૧૧. કેવટ્ટસુત્તવણ્ણના

કેવટ્ટગહપતિપુત્તવત્થુવણ્ણના

૪૮૧. એવં મે સુતં…પે… નાળન્દાયન્તિ કેવટ્ટસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના. પાવારિકમ્બવનેતિ પાવારિકસ્સ અમ્બવને. કેવટ્ટોતિ ઇદં તસ્સ ગહપતિપુત્તસ્સ નામં. સો કિર ચત્તાલીસકોટિધનો ગહપતિમહાસાલો અતિવિય સદ્ધો પસન્નો અહોસિ. સો સદ્ધાધિકત્તાયેવ ‘‘સચે એકો ભિક્ખુ અડ્ઢમાસન્તરેન વા માસન્તરેન વા સંવચ્છરેન વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા વિવિધાનિ પાટિહારિયાનિ દસ્સેય્ય, સબ્બો જનો અતિવિય પસીદેય્ય. યંનૂનાહં ભગવન્તં યાચિત્વા પાટિહારિયકરણત્થાય એકં ભિક્ખું અનુજાનાપેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહ.

તત્થ ઇદ્ધાતિ સમિદ્ધા ફીતાતિ નાનાભણ્ડઉસ્સન્નતાય વુદ્ધિપ્પત્તા. આકિણ્ણમનુસ્સાતિ અંસકૂટેન અંસકૂટં પહરિત્વા વિય વિચરન્તેહિ મનુસ્સેહિ આકિણ્ણા. સમાદિસતૂતિ આણાપેતુ ઠાનન્તરે ઠપેતુ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માતિ ઉત્તરિમનુસ્સાનં ધમ્મતો, દસકુસલસઙ્ખાતતો વા મનુસ્સધમ્મતો ઉત્તરિ. ભિય્યોસોમત્તાયાતિ પકતિયાપિ પજ્જલિતપદીપો તેલસ્નેહં લભિત્વા વિય અતિરેકપ્પમાણેન અભિપ્પસીદિસ્સતિ. ન ખો અહન્તિ ભગવા રાજગહસેટ્ઠિવત્થુસ્મિં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસિ, તસ્મા ‘‘ન ખો અહ’’ન્તિઆદિમાહ.

૪૮૨. ન ધંસેમીતિ ન ગુણવિનાસનેન ધંસેમિ, સીલભેદં પાપેત્વા અનુપુબ્બેન ઉચ્ચટ્ઠાનતો ઓતારેન્તો નીચટ્ઠાને ન ઠપેમિ, અથ ખો અહં બુદ્ધસાસનસ્સ વુદ્ધિં પચ્ચાસીસન્તો કથેમીતિ દસ્સેતિ. તતિયમ્પિ ખોતિ યાવતતિયં બુદ્ધાનં કથં પટિબાહિત્વા કથેતું વિસહન્તો નામ નત્થિ. અયં પન ભગવતા સદ્ધિં વિસ્સાસિકો વિસ્સાસં વડ્ઢેત્વા વલ્લભો હુત્વા અત્થકામોસ્મીતિ તિક્ખત્તું કથેસિ.

ઇદ્ધિપાટિહારિયવણ્ણના

૪૮૩-૪૮૪. અથ ભગવા અયં ઉપાસકો મયિ પટિબાહન્તેપિ પુનપ્પુનં યાચતિયેવ. ‘‘હન્દસ્સ પાટિહારિયકરણે આદીનવં દસ્સેમી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તીણિ ખો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અમાહં ભિક્ખુન્તિ અમું અહં ભિક્ખું. ગન્ધારીતિ ગન્ધારેન નામ ઇસિના કતા, ગન્ધારરટ્ઠે વા ઉપ્પન્ના વિજ્જા. તત્થ કિર બહૂ ઇસયો વસિંસુ, તેસુ એકેન કતા વિજ્જાતિ અધિપ્પાયો. અટ્ટીયામીતિ અટ્ટો પીળિતો વિય હોમિ. હરાયામીતિ લજ્જામિ. જિગુચ્છામીતિ ગૂથં દિસ્વા વિય જિગુચ્છં ઉપ્પાદેમિ.

