૧૦. સુભસુત્તવણ્ણના

સુભમાણવકવત્થુવણ્ણના

૪૪૪. એવં મે સુતં…પે… સાવત્થિયન્તિ સુભસુત્તં. તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના. અચિરપરિનિબ્બુતે ભગવતીતિ અચિરં પરિનિબ્બુતે ભગવતિ, પરિનિબ્બાનતો ઉદ્ધં માસમત્તે કાલે. નિદાનવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ ભગવતો પત્તચીવરં આદાય આગન્ત્વા ખીરવિરેચનં પિવિત્વા વિહારે નિસિન્નદિવસં સન્ધાયેતં વુત્તં. તોદેય્યપુત્તોતિ તોદેય્યબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો, સો કિર સાવત્થિયા અવિદૂરે તુદિગામો નામ અત્થિ, તસ્સ અધિપતિત્તા તોદેય્યોતિ સઙ્ખ્યં ગતો. મહદ્ધનો પન હોતિ પઞ્ચચત્તાલીસકોટિવિભવો, પરમમચ્છરી – ‘‘દદતો ભોગાનં અપરિક્ખયો નામ નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા કસ્સચિ કિઞ્ચિ ન દેતિ, પુત્તમ્પિ આહ –

‘‘અઞ્જનાનં ખયં દિસ્વા, વમ્મિકાનઞ્ચ સઞ્ચયં;

મધૂનઞ્ચ સમાહારં, પણ્ડિતો ઘરમાવસે’’તિ.

એવં અદાનમેવ સિક્ખાપેત્વા કાયસ્સ ભેદા તસ્મિંયેવ ઘરે સુનખો હુત્વા નિબ્બત્તો. સુભો તં સુનખં અતિવિય પિયાયતિ. અત્તનો ભુઞ્જનકભત્તંયેવ ભોજેતિ, ઉક્ખિપિત્વા વરસયને સયાપેતિ. અથ ભગવા એકદિવસં નિક્ખન્તે માણવે તં ઘરં પિણ્ડાય પાવિસિ. સુનખો ભગવન્તં દિસ્વા ભુક્કારં કરોન્તો ભગવતો સમીપં ગતો. તતો નં ભગવા અવોચ ‘‘તોદેય્ય ત્વં પુબ્બેપિ મં ‘ભો, ભો’તિ પરિભવિત્વા સુનખો જાતો, ઇદાનિપિ ભુક્કારં કત્વા અવીચિં ગમિસ્સસી’’તિ. સુનખો તં કથં સુત્વા વિપ્પટિસારી હુત્વા ઉદ્ધનન્તરે છારિકાય નિપન્નો, મનુસ્સા નં ઉક્ખિપિત્વા સયને સયાપેતું નાસક્ખિંસુ.

સુભો આગન્ત્વા ‘‘કેનાયં સુનખો સયના ઓરોપિતો’’તિ આહ. મનુસ્સા ‘‘ન કેનચી’’તિ વત્વા તં પવત્તિં આરોચેસું. માણવો સુત્વા ‘‘મમ પિતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, સમણો પન ગોતમો મે પિતરં સુનખં કરોતિ યં કિઞ્ચિ એસ મુખારૂળ્હં ભાસતી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ભગવન્તં મુસાવાદેન ચોદેતુકામો વિહારં ગન્ત્વા તં પવત્તિં પુચ્છિ. ભગવા તસ્સ તથેવ વત્વા અવિસંવાદનત્થં આહ – ‘‘અત્થિ પન તે, માણવ, પિતરા ન અક્ખાતં ધન’’ન્તિ. અત્થિ, ભો ગોતમ, સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણમાલા, સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણપાદુકા, સતસહસ્સગ્ઘનિકા સુવણ્ણપાતિ, સતસહસ્સઞ્ચ કહાપણન્તિ. ગચ્છ તં સુનખં અપ્પોદકં મધુપાયાસં ભોજેત્વા સયનં આરોપેત્વા ઈસકં નિદ્દં ઓક્કન્તકાલે પુચ્છ, સબ્બં તે આચિક્ખિસ્સતિ, અથ નં જાનેય્યાસિ – ‘‘પિતા મે એસો’’તિ. સો તથા અકાસિ. સુનખો સબ્બં આચિક્ખિ, તદા નં – ‘‘પિતા મે’’તિ ઞત્વા ભગવતિ પસન્નચિત્તો ગન્ત્વા ભગવન્તંચુદ્દસ પઞ્હે પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનપરિયોસાને ભગવન્તં સરણં ગતો, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો’’તિ. સાવત્થિયં પટિવસતીતિ અત્તનો ભોગગામતો આગન્ત્વા વસતિ.

