટ્ઠપાદાતિ ઇદં ભગવા કસ્મા આરભિ? બાહિરકેહિ પઞ્ઞાપિતનિટ્ઠાય અનિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થં. સબ્બે હિ તિત્થિયા યથા ભગવા અમતં નિબ્બાનં, એવં અત્તનો અત્તનો સમયે લોકથુપિકાદિવસેન નિટ્ઠં પઞ્ઞપેન્તિ, સા ચ ન નિય્યાનિકા. યથા પઞ્ઞત્તા હુત્વા ન નિય્યાતિ ન ગચ્છતિ, અઞ્ઞદત્થુ પણ્ડિતેહિ પટિક્ખિત્તા નિવત્તતિ, તં દસ્સેતું ભગવા એવમાહ. તત્થ એકન્તસુખં લોકં જાનં પસ્સન્તિ પુરત્થિમાય દિસાય એકન્તસુખો લોકો પચ્છિમાદીનં વા અઞ્ઞતરાયાતિ એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા વિહરથ. દિટ્ઠપુબ્બાનિ ખો તસ્મિં લોકે મનુસ્સાનં સરીરસણ્ઠાનાદીનીતિ. અપ્પાટિહીરકતન્તિ અપ્પાટિહીરકતં પટિહરણવિરહિતં, અનિય્યાનિકન્તિ વુત્તં હોતિ.

૪૨૬-૪૨૭. જનપદકલ્યાણીતિ જનપદે અઞ્ઞાહિ ઇત્થીહિ વણ્ણસણ્ઠાનવિલાસાકપ્પાદીહિ અસદિસા.

તયોઅત્તપટિલાભવણ્ણના

૪૨૮. એવં ભગવા પરેસં નિટ્ઠાય અનિય્યાનિકત્તં દસ્સેત્વા અત્તનો નિટ્ઠાય નિય્યાનિકભાવં દસ્સેતું ‘‘તયો ખો મે પોટ્ઠપાદા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અત્તપટિલાભોતિ અત્તભાવપટિલાભો, એત્થ ચ ભગવા તીહિ અત્તભાવપટિલાભેહિ તયો ભવે દસ્સેસિ. ઓળારિકત્તભાવપટિલાભેન અવીચિતો પટ્ઠાય પરનિમ્મિતવસવત્તિપરિયોસાનં કામભવં દસ્સેસિ. મનોમયઅત્તભાવપટિલાભેન પઠમજ્ઝાનભૂમિતો પટ્ઠાય અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકપરિયોસાનં રૂપભવં દસ્સેસિ. અરૂપઅત્તભાવપટિલાભેન આકાસાનઞ્ચાયતનબ્રહ્મલોકતો પટ્ઠાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનબ્રહ્મલોકપરિયોસાનં અરૂપભવં દસ્સેસિ. સંકિલેસિકા ધમ્મા નામ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદા. વોદાનિયા ધમ્મા નામ સમથવિપસ્સના.

૪૨૯. પઞ્ઞાપારિપૂરિં વેપુલ્લત્તન્તિ મગ્ગપઞ્ઞાફલપઞ્ઞાનં પારિપૂરિઞ્ચેવ વિપુલભાવઞ્ચ. પામુજ્જન્તિ તરુણપીતિ. પીતીતિ બલવતુટ્ઠિ. કિં વુત્તં હોતિ? યં અવોચુમ્હ ‘‘સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહિરતી’’તિ, તત્થ તસ્સ એવં વિહરતો તં પામોજ્જઞ્ચેવ ભવિસ્સતિ, પીતિ ચ નામકાયપસ્સદ્ધિ ચ સતિ ચ સૂપટ્ઠિતા ઉત્તમઞાણઞ્ચ સુખો ચ વિહારો. સબ્બવિહારેસુ ચ અયમેવ વિહારો ‘‘સુખો’’તિ વત્તું યુત્તો ‘‘ઉપસન્તો પરમમધુરો’’તિ. તત્થ પઠમજ્ઝાને પામોજ્જાદયો છપિ ધમ્મા લબ્ભન્તિ, દુતિયજ્ઝાને દુબ્બલપીતિસઙ્ખાતં પામોજ્જં નિવત્તતિ, સેસા પઞ્ચ લબ્ભન્તિ. તતિયે પીતિ નિવત્તતિ, સેસા ચત્તારો લબ્ભન્તિ. તથા ચતુત્થે. ઇમેસુ ચતૂસુ ઝાનેસુ સમ્પસાદનસુત્તે સુદ્ધવિપસ્સના પાદકજ્ઝાનમેવ કથિતં. પાસાદિકસુત્તે ચતૂહિ મગ્ગેહિ સદ્ધિં વિપસ્સના કથિતા. દસુત્તરસુત્તે ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિ કથિતા. ઇમસ્મિં પોટ્ઠપાદસુત્તે પામોજ્જં પીતિવેવચનમેવ કત્વા દુતિયજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિનામ કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