આદેસનાપાટિહારિયવણ્ણના

૪૮૫. પરસત્તાનન્તિ અઞ્ઞેસં સત્તાનં. દુતિયં તસ્સેવ વેવચનં. આદિસતીતિ કથેતિ. ચેતસિકન્તિ સોમનસ્સદોમનસ્સં અધિપ્પેતં. એવમ્પિ તે મનોતિ એવં તવ મનો સોમનસ્સિતો વા દોમનસ્સિતો વા કામવિતક્કાદિસમ્પયુત્તો વા. દુતિયં તસ્સેવ વેવચનં. ઇતિપિ તે ચિત્તન્તિ ઇતિ તવ ચિત્તં, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અત્થં ચિન્તયમાનં પવત્તતીતિ અત્થો. મણિકા નામ વિજ્જાતિ ચિન્તામણીતિ એવં લદ્ધનામા લોકે એકા વિજ્જા અત્થિ. તાય પરેસં ચિત્તં જાનાતીતિ દીપેતિ.

અનુસાસનીપાટિહારિયવણ્ણના

૪૮૬. એવં વિતક્કેથાતિ નેક્ખમ્મવિતક્કાદયો એવં પવત્તેન્તા વિતક્કેથ. મા એવં વિતક્કયિત્થાતિ એવં કામવિતક્કાદયો પવત્તેન્તા મા વિતક્કયિત્થ. એવં મનસિ કરોથાતિ એવં અનિચ્ચસઞ્ઞમેવ, દુક્ખસઞ્ઞાદીસુ વા અઞ્ઞતરં મનસિ કરોથ. મા એવન્તિ ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના નયેન મા મનસિ કરિત્થ. ઇદન્તિ ઇદં પઞ્ચકામગુણિકરાગં પજહથ. ઇદં ઉપસમ્પજ્જાતિ ઇદં ચતુમગ્ગફલપ્પભેદં લોકુત્તરધમ્મમેવ ઉપસમ્પજ્જ પાપુણિત્વા નિપ્ફાદેત્વા વિહરથ. ઇતિ ભગવા ઇદ્ધિવિધં ઇદ્ધિપાટિહારિયન્તિ દસ્સેતિ, પરસ્સ ચિત્તં ઞત્વા કથનં આદેસનાપાટિહારિયન્તિ. સાવકાનઞ્ચ બુદ્ધાનઞ્ચ સતતં ધમ્મદેસના અનુસાસનીપાટિહારિયન્તિ.

તત્થ ઇદ્ધિપાટિહારિયેન અનુસાસનીપાટિહારિયં મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ આચિણ્ણં, આદેસનાપાટિહારિયેન અનુસાસનીપાટિહારિયં ધમ્મસેનાપતિસ્સ. દેવદત્તે સંઘં ભિન્દિત્વા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ગહેત્વા ગયાસીસે બુદ્ધલીળાય તેસં ધમ્મં દેસન્તે હિ ભગવતા પેસિતેસુ દ્વીસુ અગ્ગસાવકેસુ ધમ્મસેનાપતિ તેસં ચિત્તાચારં ઞત્વા ધમ્મં દેસેસિ, થેરસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. અથ નેસં મહામોગ્ગલ્લાનો વિકુબ્બનં દસ્સેત્વા દસ્સેત્વા ધમ્મં દેસેસિ, તં સુત્વા સબ્બે અરહત્તફલે પતિટ્ઠહિંસુ. અથ દ્વેપિ મહાનાગા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ગહેત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા વેળુવનમેવાગમિંસુ. અનુસાસનીપાટિહારિયં પન બુદ્ધાનં સતતં ધમ્મદેસના, તેસુ ઇદ્ધિપાટિહારિયઆદેસનાપાટિહારિયાનિ સઉપારમ્ભાનિ સદોસાનિ, અદ્ધાનં ન તિટ્ઠન્તિ, અદ્ધાનં અતિટ્ઠનતો ન નિય્યન્તિ. અનુસાસનીપાટિહારિયં અનુપારમ્ભં નિદ્દોસં, અદ્ધાનં તિટ્ઠતિ, અદ્ધાનં તિટ્ઠનતો નિય્યાતિ. તસ્મા ભગવા ઇદ્ધિપાટિહારિયઞ્ચ આદેસનાપાટિહારિયઞ્ચ ગરહતિ, અનુસાસનીપાટિહારિયંયેવ પસંસતિ.