૪૪૫-૪૪૬. અઞ્ઞતરં માણવકં આમન્તેસીતિ સત્થરિ પરિનિબ્બુતે ‘‘આનન્દત્થેરો કિરસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા આગતો, મહાજનો તં દસ્સનત્થાય ઉપસઙ્કમતી’’તિ સુત્વા ‘‘વિહારં ખો પન ગન્ત્વા મહાજનમજ્ઝે ન સક્કા સુખેન પટિસન્થારં વા કાતું, ધમ્મકથં વા સોતું ગેહં આગતંયેવ નં દિસ્વા સુખેન પટિસન્થારં કરિસ્સામિ, એકા ચ મે કઙ્ખા અત્થિ, તમ્પિ નં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અઞ્ઞતરં માણવકં આમન્તેસિ. અપ્પાબાધન્તિઆદીસુ આબાધોતિ વિસભાગવેદના વુચ્ચતિ, યા એકદેસે ઉપ્પજ્જિત્વા ચત્તારો ઇરિયાપથે અયપટ્ટેન આબન્ધિત્વા વિય ગણ્હતિ, તસ્સા અભાવં પુચ્છાતિ વદતિ. અપ્પાતઙ્કોતિ કિચ્છજીવિતકરો રોગો વુચ્ચતિ, તસ્સાપિ અભાવં પુચ્છાતિ વદતિ. ગિલાનસ્સેવ ચ ઉટ્ઠાનં નામ ગરુકં હોતિ, કાયે બલં ન હોતિ, તસ્મા નિગ્ગેલઞ્ઞભાવઞ્ચ બલઞ્ચ પુચ્છાતિ વદતિ. ફાસુવિહારન્તિ ગમનઠાનનિસજ્જસયનેસુ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સુખવિહારં પુચ્છાતિ વદતિ. અથસ્સ પુચ્છિતબ્બાકારં દસ્સેન્તો ‘‘સુભો’’તિઆદિમાહ.

૪૪૭. કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયાતિ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ પઞ્ઞાય ગહેત્વા ઉપધારેત્વાતિ અત્થો. સચે અમ્હાકં સ્વે ગમનકાલો ભવિસ્સતિ, કાયે બલમત્તા ચેવ ફરિસ્સતિ, ગમનપચ્ચયા ચ અઞ્ઞો અફાસુવિહારો ન ભવિસ્સતિ, અથેતં કાલઞ્ચ ગમનકારણસમવાયસઙ્ખાતં સમયઞ્ચ ઉપધારેત્વા – ‘‘અપિ એવ નામ સ્વે આગચ્છેય્યામા’’તિ વુત્તં હોતિ.

૪૪૮. ચેતકેન ભિક્ખુનાતિ ચેતિરટ્ઠે જાતત્તા ચેતકોતિ એવં લદ્ધનામેન. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયન્તિ ભો, આનન્દ, દસબલસ્સ કો નામ આબાધો અહોસિ, કિં ભગવા પરિભુઞ્જિ. અપિ ચ સત્થુ પરિનિબ્બાનેન તુમ્હાકં સોકો ઉદપાદિ, સત્થા નામ ન કેવલં તુમ્હાકંયેવ પરિનિબ્બુતો, સદેવકસ્સ લોકસ્સ મહાજાનિ, કો દાનિ અઞ્ઞો મરણા મુચ્ચિસ્સતિ, યત્ર સો સદેવકસ્સ લોકસ્સ અગ્ગપુગ્ગલો પરિનિબ્બુતો, ઇદાનિ કં અઞ્ઞં દિસ્વા મચ્ચુરાજા લજ્જિસ્સતીતિ એવમાદિના નયેન મરણપટિસંયુત્તં સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વા થેરસ્સ હિય્યો પીતભેસજ્જાનુરૂપં આહારં દત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને એકમન્તં નિસીદિ.