૪૩૨-૪૩૭. અયં વા સોતિ એત્થ વા સદ્દો વિભાવનત્થો હોતિ. અયં સોતિ એવં વિભાવેત્વા પકાસેત્વા બ્યાકરેય્યામ. યથાપરે ‘‘એકન્તસુખં અત્તાનં સઞ્જાનાથા’’તિ પુટ્ઠા ‘‘નો’’તિ વદન્તિ, ન એવં વદામાતિ અત્થો. સપ્પાટિહીરકતન્તિ સપ્પાટિહરણં, નિય્યાનિકન્તિ અત્થો. મોઘો હોતીતિ તુચ્છો હોતિ, નત્થિ સો તસ્મિં સમયેતિ અધિપ્પાયો. સચ્ચો હોતીતિ ભૂતો હોતિ, સ્વેવ તસ્મિં સમયે સચ્ચો હોતીતિ અત્થો. એત્થ પનાયં ચિત્તો અત્તનો અસબ્બઞ્ઞુતાય તયો અત્તપટિલાભે કથેત્વા અત્તપટિલાભો નામ પઞ્ઞત્તિમત્તં એતન્તિ ઉદ્ધરિતું નાસક્ખિ, અત્તપટિલાભો ત્વેવ નિય્યાતેસિ. અથસ્સ ભગવા રૂપાદયો ચેત્થ ધમ્મા, અત્તપટિલાભોતિ પન નામમત્તમેતં, તેસુ તેસુ રૂપાદીસુ સતિ એવરૂપા વોહારા હોન્તીતિ દસ્સેતુકામો તસ્સેવ કથં ગહેત્વા નામપઞ્ઞત્તિવસેન નિય્યાતનત્થં ‘‘યસ્મિં ચિત્ત સમયે’’તિઆદિમાહ.

૪૩૮. એવઞ્ચ પન વત્વા પટિપુચ્છિત્વા વિનયનત્થં પુન ‘‘સચે તં, ચિત્ત, એવં પુચ્છેય્યુ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યો મે અહોસિ અતીતો અત્તપટિલાભો, સ્વેવ મે અત્તપટિલાભો, તસ્મિં સમયે સચ્ચો અહોસિ, મોઘો અનાગતો મોઘો પચ્ચુપ્પન્નોતિ એત્થ તાવ ઇમમત્થં દસ્સેતિ – યસ્મા યે તે અતીતા ધમ્મા, તે એતરહિ નત્થિ, અહેસુન્તિ પન સઙ્ખ્યં ગતા, તસ્મા સોપિ મે અત્તપટિલાભો તસ્મિંયેવ સમયે સચ્ચો અહોસિ. અનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં પન ધમ્માનં તદા અભાવા તસ્મિં સમયે ‘‘મોઘો અનાગતો, મોઘો પચ્ચુપ્પન્નો’’તિ, એવં અત્થતો નામમત્તમેવ અત્તપટિલાભં પટિજાનાતિ. અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુપિ એસેવ નયો.