ભૂતનિરોધેસકવત્થુવણ્ણના

૪૮૭. ભૂતપુબ્બન્તિ ઇદં કસ્મા ભગવતા આરદ્ધં. ઇદ્ધિપાટિહારિયઆદેસનાપાટિહારિયાનં અનિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થં, અનુસાસનીપાટિહારિયસ્સેવ નિય્યાનિકભાવદસ્સનત્થં. અપિ ચ સબ્બબુદ્ધાનં મહાભૂતપરિયેસકો નામેકો ભિક્ખુ હોતિયેવ. યો મહાભૂતે પરિયેસન્તો યાવ બ્રહ્મલોકા વિચરિત્વા વિસ્સજ્જેતારં અલભિત્વા આગમ્મ બુદ્ધમેવ પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખો હોતિ. તસ્મા બુદ્ધાનં મહન્તભાવપ્પકાસનત્થં, ઇદઞ્ચ કારણં પટિચ્છન્નં, અથ નં વિવટં કત્વા દેસેન્તોપિ ભગવા ‘‘ભૂતપુબ્બ’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ કત્થ નુ ખોતિ કિસ્મિં ઠાને કિં આગમ્મ કિં પત્તસ્સ તે અનવસેસા અપ્પવત્તિવસેન નિરુજ્ઝન્તિ. મહાભૂતકથા પનેસા સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા, તસ્મા સા તતોવ ગહેતબ્બા.

૪૮૮. દેવયાનિયો મગ્ગોતિ પાટિયેક્કો દેવલોકગમનમગ્ગો નામ નત્થિ, ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સેવ પનેતં અધિવચનં. તેન હેસ યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેન્તો દેવલોકં યાતિ. તસ્મા ‘‘તં દેવયાનિયો મગ્ગો’’તિ વુત્તં. યેન ચાતુમહારાજિકાતિ સમીપે ઠિતમ્પિ ભગવન્તં અપુચ્છિત્વા ધમ્મતાય ચોદિતો દેવતા મહાનુભાવાતિ મઞ્ઞમાનો ઉપસઙ્કમિ. મયમ્પિ ખો, ભિક્ખુ, ન જાનામાતિ બુદ્ધવિસયે પઞ્હં પુચ્છિતા દેવતા ન જાનન્તિ, તેનેવમાહંસુ. અથ ખો સો ભિક્ખુ ‘‘મમ ઇમં પઞ્હં ન કથેતું ન લબ્ભા, સીઘં કથેથા’’તિ તા દેવતા અજ્ઝોત્થરતિ, પુનપ્પુનં પુચ્છતિ, તા ‘‘અજ્ઝોત્થરતિ નો અયં ભિક્ખુ, હન્દ નં હત્થતો મોચેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અત્થિ ખો ભિક્ખુ ચત્તારો મહારાજાનો’’તિઆદિમાહંસુ. તત્થ અભિક્કન્તતરાતિ અતિક્કમ્મ કન્તતરા. પણીતતરાતિ વણ્ણયસઇસ્સરિયાદીહિ ઉત્તમતરા એતેન નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૪૯૧-૪૯૩. અયં પન વિસેસો – સક્કો કિર દેવરાજા ચિન્તેસિ ‘‘અયં પઞ્હો બુદ્ધવિસયો, ન સક્કા અઞ્ઞેન વિસ્સજ્જિતું, અયઞ્ચ ભિક્ખુ અગ્ગિં પહાય ખજ્જોપનકં ધમન્તો વિય, ભેરિં પહાય ઉદરં વાદેન્તો વિય ચ, લોકે અગ્ગપુગ્ગલં સમ્માસમ્બુદ્ધં પહાય દેવતા પુચ્છન્તો વિચરતિ, પેસેમિ નં સત્થુસન્તિક’’ન્તિ. તતો પુનદેવ સો ચિન્તેસિ ‘‘સુદૂરમ્પિ ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકેવ નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સતિ. અત્થિ ચેવ પુગ્ગલો નામેસ, થોકં તાવ આહિણ્ડન્તો કિલમતુ પચ્છા જાનિસ્સતી’’તિ. તતો તં ‘‘અહમ્પિ ખો’’તિઆદિમાહ. બ્રહ્મયાનિયોપિ દેવયાનિયસદિસોવ. દેવયાનિયમગ્ગોતિ વા બ્રહ્મયાનિયમગ્ગોતિ વા ધમ્મસેતૂતિ વા એકચિત્તક્ખણિકઅપ્પનાતિ વા સન્નિટ્ઠાનિકચેતનાતિ વા મહગ્ગતચિત્તન્તિ વા અભિઞ્ઞાઞાણન્તિ વા સબ્બમેતં ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સેવ નામં.

