૧. બ્રહ્મજાલસુત્તવણ્ણના

પરિબ્બાજકકથાવણ્ણના

ઇમિસ્સા પઠમમહાસઙ્ગીતિયા વત્તમાનાય વિનયસઙ્ગહાવસાને સુત્તન્તપિટકે આદિનિકાયસ્સ આદિસુત્તં બ્રહ્મજાલં પુચ્છન્તેન આયસ્મતા મહાકસ્સપેન – ‘‘બ્રહ્મજાલં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિ, એવમાદિવુત્તવચનપરિયોસાને યત્થ ચ ભાસિતં, યઞ્ચારબ્ભ ભાસિતં, તં સબ્બં પકાસેન્તો આયસ્મા આનન્દો એવં મે સુતન્તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં ‘‘બ્રહ્મજાલસ્સાપિ એવં મે સુતન્તિઆદિકં આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તં નિદાનમાદી’’તિ.

૧. તત્થ એવન્તિ નિપાતપદં. મેતિઆદીનિ નામપદાનિ. પટિપન્નો હોતીતિ એત્થ પટીતિ ઉપસગ્ગપદં, હોતીતિ આખ્યાતપદન્તિ. ઇમિના તાવ નયેન પદવિભાગો વેદિતબ્બો.

અત્થતો પન એવં-સદ્દો તાવ ઉપમૂપદેસસમ્પહંસનગરહણવચનસમ્પટિગ્ગહાકારનિદસ્સનાવધારણાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથાહેસ – ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેન, કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ (ધ. પ. ૫૩) એવમાદીસુ ઉપમાયં આગતો. ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૨૨) ઉપદેસે. ‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) સમ્પહંસને. ‘‘એવમેવં પનાયં વસલી યસ્મિં વા તસ્મિં વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૮૭) ગરહણે. ‘‘એવં, ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) વચનસમ્પટિગ્ગહે. ‘‘એવં બ્યા ખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૯૮) આકારે. ‘‘એહિ ત્વં, માણવક, યેન સમણો આનન્દો તેનુપસઙ્કમ, ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન સમણં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છ. ‘‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો ભવન્તં આનન્દં અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતી’’તિ. ‘‘એવઞ્ચ વદેહિ, સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં, તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૫) નિદસ્સને. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વાતિ? અકુસલા, ભન્તે. સાવજ્જા વા અનવજ્જા વાતિ? સાવજ્જા, ભન્તે. વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વાતિ? વિઞ્ઞુગરહિતા, ભન્તે. સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ નો વા, કથં વો એત્થ હોતીતિ? સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, એવં નો એત્થ હોતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) અવધારણે. સ્વાયમિધ આકારનિદસ્સનાવધારણેસુ દટ્ઠબ્બો.

તત્થ આકારત્થેન એવં-સદ્દેન એતમત્થં દીપેતિ, નાનાનયનિપુણમનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં, અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં, વિવિધપાટિહારિયં, ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં, સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથમાગચ્છન્તં તસ્સ ભગવતો વચનં સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું, સબ્બથામેન પન સોતુકામતં જનેત્વાપિ ‘એવં મે સુતં’ મયાપિ એકેનાકારેન સુતન્તિ.

નિદસ્સનત્થેન – ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો – ‘એવં મે સુતં’, ‘મયાપિ એવં સુત’ન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલં સુત્તં નિદસ્સેતિ.

અવધારણત્થેન – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો, ગતિમન્તાનં, સતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૨૩). એવં ભગવતા – ‘‘આયસ્મા આનન્દો અત્થકુસલો, ધમ્મકુસલો, બ્યઞ્જનકુસલો, નિરુત્તિકુસલો, પુબ્બાપરકુસલો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૯). એવં ધમ્મસેનાપતિના ચ પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકામતં જનેતિ – ‘એવં મે સુતં’, તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

મે-સદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હિસ્સ – ‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૧) મયાતિ અત્થો. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સઙ્ખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૮૮) મય્હન્તિ અત્થો. ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) મમાતિ અત્થો. ઇધ પન મયા સુતન્તિ ચ, મમ સુતન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

સુતન્તિ અયં સુત-સદ્દો સઉપસગ્ગો ચ અનુપસગ્ગો ચ – ગમનવિસ્સુતકિલિન્ન-ઉપચિતાનુયોગ-સોતવિઞ્ઞેય્ય-સોતદ્વારાનુસાર-વિઞ્ઞાતાદિઅનેકત્થપ્પભેદો, તથા હિસ્સ ‘‘સેનાય પસુતો’’તિઆદીસુ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ‘‘સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૧૧) વિસ્સુતધમ્મસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૫૭) કિલિન્નાકિલિન્નસ્સાતિ અત્થો. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૭.૧૨) ઉપચિતન્તિ અત્થો. ‘‘યે ઝાનપસુતા ધીરા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૮૧) ઝાનાનુયુત્તાતિ અત્થો. ‘દિટ્ઠં સુતં મુત’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ અત્થો. ઇધ પનસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વાતિ અત્થો. ‘મે’ સદ્દસ્સ હિ ‘મયા’તિ અત્થે સતિ ‘એવં મયા સુતં’ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતન્તિ યુજ્જતિ. ‘મમા’તિ અત્થે સતિ એવં મમ સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારણન્તિ યુજ્જતિ.

એવમેતેસુ તીસુ પદેસુ એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સનં. મેતિ વુત્તવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિપુગ્ગલનિદસ્સનં. સુતન્તિ અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સનં. તથા એવન્તિ તસ્સા સોતદ્વારાનુસારેન પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિભાવપ્પકાસનં. મેતિ અત્તપ્પકાસનં. સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો – ‘‘નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા મયા ન અઞ્ઞં કતં, ઇદં પન કતં, અયં ધમ્મો સુતો’’તિ.

તથા એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બધમ્મપ્પકાસનં. મેતિ પુગ્ગલપ્પકાસનં. સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસનં. ઇદં વુત્તં હોતિ. ‘‘યં સુત્તં નિદ્દિસિસ્સામિ, તં મયા એવં સુત’’ન્તિ.

તથા એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસો. એવન્તિ હિ અયમાકારપઞ્ઞત્તિ. મેતિ કત્તુનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસો. એત્તાવતા નાનાકારપ્પવત્તેન ચિત્તસન્તાનેન તં સમઙ્ગિનો કત્તુ વિસયગ્ગહણસન્નિટ્ઠાનં કતં હોતિ.