૪૩૯-૪૪૩. અથ ભગવા તસ્સ બ્યાકરણેન સદ્ધિં અત્તનો બ્યાકરણં સંસન્દિતું ‘‘એવમેવ ખો ચિત્તા’’તિઆદીનિ વત્વા પુન ઓપમ્મતો તમત્થં સાધેન્તો ‘‘સેય્યથાપિ ચિત્ત ગવા ખીર’’ન્તિઆદિમાહ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો, યથા ગવા ખીરં, ખીરાદીહિ ચ દધિઆદીનિ ભવન્તિ, તત્થ યસ્મિં સમયે ખીરં હોતિ, ન તસ્મિં સમયે દધીતિ વા નવનીતાદીસુ વા અઞ્ઞતરન્તિ સઙ્ખ્યં નિરુત્તિં નામં વોહારં ગચ્છતિ. કસ્મા? યે ધમ્મે ઉપાદાય દધીતિઆદિ વોહારા હોન્તિ, તેસં અભાવા. અથ ખો ખીરં ત્વેવ તસ્મિં સમયે સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. કસ્મા? યે ધમ્મે ઉપાદાય ખીરન્તિ સઙ્ખ્યા નિરુત્તિ નામં વોહારો હોતિ, તેસં ભાવાતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇમા ખો ચિત્તાતિ ઓળારિકો અત્તપટિલાભો ઇતિ ચ મનોમયો અત્તપટિલાભો ઇતિ ચ અરૂપો અત્તપટિલાભો ઇતિ ચ ઇમા ખો ચિત્ત લોકસમઞ્ઞા લોકે સમઞ્ઞામત્તકાનિ સમનુજાનનમત્તકાનિ એતાનિ. તથા લોકનિરુત્તિમત્તકાનિ વચનપથમત્તકાનિ વોહારમત્તકાનિ નામપણ્ણત્તિમત્તકાનિ એતાનીતિ. એવં ભગવા હેટ્ઠા તયો અત્તપટિલાભે કથેત્વા ઇદાનિ સબ્બમેતં વોહારમત્તકન્તિ વદતિ. કસ્મા? યસ્મા પરમત્થતો સત્તો નામ નત્થિ, સુઞ્ઞો તુચ્છો એસ લોકો.

બુદ્ધાનં પન દ્વે કથા સમ્મુતિકથા ચ પરમત્થકથા ચ. તત્થ ‘‘સત્તો પોસો દેવો બ્રહ્મા’’તિઆદિકા ‘‘સમ્મુતિકથા’’ નામ. ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા ખન્ધા ધાતુયો આયતનાનિ સતિપટ્ઠાના સમ્મપ્પધાના’’તિઆદિકા પરમત્થકથા નામ. તત્થ યો સમ્મુતિદેસનાય ‘‘સત્તો’’તિ વા ‘‘પોસો’’તિ વા ‘‘દેવો’’તિ વા ‘‘બ્રહ્મા’’તિ વા વુત્તે વિજાનિતું પટિવિજ્ઝિતું નિય્યાતું અરહત્તજયગ્ગાહં ગહેતું સક્કોતિ, તસ્સ ભગવા આદિતોવ ‘‘સત્તો’’તિ વા ‘‘પોસો’’તિ વા ‘‘દેવો’’તિ વા ‘‘બ્રહ્મા’’તિ વા કથેતિ, યો પરમત્થદેસનાય ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વા ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વાતિઆદીસુ અઞ્ઞતરં સુત્વા વિજાનિતું પટિવિજ્ઝિતું નિય્યાતું અરહત્તજયગ્ગાહં ગહેતું સક્કોતિ, તસ્સ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વા ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વાતિઆદીસુ અઞ્ઞતરમેવ કથેતિ. તથા સમ્મુતિકથાય બુજ્ઝનકસત્તસ્સાપિ ન પઠમં પરમત્થકથં કથેતિ. સમ્મુતિકથાય પન બોધેત્વા પચ્છા પરમત્થકથં કથેતિ. પરમત્થકથાય બુજ્ઝનકસત્તસ્સાપિ ન પઠમં સમ્મુતિકથં કથેતિ. પરમત્થકથાય પન બોધેત્વા પચ્છા સમ્મુતિકથં કથેતિ. પકતિયા પન પઠમમેવ પરમત્થકથં કથેન્તસ્સ દેસના લૂખાકારા હોતિ, તસ્મા બુદ્ધા પઠમં સમ્મુતિકથં કથેત્વા પચ્છા પરમત્થકથં કથેન્તિ. સમ્મુતિકથં કથેન્તાપિ સચ્ચમેવ સભાવમેવ અમુસાવ કથેન્તિ. પરમત્થકથં કથેન્તાપિ સચ્ચમેવ સભાવમેવ અમુસાવ કથેન્તિ.

દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો;

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નૂપલબ્ભતિ.

સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણં;

પરમત્થવચનં સચ્ચં, ધમ્માનં ભૂતલક્ખણન્તિ.

યાહિ તથાગતો વોહરતિ અપરામસન્તિ યાહિ લોકસમઞ્ઞાહિ લોકનિરુત્તીહિ તથાગતો તણ્હામાનદિટ્ઠિપરામાસાનં અભાવા અપરામસન્તો વોહરતીતિ દેસનં વિનિવટ્ટેત્વા અરહત્તનિકૂટેન નિટ્ઠાપેસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં

પોટ્ઠપાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.