૪૯૪. પુબ્બનિમિત્તન્તિ આગમનપુબ્બભાગે નિમિત્તં સૂરિયસ્સ ઉદયતો અરુણુગ્ગં વિય. તસ્મા ઇદાનેવ બ્રહ્મા આગમિસ્સતિ, એવં મયં જાનામાતિ દીપયિંસુ. પાતુરહોસીતિ પાકટો અહોસિ. અથ ખો સો બ્રહ્મા તેન ભિક્ખુના પુટ્ઠો અત્તનો અવિસયભાવં ઞત્વા સચાહં ‘‘ન જાનામી’’તિ વક્ખામિ, ઇમે મં પરિભવિસ્સન્તિ, અથ જાનન્તો વિય યં કિઞ્ચિ કથેસ્સામિ, અયં મે ભિક્ખુ વેય્યાકરણેન અનારદ્ધચિત્તો વાદં આરોપેસ્સતિ. ‘‘અહમસ્મિ ભિક્ખુ બ્રહ્મા’’તિઆદીનિ પન મે ભણન્તસ્સ ન કોચિ વચનં સદ્દહિસ્સતિ. યંનૂનાહં વિક્ખેપં કત્વા ઇમં ભિક્ખું સત્થુસન્તિકંયેવ પેસેય્યન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અહમસ્મિ ભિક્ખુ બ્રહ્મા’’તિઆદિમાહ.

૪૯૫-૪૯૬. એકમન્તં અપનેત્વાતિ કસ્મા એવમકાસિ? કુહકત્તા. બહિદ્ધા પરિયેટ્ઠિન્તિ તેલત્થિકો વાલિકં નિપ્પીળિયમાનો વિય યાવ બ્રહ્મલોકા બહિદ્ધા પરિયેસનં આપજ્જતિ.

૪૯૭. સકુણન્તિ કાકં વા કુલલં વા. ન ખો એસો, ભિક્ખુ, પઞ્હો એવં પુચ્છિતબ્બોતિ ઇદં ભગવા યસ્મા પદેસેનેસ પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો, અયઞ્ચ ખો ભિક્ખુ અનુપાદિન્નકેપિ ગહેત્વા નિપ્પદેસતો પુચ્છતિ, તસ્મા પટિસેધેતિ. આચિણ્ણં કિરેતં બુદ્ધાનં, પુચ્છામૂળ્હસ્સ જનસ્સ પુચ્છાય દોસં દસ્સેત્વા પુચ્છં સિક્ખાપેત્વા પુચ્છાવિસ્સજ્જનં. કસ્મા? પુચ્છિતું અજાનિત્વા પરિપુચ્છન્તો દુવિઞ્ઞાપયો હોતિ. પઞ્હં સિક્ખાપેન્તો પન ‘‘કત્થ આપો ચા’’તિઆદિમાહ.