અથવા એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો. મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો, ‘‘મયા સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિના પુગ્ગલેન વિઞ્ઞાણવસેન લદ્ધસવનકિચ્ચવોહારેન સુત’’ન્તિ.

તત્થ એવન્તિ ચ મેતિ ચ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. કિઞ્હેત્થ તં પરમત્થતો અત્થિ, યં એવન્તિ વા મેતિ વા નિદ્દેસં લભેથ? સુતન્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. યઞ્હિ તં એત્થ સોતેન ઉપલદ્ધં, તં પરમત્થતો વિજ્જમાનન્તિ. તથા ‘એવ’ન્તિ ચ, મેતિ ચ, તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ. ‘સુત’ન્તિ દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ. એત્થ ચ એવન્તિ વચનેન અસમ્મોહં દીપેતિ. ન હિ સમ્મૂળ્હો નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો હોતિ. ‘સુત’ન્તિ વચનેન સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતિ. યસ્સ હિ સુતં સમ્મુટ્ઠં હોતિ, ન સો કાલન્તરેન મયા સુતન્તિ પટિજાનાતિ. ઇચ્ચસ્સ અસમ્મોહેન પઞ્ઞાસિદ્ધિ, અસમ્મોસેન પન સતિસિદ્ધિ. તત્થ પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય સતિયા બ્યઞ્જનાવધારણસમત્થતા, સતિપુબ્બઙ્ગમાય પઞ્ઞાય અત્થપટિવેધસમત્થતા. તદુભયસમત્થતાયોગેન અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ ધમ્મકોસસ્સ અનુપાલનસમત્થતો ધમ્મભણ્ડાગારિકત્તસિદ્ધિ.

અપરો નયો, એવન્તિ વચનેન યોનિસો મનસિકારં દીપેતિ. અયોનિસો મનસિકરોતો હિ નાનપ્પકારપટિવેધાભાવતો. સુતન્તિ વચનેન અવિક્ખેપં દીપેતિ, વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ સવનાભાવતો. તથા હિ વિક્ખિત્તચિત્તો પુગ્ગલો સબ્બસમ્પત્તિયા વુચ્ચમાનોપિ ‘‘ન મયા સુતં, પુન ભણથા’’તિ ભણતિ. યોનિસો મનસિકારેન ચેત્થ અત્તસમ્માપણિધિં પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતં સાધેતિ, સમ્મા અપ્પણિહિતત્તસ્સ પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા તદભાવતો. અવિક્ખેપેન સદ્ધમ્મસ્સવનં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયઞ્ચ સાધેતિ. ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તો સોતું સક્કોતિ, ન ચ સપ્પુરિસે અનુપસ્સયમાનસ્સ સવનં અત્થીતિ.

અપરો નયો, યસ્મા એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસોતિ વુત્તં, સો ચ એવં ભદ્દકો આકારો ન સમ્માઅપ્પણિહિતત્તનો પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા હોતિ, તસ્મા એવન્તિ ઇમિના ભદ્દકેનાકારેન પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિમત્તનો દીપેતિ. સુતન્તિ સવનયોગેન પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં. ન હિ અપ્પતિરૂપદેસે વસતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયવિરહિતસ્સ વા સવનં અત્થિ. ઇચ્ચસ્સ પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા આસયસુદ્ધિસિદ્ધા હોતિ, પુરિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા પયોગસુદ્ધિ, તાય ચ આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધિ, પયોગસુદ્ધિયા આગમબ્યત્તિસિદ્ધિ. ઇતિ પયોગાસયસુદ્ધસ્સ આગમાધિગમસમ્પન્નસ્સ વચનં અરુણુગ્ગં વિય સૂરિયસ્સ ઉદયતો યોનિસો મનસિકારો વિય ચ કુસલકમ્મસ્સ અરહતિ ભગવતો વચનસ્સ પુબ્બઙ્ગમં ભવિતુન્તિ ઠાને નિદાનં ઠપેન્તો – ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિમાહ.

અપરો નયો, ‘એવ’ન્તિ ઇમિના નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેન વચનેન અત્તનો અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં દીપેતિ. ‘સુત’ન્તિ ઇમિના સોતબ્બપ્પભેદપટિવેધદીપકેન ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં. ‘એવ’ન્તિ ચ ઇદં યોનિસો મનસિકારદીપકં વચનં ભાસમાનો – ‘‘એતે મયા ધમ્મા મનસાનુપેક્ખિતા, દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા’’તિ દીપેતિ. ‘સુત’ન્તિ ઇદં સવનયોગદીપકં વચનં ભાસમાનો – ‘‘બહૂ મયા ધમ્મા સુતા ધાતા વચસા પરિચિતા’’તિ દીપેતિ. તદુભયેનાપિ અત્થબ્યઞ્જનપારિપૂરિં દીપેન્તો સવને આદરં જનેતિ. અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણઞ્હિ ધમ્મં આદરેન અસ્સુણન્તો મહતા હિતા પરિબાહિરો હોતીતિ, તસ્મા આદરં જનેત્વા સક્કચ્ચં અયં ધમ્મો સોતબ્બોતિ.

‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન આયસ્મા આનન્દો તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મં અત્તનો અદહન્તો અસપ્પુરિસભૂમિં અતિક્કમતિ. સાવકત્તં પટિજાનન્તો સપ્પુરિસભૂમિં ઓક્કમતિ. તથા અસદ્ધમ્મા ચિત્તં વુટ્ઠાપેતિ, સદ્ધમ્મે ચિત્તં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘કેવલં સુતમેવેતં મયા, તસ્સેવ ભગવતો વચન’’ન્તિ દીપેન્તો અત્તાનં પરિમોચેતિ, સત્થારં અપદિસતિ, જિનવચનં અપ્પેતિ, ધમ્મનેત્તિં પતિટ્ઠાપેતિ.

અપિચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ અત્તના ઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમવચનં વિવરન્તો – ‘‘સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયા તસ્સ ભગવતો ચતુવેસારજ્જવિસારદસ્સ દસબલધરસ્સ આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિનો સીહનાદનાદિનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ધમ્મિસ્સરસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ધમ્માધિપતિનો ધમ્મદીપસ્સ ધમ્મસરણસ્સ સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચનં, ન એત્થ અત્થે વા ધમ્મે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા કઙ્ખા વા વિમતિ વા કાતબ્બા’’તિ સબ્બેસં દેવમનુસ્સાનં ઇમસ્મિં ધમ્મે અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ, સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘વિનાસયતિ અસ્સદ્ધં, સદ્ધં વડ્ઢેતિ સાસને;

એવં મે સુતમિચ્ચેવં, વદં ગોતમસાવકો’’તિ.

એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો. સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો. એકં સમયન્તિ અનિયમિતપરિદીપનં. તત્થ સમયસદ્દો –

‘‘સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ’’.

તથા હિસ્સ – ‘‘અપ્પેવનામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૩૫૮) કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૩૨) સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ, ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ, ભદ્દાલિ નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય અપરિપૂરકારી’તિ. અયમ્પિ ખો, તે ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) હેતુ. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૮) –

આદીસુ પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૯) પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. ૧૦૮) પટિવેધો. ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો. તેન સંવચ્છરઉતુમાસડ્ઢમાસરત્તિદિવપુબ્બણ્હમજ્ઝન્હિકસાયન્હપઠમમજ્ઝિ-મપચ્છિમયામમુહુત્તાદીસુ કાલપ્પભેદભૂતેસુ સમયેસુ એકં સમયન્તિ દીપેતિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ એતેસુ સંવચ્છરાદીસુ સમયેસુ યં યં સુત્તં યસ્મિં યસ્મિં સંવચ્છરે ઉતુમ્હિ માસે પક્ખે રત્તિભાગે વા દિવસભાગે વા વુત્તં, સબ્બં તં થેરસ્સ સુવિદિતં સુવવત્થાપિતં પઞ્ઞાય. યસ્મા પન – ‘‘એવં મે સુતં’’ અસુકસંવચ્છરે અસુકઉતુમ્હિ અસુકમાસે અસુકપક્ખે અસુકરત્તિભાગે અસુકદિવસભાગે વાતિ એવં વુત્તે ન સક્કા સુખેન ધારેતું વા ઉદ્દિસિતું વા ઉદ્દિસાપેતું વા, બહુ ચ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા એકેનેવ પદેન તમત્થં સમોધાનેત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ. યે વા ઇમે ગબ્ભોક્કન્તિસમયો, જાતિસમયો, સંવેગસમયો, અભિનિક્ખમનસમયો, દુક્કરકારિકસમયો, મારવિજયસમયો, અભિસમ્બોધિસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો, દેસનાસમયો, પરિનિબ્બાનસમયોતિ, એવમાદયો ભગવતો દેવમનુસ્સેસુ અતિવિય પકાસા અનેકકાલપ્પભેદા એવ સમયા. તેસુ સમયેસુ દેસનાસમયસઙ્ખાતં એકં સમયન્તિ દીપેતિ. યો ચાયં ઞાણકરુણાકિચ્ચસમયેસુ કરુણાકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિસમયેસુ પરહિતપટિપત્તિસમયો, સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસુ ધમ્મિકથાસમયો દેસનાપટિપત્તિસમયેસુ દેસનાસમયો, તેસુપિ સમયેસુ અઞ્ઞતરં સમયં સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

કસ્મા પનેત્થ યથા અભિધમ્મે ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચર’’ન્તિ (ધ. સ. ૧) ચ, ઇતો અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તપદેસુ – ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ ચ ભુમ્મવચનનિદ્દેસો કતો, વિનયે ચ – ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિ કરણવચનેન, તથા અકત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ? તત્થ તથા ઇધ ચ અઞ્ઞથા અત્થસમ્ભવતો. તત્થ હિ અભિધમ્મે ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ચ અધિકરણત્થો ભાવેન ભાવલક્ખણત્થો ચ સમ્ભવતિ. અધિકરણઞ્હિ કાલત્થો, સમૂહત્થો ચ સમયો, તત્થ તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન તેસં ભાવો લક્ખીયતિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ ભુમ્મવચનનિદ્દેસો કતો.

વિનયે ચ હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. યો હિ સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો સારિપુત્તાદીહિપિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેન ચ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો.

ઇધ પન અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ એવં જાતિકે અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યઞ્હિ સમયં ભગવા ઇમં અઞ્ઞં વા સુત્તન્તં દેસેસિ, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ઇધ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ.

તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘તં તં અત્થમપેક્ખિત્વા, ભુમ્મેન કરણેન ચ;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, ઉપયોગેન સો ઇધા’’તિ.

પોરાણા પન વણ્ણયન્તિ – ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ વા, ‘‘તેન સમયેના’’તિ વા, ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વા, અભિલાપમત્તભેદો એસ, સબ્બત્થ ભુમ્મમેવત્થોતિ. તસ્મા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તેપિ ‘‘એકસ્મિં સમયે’’તિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ભગવાતિ ગરુ. ગરુઞ્હિ લોકે ભગવાતિ વદન્તિ. અયઞ્ચ સબ્બગુણવિસિટ્ઠતાય સબ્બસત્તાનં ગરુ, તસ્મા ભગવાતિ વેદિતબ્બો. પોરાણેહિપિ વુત્તં –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુ ગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

અપિ ચ –

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ.

ઇમિસ્સા ગાથાય વસેનસ્સ પદસ્સ વિત્થારઅત્થો વેદિતબ્બો. સો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વુત્તોયેવ.

એત્તાવતા ચેત્થ એવં મે સુતન્તિ વચનેન યથાસુતં ધમ્મં દસ્સેન્તો ભગવતો ધમ્મકાયં પચ્ચક્ખં કરોતિ. તેન ‘‘નયિદં અતિક્કન્તસત્થુકં પાવચનં, અયં વો સત્થા’’તિ સત્થુ અદસ્સનેન ઉક્કણ્ઠિતં જનં સમસ્સાસેતિ.