ઉપટ્ઠાકો સન્તિકાવચરોતિ ઉપટ્ઠાકો હુત્વા સન્તિકાવચરો, ન રન્ધગવેસી. ન વીમંસનાધિપ્પાયો. સમીપચારીતિ ઇદં પુરિમપદસ્સેવ વેવચનં. યેસં સો ભવં ગોતમોતિ કસ્મા પુચ્છતિ? તસ્સ કિર એવં અહોસિ ‘‘યેસુ ધમ્મેસુ ભવં ગોતમો ઇમં લોકં પતિટ્ઠપેસિ, તે તસ્સ અચ્ચયેન નટ્ઠા નુ ખો, ધરન્તિ નુ ખો, સચે ધરન્તિ, આનન્દો જાનિસ્સતિ, હન્દ નં પુચ્છામી’’તિ, તસ્મા પુચ્છિ.

૪૪૯. અથસ્સ થેરો તીણિ પિટકાનિ તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તિણ્ણં ખો’’તિઆદિમાહ. માણવો સઙ્ખિત્તેન કથિતં અસલ્લક્ખેન્તો – ‘‘વિત્થારતો પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કતમેસં તિણ્ણ’’ન્તિઆદિમાહ.

સીલક્ખન્ધવણ્ણના

૪૫૦-૪૫૩. તતો થેરેન ‘‘અરિયસ્સ સીલક્ખન્ધસ્સા’’તિ તેસુ દસ્સિતેસુ પુન ‘‘કતમો પન સો, ભો આનન્દ, અરિયો સીલક્ખન્ધો’’તિ એકેકં પુચ્છિ. થેરોપિસ્સ બુદ્ધુપ્પાદં દસ્સેત્વા તન્તિધમ્મં દેસેન્તો અનુક્કમેન ભગવતા વુત્તનયેનેવ સબ્બં વિસ્સજ્જેસિ. તત્થ અત્થિ ચેવેત્થ ઉત્તરિકરણીયન્તિ એત્થ ભગવતો સાસને ન સીલમેવ સારો, કેવલઞ્હેતં પતિટ્ઠામત્તમેવ હોતિ. ઇતો ઉત્તરિ પન અઞ્ઞમ્પિ કત્તબ્બં અત્થિ યેવાતિ દસ્સેસિ. ઇતો બહિદ્ધાતિ બુદ્ધસાસનતો બહિદ્ધા.

સમાધિક્ખન્ધવણ્ણના

૪૫૪. કથઞ્ચ, માણવ, ભિક્ખુ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતીતિ ઇદમાયસ્મા આનન્દો ‘‘કતમો પન સો, ભો આનન્દ, અરિયો સમાધિક્ખન્ધો’’તિ એવં સમાધિક્ખન્ધં પુટ્ઠોપિ યે તે ‘‘સીલસમ્પન્નો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતો સન્તુટ્ઠો’’તિ એવં સીલાનન્તરં ઇન્દ્રિયસંવરાદયો સીલસમાધીનં અન્તરે ઉભિન્નમ્પિ ઉપકારકધમ્મા ઉદ્દિટ્ઠા, તે નિદ્દિસિત્વા સમાધિક્ખન્ધં દસ્સેતુકામો આરભિ. એત્થ ચ રૂપજ્ઝાનાનેવ આગતાનિ, ન અરૂપજ્ઝાનાનિ, આનેત્વા પન દીપેતબ્બાનિ. ચતુત્થજ્ઝાનેન હિ અસઙ્ગહિતા અરૂપસમાપત્તિ નામ નત્થિયેવ.

૪૭૧-૪૮૦. અત્થિ ચેવેત્થ ઉત્તરિકરણીયન્તિ એત્થ ભગવતો સાસને ન ચિત્તેકગ્ગતામત્તકેનેવ પરિયોસાનપ્પત્તિ નામ અત્થિ, ઇતોપિ ઉત્તરિ પન અઞ્ઞં કત્તબ્બં અત્થિ યેવાતિ દસ્સેતિ. નત્થિ ચેવેત્થ ઉત્તરિકરણીયન્તિ એત્થ ભગવતો સાસને ઇતો ઉત્તરિ કાતબ્બં નામ નત્થિયેવ, અરહત્તપરિયોસાનઞ્હિ ભગવતો સાસનન્તિ દસ્સેતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં

સુભસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.