૪૯૮. તત્થ ન ગાધતીતિ ન પતિટ્ઠાતિ, ઇમે ચત્તારો મહાભૂતા કિં આગમ્મ અપ્પતિટ્ઠા ભવન્તીતિ અત્થો. ઉપાદિન્નંયેવ સન્ધાય પુચ્છતિ. દીઘઞ્ચ રસ્સઞ્ચાતિ સણ્ઠાનવસેન ઉપાદારૂપં વુત્તં. અણું થૂલન્તિ ખુદ્દકં વા મહન્તં વા, ઇમિનાપિ ઉપાદારૂપે વણ્ણમત્તમેવ કથિતં. સુભાસુભન્તિ સુભઞ્ચ અસુભઞ્ચ ઉપાદારૂપમેવ કથિતં. કિં પન ઉપાદારૂપં સુભન્તિ અસુભન્તિ અત્થિ? નત્થિ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં પનેવ કથિતં. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ નામઞ્ચ દીઘાદિભેદં રૂપઞ્ચ. ઉપરુજ્ઝતીતિ નિરુજ્ઝતિ, કિં આગમ્મ અસેસમેતં નપ્પવત્તતીતિ.

એવં પુચ્છિતબ્બં સિયાતિ પુચ્છં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસ્સજ્જનં દસ્સેન્તો તત્ર વેય્યાકરણં ભવતીતિ વત્વા – ‘‘વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિમાહ.

૪૯૯. તત્થ વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ વિઞ્ઞાણં નિબ્બાનસ્સેતં નામં, તદેતં નિદસ્સનાભાવતો અનિદસ્સનં. ઉપ્પાદન્તો વા વયન્તો વા ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તન્તો વા એતસ્સ નત્થીતિ અનન્તં. પભન્તિ પનેતં કિર તિત્થસ્સ નામં, તઞ્હિ પપન્તિ એત્થાતિ પપં, પકારસ્સ પન ભકારો કતો. સબ્બતો પભમસ્સાતિ સબ્બતોપભં. નિબ્બાનસ્સ કિર યથા મહાસમુદ્દસ્સ યતો યતો ઓતરિતુકામા હોન્તિ, તં તદેવ તિત્થં, અતિત્થં નામ નત્થિ. એવમેવ અટ્ઠતિંસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ યેન યેન મુખેન નિબ્બાનં ઓતરિતુકામા હોન્તિ, તં તદેવ તિત્થં, નિબ્બાનસ્સ અતિત્થં નામ નત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બતોપભ’’ન્તિ. એત્થ આપો ચાતિ એત્થ નિબ્બાને ઇદં નિબ્બાનં આગમ્મ સબ્બમેતં આપોતિઆદિના નયેન વુત્તં ઉપાદિન્નક ધમ્મજાતં નિરુજ્ઝતિ, અપ્પવત્તં હોતીતિ.

ઇદાનિસ્સ નિરુજ્ઝનૂપાયં દસ્સેન્તો ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ આહ. તત્થ વિઞ્ઞાણન્તિ ચરિમકવિઞ્ઞાણમ્પિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણમ્પિ, ચરિમકવિઞ્ઞાણસ્સાપિ હિ નિરોધેન એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ. વિજ્ઝાતદીપસિખા વિય અપણ્ણત્તિકભાવં યાતિ. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સાપિ અનુપ્પાદનિરોધેન અનુપ્પાદવસેન ઉપરુજ્ઝતિ. યથાહ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન ઠપેત્વા સત્તભવે અનમતગ્ગે સંસારે યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તી’’તિ સબ્બં ચૂળનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ઇતિ સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં

કેવટ્ટસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.