એકં સમયં ભગવાતિ વચનેન તસ્મિં સમયે ભગવતો અવિજ્જમાનભાવં દસ્સેન્તો રૂપકાયપરિનિબ્બાનં સાધેતિ. તેન ‘‘એવંવિધસ્સ નામ અરિયધમ્મસ્સ દેસકો દસબલધરો વજિરસઙ્ઘાત સમાનકાયો સોપિ ભગવા પરિનિબ્બુતો, કેન અઞ્ઞેન જીવિતે આસા જનેતબ્બા’’તિ જીવિતમદમત્તં જનં સંવેજેતિ, સદ્ધમ્મે ચસ્સ ઉસ્સાહં જનેતિ.

એવન્તિ ચ ભણન્તો દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ. મે સુતન્તિ સાવકસમ્પત્તિં. એકં સમયન્તિ કાલસમ્પત્તિં. ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં.

અન્તરા ચ રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દન્તિ અન્તરા-સદ્દો કારણખણચિત્તવેમજ્ઝવિવરાદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘તદન્તરં કો જાનેય્ય અઞ્ઞત્ર તથાગતા’’તિ (અ. નિ. ૬.૪૪) ચ, ‘‘જના સઙ્ગમ્મ મન્તેન્તિ મઞ્ચ તઞ્ચ કિમન્તર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૨૮) ચ આદીસુ હિ કારણે અન્તરા-સદ્દો. ‘‘અદ્દસ મં, ભન્તે, અઞ્ઞતરા ઇત્થી વિજ્જન્તરિકાય ભાજનં ધોવન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ખણે. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) ચિત્તે. ‘‘અન્તરા વોસાનમાપાદી’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૩૫૦) વેમજ્ઝે. ‘‘અપિ ચાયં, ભિક્ખવે, તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૧) વિવરે. સ્વાયમિધ વિવરે વત્તતિ, તસ્મા રાજગહસ્સ ચ નાળન્દાય ચ વિવરેતિ એવમેત્થત્થો વેદિતબ્બો. અન્તરા-સદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કતં. ઈદિસેસુ ચ ઠાનેસુ અક્ખરચિન્તકા ‘‘અન્તરા ગામઞ્ચ નદિઞ્ચ યાતી’’તિ એવં એકમેવ અન્તરાસદ્દં પયુજ્જન્તિ, સો દુતિયપદેનપિ યોજેતબ્બો હોતિ, અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ. ઇધ પન યોજેત્વાયેવ વુત્તોતિ.

અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતીતિ અદ્ધાનસઙ્ખાતં મગ્ગં પટિપન્નો હોતિ, ‘‘દીઘમગ્ગ’’ન્તિ અત્થો. અદ્ધાનગમનસમયસ્સ હિ વિભઙ્ગે ‘‘અડ્ઢયોજનં ગચ્છિસ્સામીતિ ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો (પાચિ. ૨૧૮) અડ્ઢયોજનમ્પિ અદ્ધાનમગ્ગો હોતિ. રાજગહતો પન નાળન્દા યોજનમેવ.

મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિન્તિ ‘મહતા’તિ ગુણમહત્તેનપિ મહતા, સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ મહતા. સો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘો ગુણેહિપિ મહા અહોસિ, અપ્પિચ્છતાદિગુણસમન્નાગતત્તા. સઙ્ખ્યાયપિ મહા, પઞ્ચસતસઙ્ખ્યત્તા. ભિક્ખૂનં સઙ્ઘો ‘ભિક્ખુસઙ્ઘો’, તેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ઘાતસઙ્ખાતેન સમણગણેનાતિ અત્થો. સદ્ધિન્તિ એકતો.

પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહીતિ પઞ્ચમત્તા એતેસન્તિ પઞ્ચમત્તાનિ. મત્તાતિ પમાણં વુચ્ચતિ, તસ્મા યથા ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞૂ’’તિ વુત્તે ‘‘ભોજને મત્તં જાનાતિ, પમાણં જાનાતી’’તિ અત્થો હોતિ, એવમિધાપિ – ‘‘તેસં ભિક્ખુસતાનં પઞ્ચમત્તા પઞ્ચપમાણ’’ન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખૂનં સતાનિ ભિક્ખુસતાનિ, તેહિ પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ.

સુપ્પિયોપિ ખો પરિબ્બાજકોતિ સુપ્પિયોતિ તસ્સ નામં. પિ-કારો મગ્ગપ્પટિપન્નસભાગતાય પુગ્ગલસમ્પિણ્ડનત્થો. ખો-કારો પદસન્ધિકરો, બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાવસેન વુત્તો. પરિબ્બાજકોતિ સઞ્જયસ્સ અન્તેવાસી છન્નપરિબ્બાજકો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યદા ભગવા તં અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નો, તદા સુપ્પિયોપિ પરિબ્બાજકો પટિપન્નો અહોસી’’તિ. અતીતકાલત્થો હેત્થ હોતિ-સદ્દો.

સદ્ધિં અન્તેવાસિના બ્રહ્મદત્તેન માણવેનાતિ – એત્થ અન્તે વસતીતિ અન્તેવાસી. સમીપચારો સન્તિકાવચરો સિસ્સોતિ અત્થો. બ્રહ્મદત્તોતિ તસ્સ નામં. માણવોતિ સત્તોપિ ચોરોપિ તરુણોપિ વુચ્ચતિ.

‘‘ચોદિતા દેવદૂતેહિ, યે પમજ્જન્તિ માણવા;

તે દીઘરત્તં સોચન્તિ, હીનકાયૂપગા નરા’’તિ. (મ. નિ. ૩.૨૭૧) –

આદીસુ હિ સત્તો માણવોતિ વુત્તો. ‘‘માણવેહિપિ સમાગચ્છન્તિ કતકમ્મેહિપિ અકતકમ્મેહિપી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ચોરો. ‘‘અમ્બટ્ઠો માણવો, અઙ્ગકો માણવો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૧૬) તરુણો ‘માણવો’તિ વુત્તો. ઇધાપિ અયમેવત્થો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – બ્રહ્મદત્તેન નામ તરુણન્તેવાસિના સદ્ધિન્તિ.

તત્રાતિ તસ્મિં અદ્ધાનમગ્ગે, તેસુ વા દ્વીસુ જનેસુ. સુદન્તિ નિપાતમત્તં. અનેકપરિયાયેનાતિ પરિયાય-સદ્દો તાવ વારદેસનાકારણેસુ વત્તતિ. ‘‘કસ્સ નુ ખો, આનન્દ, અજ્જ પરિયાયો ભિક્ખુનિયો ઓવદિતુ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૯૮) હિ વારે પરિયાયસદ્દો વત્તતિ. ‘‘મધુપિણ્ડિકપરિયાયોત્વેવ નં ધારેહી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૫) દેસનાયં. ‘‘ઇમિનાપિ ખો, તે રાજઞ્ઞ, પરિયાયેન એવં હોતૂ’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૪૧૧) કારણે. સ્વાયમિધાપિ કારણે વત્તતિ, તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – ‘‘અનેકવિધેન કારણેના’’તિ, ‘‘બહૂહિ કારણેહી’’તિ વુત્તં હોતિ.

બુદ્ધસ્સ અવણ્ણં ભાસતીતિ અવણ્ણવિરહિતસ્સ અપરિમાણવણ્ણસમન્નાગતસ્સાપિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો – ‘‘યં લોકે જાતિવુડ્ઢેસુ કત્તબ્બં અભિવાદનાદિસામીચિકમ્મં ‘સામગ્ગિરસો’તિ વુચ્ચતિ, તં સમણસ્સ ગોતમસ્સ નત્થિ તસ્મા અરસરૂપો સમણો ગોતમો, નિબ્ભોગો, અકિરિયવાદો, ઉચ્છેદવાદો, જેગુચ્છી, વેનયિકો, તપસ્સી, અપગબ્ભો. નત્થિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો. તક્કપરિયાહતં સમણો ગોતમો ધમ્મં દેસેતિ, વીમંસાનુચરિતં, સયંપટિભાનં. સમણો ગોતમો ન સબ્બઞ્ઞૂ, ન લોકવિદૂ, ન અનુત્તરો, ન અગ્ગપુગ્ગલો’’તિ. એવં તં તં અકારણમેવ કારણન્તિ વત્વા તથા તથા અવણ્ણં દોસં નિન્દં ભાસતિ.

યથા ચ બુદ્ધસ્સ, એવં ધમ્મસ્સાપિ તં તં અકારણમેવ કારણતો વત્વા – ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મો દુરક્ખાતો, દુપ્પટિવેદિતો, અનિય્યાનિકો, અનુપસમસંવત્તનિકો’’તિ તથા તથા અવણ્ણં ભાસતિ.

યથા ચ ધમ્મસ્સ, એવં સઙ્ઘસ્સાપિ યં વા તં વા અકારણમેવ કારણતો વત્વા – ‘‘મિચ્છાપટિપન્નો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકસઙ્ઘો, કુટિલપટિપન્નો, પચ્ચનીકપટિપદં અનનુલોમપટિપદં અધમ્માનુલોમપટિપદં પટિપન્નો’’તિ તથા તથા અવણ્ણં ભાસતિ.

અન્તેવાસી પનસ્સ – ‘‘અમ્હાકં આચરિયો અપરામસિતબ્બં પરામસતિ, અનક્કમિતબ્બં અક્કમતિ, સ્વાયં અગ્ગિં ગિલન્તો વિય, હત્થેન અસિધારં પરામસન્તો વિય, મુટ્ઠિના સિનેરું પદાલેતુકામો વિય, કકચદન્તપન્તિયં કીળમાનો વિય, પભિન્નમદં ચણ્ડહત્થિં હત્થેન ગણ્હન્તો વિય ચ વણ્ણારહસ્સેવ રતનત્તયસ્સ અવણ્ણં ભાસમાનો અનયબ્યસનં પાપુણિસ્સતિ. આચરિયે ખો પન ગૂથં વા અગ્ગિં વા કણ્ટકં વા કણ્હસપ્પં વા અક્કમન્તે, સૂલં વા અભિરૂહન્તે, હલાહલં વા વિસં ખાદન્તે, ખારોદકં વા પક્ખલન્તે, નરકપપાતં વા પપતન્તે, ન અન્તેવાસિના તં સબ્બમનુકાતબ્બં હોતિ. કમ્મસ્સકા હિ સત્તા અત્તનો કમ્માનુરૂપમેવ ગતિં ગચ્છન્તિ. નેવ પિતા પુત્તસ્સ કમ્મેન ગચ્છતિ, ન પુત્તો પિતુ કમ્મેન, ન માતા પુત્તસ્સ, ન પુત્તો માતુયા, ન ભાતા ભગિનિયા, ન ભગિની ભાતુ, ન આચરિયો અન્તેવાસિનો, ન અન્તેવાસી આચરિયસ્સ કમ્મેન ગચ્છતિ. મય્હઞ્ચ આચરિયો તિણ્ણં રતનાનં અવણ્ણં ભાસતિ, મહાસાવજ્જો ખો પનારિયૂપવાદોતિ. એવં યોનિસો ઉમ્મુજ્જિત્વા આચરિયવાદં મદ્દમાનો સમ્માકારણમેવ કારણતો અપદિસન્તો અનેકપરિયાયેન તિણ્ણં રતનાનં વણ્ણં ભાસિતુમારદ્ધો, યથા તં પણ્ડિતજાતિકો કુલપુત્તો’’. તેન વુત્તં – ‘‘સુપ્પિયસ્સ પન પરિબ્બાજકસ્સ અન્તેવાસી બ્રહ્મદત્તો માણવો અનેકપરિયાયેન બુદ્ધસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, ધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસતિ, સઙ્ઘસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિ.

તત્થ વણ્ણન્તિ વણ્ણ-સદ્દો સણ્ઠાન-જાતિ-રૂપાયતન-કારણ-પમાણ-ગુણ-પસંસાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘મહન્તં સપ્પરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૪૨) સણ્ઠાનં વુચ્ચતિ. ‘‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, હીનો અઞ્ઞો વણ્ણો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૪૦૨) જાતિ. ‘‘પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૦૩) રૂપાયતનં.

‘‘ન હરામિ ન ભઞ્જામિ, આરા સિઙ્ઘામિ વારિજં;

અથ કેન નુ વણ્ણેન, ગન્ધત્થેનોતિ વુચ્ચતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૪) –

આદીસુ કારણં. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિઆદીસુ (પારા. ૬૦૨) પમાણં. ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન, તે ગહપતિ, ઇમે સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૭૭) ગુણો. ‘‘વણ્ણારહસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૨.૧૩૫) પસંસા. ઇધ ગુણોપિ પસંસાપિ. અયં કિર તં તં ભૂતમેવ કારણં અપદિસન્તો અનેકપરિયાયેન રતનત્તયસ્સ ગુણૂપસઞ્હિતં પસંસં અભાસિ. તત્થ – ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિના (પારા. ૧) નયેન, ‘‘યે ભિક્ખવે, બુદ્ધે પસન્ના અગ્ગે તે પસન્ના’’તિઆદિના ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ…પે… અસમો અસમસમો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૧.૧૭૪) ચ નયેન બુદ્ધસ્સ વણ્ણો વેદિતબ્બો. ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૯) ચ ‘‘આલયસમુગ્ઘાતો વટ્ટુપચ્છેદો’’તિ (ઇતિ. ૯૦, અ. નિ. ૪.૩૪) ચ, ‘‘યે ભિક્ખવે, અરિયે અટ્ઠઙ્ગિકે મગ્ગે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના’’તિ ચ એવમાદીહિ નયેહિ ધમ્મસ્સ વણ્ણો વેદિતબ્બો. ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૯) ચ, ‘‘યે, ભિક્ખવે, સઙ્ઘે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪) ચ એવમાદીહિ પન નયેહિ સઙ્ઘસ્સ વણ્ણો વેદિતબ્બો. પહોન્તેન પન ધમ્મકથિકેન પઞ્ચનિકાયે નવઙ્ગં સત્થુસાસનં ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ ઓગાહિત્વા બુદ્ધાદીનં વણ્ણો પકાસેતબ્બો. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને બુદ્ધાદીનં ગુણે પકાસેન્તો અતિત્થેન પક્ખન્દો ધમ્મકથિકોતિ ન સક્કા વત્તું. ઈદિસેસુ હિ ઠાનેસુ ધમ્મકથિકસ્સ થામો વેદિતબ્બો. બ્રહ્મદત્તો પન માણવો અનુસ્સવાદિમત્તસમ્બન્ધિતેન અત્તનો થામેન રતનત્તયસ્સ વણ્ણં ભાસતિ.

ઇતિહ તે ઉભો આચરિયન્તેવાસીતિ એવં તે દ્વે આચરિયન્તેવાસિકા. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સાતિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ. ઉજુવિપચ્ચનીકવાદાતિ ઈસકમ્પિ અપરિહરિત્વા ઉજુમેવ વિવિધપચ્ચનીકવાદા, અનેકવારં વિરુદ્ધવાદા એવ હુત્વાતિ અત્થો. આચરિયેન હિ રતનત્તયસ્સ અવણ્ણે ભાસિતે અન્તેવાસી વણ્ણં ભાસતિ, પુન ઇતરો અવણ્ણં, ઇતરો વણ્ણન્તિ એવં આચરિયો સારફલકે વિસરુક્ખઆણિં આકોટયમાનો વિય પુનપ્પુનં રતનત્તયસ્સ અવણ્ણં ભાસતિ. અન્તેવાસી પન સુવણ્ણરજતમણિમયાય આણિયા તં આણિં પટિબાહયમાનો વિય પુનપ્પુનં રતનત્તયસ્સ વણ્ણં ભાસતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉજુવિપચ્ચનીકવાદા’’તિ.

ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધા હોન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચાતિ ભગવન્તઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ પચ્છતો પચ્છતો દસ્સનં અવિજહન્તા ઇરિયાપથાનુબન્ધનેન અનુબન્ધા હોન્તિ, સીસાનુલોકિનો હુત્વા અનુગતા હોન્તીતિ અત્થો.

કસ્મા પન ભગવા તં અદ્ધાનં પટિપન્નો? કસ્મા ચ સુપ્પિયો અનુબન્ધો? કસ્મા ચ સો રતનત્તયસ્સ અવણ્ણં ભાસતીતિ? ભગવા તાવ તસ્મિં કાલે રાજગહપરિવત્તકેસુ અટ્ઠારસસુ મહાવિહારેસુ અઞ્ઞતરસ્મિં વસિત્વા પાતોવ સરીરપ્પટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખાચારવેલાયં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો રાજગહે પિણ્ડાય ચરતિ. સો તં દિવસં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સુલભપિણ્ડપાતં કત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા – ‘‘નાળન્દં ગમિસ્સામી’’તિ, રાજગહતો નિક્ખમિત્વા તં અદ્ધાનં પટિપન્નો. સુપ્પિયોપિ ખો તસ્મિં કાલે રાજગહપરિવત્તકે અઞ્ઞતરસ્મિં પરિબ્બાજકારામે વસિત્વા પરિબ્બાજકપરિવુતો રાજગહે ભિક્ખાય ચરતિ. સોપિ તં દિવસં પરિબ્બાજકપરિસાય સુલભભિક્ખં કત્વા ભુત્તપાતરાસો પરિબ્બાજકે પરિબ્બાજકપરિક્ખારં ગાહાપેત્વા – નાળન્દં ગમિસ્સામિચ્ચેવ ભગવતો તં મગ્ગં પટિપન્નભાવં અજાનન્તોવ અનુબન્ધો. સચે પન જાનેય્ય નાનુબન્ધેય્ય. સો અજાનિત્વાવ ગચ્છન્તો ગીવં ઉક્ખિપિત્વા ઓલોકયમાનો ભગવન્તં અદ્દસ બુદ્ધસિરિયા સોભમાનં રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તમિવ જઙ્ગમકનકગિરિસિખરં.

તસ્મિં કિર સમયે દસબલસ્સ સરીરતો નિક્ખમિત્વા છબ્બણ્ણરસ્મિયો સમન્તા અસીતિહત્થપ્પમાણે પદેસે આધાવન્તિ વિધાવન્તિ રતનાવેળરતનદામરતનચુણ્ણવિપ્પકિણ્ણં વિય, પસારિતરતનચિત્તકઞ્ચનપટમિવ, રત્તસુવણ્ણરસનિસિઞ્ચમાનમિવ, ઉક્કાસતનિપાતસમાકુલમિવ, નિરન્તરવિપ્પકિણ્ણકણિકારપુપ્ફમિવ વાયુવેગક્ખિત્તચીનપિટ્ઠચુણ્ણમિવ, ઇન્દધનુવિજ્જુલતાતારાગણપ્પભાવિસરવિપ્ફુરિતવિચ્છરિતમિવ ચ તં વનન્તરં હોતિ.

અસીતિ અનુબ્યઞ્જનાનુરઞ્જિતઞ્ચ પન ભગવતો સરીરં વિકસિતકમલુપ્પલમિવ, સરં સબ્બપાલિફુલ્લમિવ પારિચ્છત્તકં, તારામરીચિવિકસિતમિવ, ગગનતલં સિરિયા અવહસન્તમિવ, બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપવિલાસિની ચસ્સ દ્વત્તિંસવરલક્ખણમાલા ગન્થેત્વા ઠપિતદ્વત્તિંસચન્દમાલાય દ્વત્તિંસસૂરિયમાલાય પટિપાટિયા ઠપિતદ્વત્તિંસચક્કવત્તિદ્વત્તિંસસક્કદેવરાજદ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનં સિરિં સિરિયા અભિભવન્તિમિવ. તઞ્ચ પન ભગવન્તં પરિવારેત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ સબ્બેવ અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા ચોદકા પાપગરહિનો વત્તારો વચનક્ખમા સીલસમ્પન્ના સમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞ્ઞાણદસ્સનસમ્પન્ના. તેસં મજ્ઝે ભગવા રત્તકમ્બલપાકારપરિક્ખિત્તો વિય કઞ્ચનથમ્ભો, રત્તપદુમસણ્ડમજ્ઝગતા વિય સુવણ્ણનાવા, પવાળવેદિકાપરિક્ખિત્તો વિય અગ્ગિક્ખન્ધો, તારાગણપરિવારિતો વિય પુણ્ણચન્દો મિગપક્ખીનમ્પિ ચક્ખૂનિ પીણયતિ, પગેવ દેવમનુસ્સાનં. તસ્મિઞ્ચ પન દિવસે યેભુય્યેન અસીતિમહાથેરા મેઘવણ્ણં પંસુકૂલં એકંસં કરિત્વા કત્તરદણ્ડં આદાય સુવમ્મવમ્મિતા વિય ગન્ધહત્થિનો વિગતદોસા વન્તદોસા ભિન્નકિલેસા વિજટિતજટા છિન્નબન્ધના ભગવન્તં પરિવારયિંસુ. સો સયં વીતરાગો વીતરાગેહિ, સયં વીતદોસો વીતદોસેહિ, સયં વીતમોહો વીતમોહેહિ, સયં વીતતણ્હો વીતતણ્હેહિ, સયં નિક્કિલેસો નિક્કિલેસેહિ, સયં બુદ્ધો અનુબુદ્ધેહિ પરિવારિતો; પત્તપરિવારિતં વિય કેસરં, કેસરપરિવારિતા વિય કણ્ણિકા, અટ્ઠનાગસહસ્સપરિવારિતો વિય છદ્દન્તો નાગરાજા, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારિતો વિય ધતરટ્ઠો હંસરાજા, સેનઙ્ગપરિવારિતો વિય ચક્કવત્તિરાજા, દેવગણપરિવારિતો વિય સક્કો દેવરાજા, બ્રહ્મગણપરિવારિતો વિય હારિતો મહાબ્રહ્મા, અપરિમિતકાલસઞ્ચિતપુઞ્ઞબલનિબ્બત્તાય અચિન્તેય્યાય અનોપમાય બુદ્ધલીલાય ચન્દો વિય ગગનતલં તં મગ્ગં પટિપન્નો હોતિ.

અથેવં ભગવન્તં અનોપમાય બુદ્ધલીલાય ગચ્છન્તં ભિક્ખૂ ચ ઓક્ખિત્તચક્ખૂ સન્તિન્દ્રિયે સન્તમાનસે ઉપરિનભે ઠિતં પુણ્ણચન્દં વિય ભગવન્તંયેવ નમસ્સમાને દિસ્વાવ પરિબ્બાજકો અત્તનો પરિસં અવલોકેસિ. સા હોતિ કાજદણ્ડકે ઓલમ્બેત્વા ગહિતોલુગ્ગવિલુગ્ગપિટ્ઠકતિદણ્ડમોરપિઞ્છમત્તિકાપત્તપસિબ્બકકુણ્ડિકાદિઅનેકપરિક્ખારભારભરિતા. ‘‘અસુકસ્સ હત્થા સોભણા, અસુકસ્સ પાદા’’તિ એવમાદિનિરત્થકવચના મુખરા વિકિણ્ણવાચા અદસ્સનીયા અપાસાદિકા. તસ્સ તં દિસ્વા વિપ્પટિસારો ઉદપાદિ.

ઇદાનિ તેન ભગવતો વણ્ણો વત્તબ્બો ભવેય્ય. યસ્મા પનેસ લાભસક્કારહાનિયા ચેવ પક્ખહાનિયા ચ નિચ્ચમ્પિ ભગવન્તં ઉસૂયતિ. અઞ્ઞતિત્થિયાનઞ્હિ યાવ બુદ્ધો લોકે નુપ્પજ્જતિ, તાવદેવ લાભસક્કારા નિબ્બત્તન્તિ, બુદ્ધુપ્પાદતો પન પટ્ઠાય પરિહીનલાભસક્કારા હોન્તિ, સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકા વિય નિસ્સિરીકતં આપજ્જન્તિ. ઉપતિસ્સકોલિતાનઞ્ચ સઞ્જયસ્સ સન્તિકે પબ્બજિતકાલેયેવ પરિબ્બાજકા મહાપરિસા અહેસું, તેસુ પન પક્કન્તેસુ સાપિ તેસં પરિસા ભિન્ના. ઇતિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ અયં પરિબ્બાજકો યસ્મા નિચ્ચમ્પિ ભગવન્તં ઉસૂયતિ, તસ્મા તં ઉસૂયવિસુગ્ગારં ઉગ્ગિરન્તો રતનત્તયસ્સ અવણ્ણમેવ ભાસતીતિ વેદિતબ્બો.

૨. અથ ખો ભગવા અમ્બલટ્ઠિકાયં રાજાગારકે એકરત્તિવાસં ઉપગચ્છિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેનાતિ ભગવા તાય બુદ્ધલીલાય ગચ્છમાનો અનુપુબ્બેન અમ્બલટ્ઠિકાદ્વારં પાપુણિત્વા સૂરિયં ઓલોકેત્વા – ‘‘અકાલો દાનિ ગન્તું, અત્થસમીપં ગતો સૂરિયો’’તિ અમ્બલટ્ઠિકાયં રાજાગારકે એકરત્તિવાસં ઉપગચ્છિ.

તત્થ અમ્બલટ્ઠિકાતિ રઞ્ઞો ઉય્યાનં. તસ્સ કિર દ્વારસમીપે તરુણઅમ્બરુક્ખો અત્થિ, તં ‘‘અમ્બલટ્ઠિકા’’તિ વદન્તિ. તસ્સ અવિદૂરે ભવત્તા ઉય્યાનમ્પિ અમ્બલટ્ઠિકા ત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતં. તં છાયૂદકસમ્પન્નં પાકારપરિક્ખિત્તં સુયોજિતદ્વારં મઞ્જુસા વિય સુગુત્તં. તત્થ રઞ્ઞો કીળનત્થં પટિભાનચિત્તવિચિત્તં અગારં અકંસુ. તં ‘‘રાજાગારક’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

સુપ્પિયોપિ ખોતિ સુપ્પિયોપિ તસ્મિં ઠાને સૂરિયં ઓલોકેત્વા – ‘‘અકાલો દાનિ ગન્તું, બહૂ ખુદ્દકમહલ્લકા પરિબ્બાજકા, બહુપરિસ્સયો ચ અયં મગ્ગો ચોરેહિપિ વાળયક્ખેહિપિ વાળમિગેહિપિ. અયં ખો પન સમણો ગોતમો ઉય્યાનં પવિટ્ઠો, સમણસ્સ ચ ગોતમસ્સ વસનટ્ઠાને દેવતા આરક્ખં ગણ્હન્તિ, હન્દાહમ્પિ ઇધ એકરત્તિવાસં ઉપગન્ત્વા સ્વેવ ગમિસ્સામી’’તિ તદેવુય્યાનં પાવિસિ. તતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભગવતો વત્તં દસ્સેત્વા અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનં સલ્લક્ખેસિ. પરિબ્બાજકોપિ ઉય્યાનસ્સ એકપસ્સે પરિબ્બાજકપરિક્ખારે ઓતારેત્વા વાસં ઉપગચ્છિ સદ્ધિં અત્તનો પરિસાય. પાળિયમારૂળ્હવસેનેવ પન – ‘‘સદ્ધિં અત્તનો અન્તેવાસિના બ્રહ્મદત્તેન માણવેના’’તિ વુત્તં.

એવં વાસં ઉપગતો પન સો પરિબ્બાજકો રત્તિભાગે દસબલં ઓલોકેસિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે સમન્તા વિપ્પકિણ્ણતારકા વિય પદીપા જલન્તિ, મજ્ઝે ભગવા નિસિન્નો હોતિ, ભિક્ખુસઙ્ઘો ચ ભગવન્તં પરિવારેત્વા. તત્થ એકભિક્ખુસ્સપિ હત્થકુક્કુચ્ચં વા પાદકુક્કુચ્ચં વા ઉક્કાસિતસદ્દો વા ખિપિતસદ્દો વા નત્થિ. સા હિ પરિસા અત્તનો ચ સિક્ખિતસિક્ખતાય સત્થરિ ચ ગારવેનાતિ દ્વીહિ કારણેહિ નિવાતે પદીપસિખા વિય નિચ્ચલા સન્નિસિન્નાવ અહોસિ. પરિબ્બાજકો તં વિભૂતિં દિસ્વા અત્તનો પરિસં ઓલોકેસિ. તત્થ કેચિ હત્થં ખિપન્તિ, કેચિ પાદં, કેચિ વિપ્પલપન્તિ, કેચિ નિલ્લાલિતજિવ્હા પગ્ઘરિતખેળા, દન્તે ખાદન્તા કાકચ્છમાના ઘરુઘરુપસ્સાસિનો સયન્તિ. સો રતનત્તયસ્સ ગુણવણ્ણે વત્તબ્બેપિ ઇસ્સાવસેન પુન અવણ્ણમેવ આરભિ. બ્રહ્મદત્તો પન વુત્તનયેનેવ વણ્ણં. તેન વુત્તં – ‘‘તત્રાપિ સુદં સુપ્પિયો પરિબ્બાજકો’’તિ સબ્બં વત્તબ્બં. તત્થ તત્રાપીતિ તસ્મિમ્પિ, અમ્બલટ્ઠિકાયં ઉય્યાનેતિ અત્થો.

૩. સમ્બહુલાનન્તિ બહુકાનં. તત્થ વિનયપરિયાયેન તયો જના ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તતો પરં સઙ્ઘો. સુત્તન્તપરિયાયેન પન તયો તયોવ તતો પટ્ઠાય સમ્બહુલા. ઇધ સુત્તન્તપરિયાયેન ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વેદિતબ્બા. મણ્ડલમાળેતિ કત્થચિ દ્વે કણ્ણિકા ગહેત્વા હંસવટ્ટકચ્છન્નેન કતા કૂટાગારસાલાપિ ‘‘મણ્ડલમાળો’’તિ વુચ્ચતિ, કત્થચિ એકં કણ્ણિકં ગહેત્વા થમ્ભપન્તિં પરિક્ખિપિત્વા કતા ઉપટ્ઠાનસાલાપિ ‘‘મણ્ડલમાળો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન નિસીદનસાલા ‘‘મણ્ડલમાળો’’તિ વેદિતબ્બો. સન્નિસિન્નાનન્તિ નિસજ્જનવસેન. સન્નિપતિતાનન્તિ સમોધાનવસેન. અયં સઙ્ખિયધમ્મોતિ સઙ્ખિયા વુચ્ચતિ કથા, કથાધમ્મોતિ અત્થો. ઉદપાદીતિ ઉપ્પન્નો. કતમો પન સોતિ? અચ્છરિયં આવુસોતિ એવમાદિ. તત્થ અન્ધસ્સ પબ્બતારોહણં વિય નિચ્ચં ન હોતીતિ અચ્છરિયં. અયં તાવ સદ્દનયો. અયં પન અટ્ઠકથાનયો – અચ્છરાયોગ્ગન્તિ અચ્છરિયં. અચ્છરં પહરિતું યુત્તન્તિ અત્થો. અભૂતપુબ્બં ભૂતન્તિ અબ્ભુતં. ઉભયં પેતં વિમ્હયસ્સેવાધિવચનં. યાવઞ્ચિદન્તિ યાવ ચ ઇદં તેન સુપ્પટિવિદિતતાય અપ્પમેય્યત્તં દસ્સેતિ.

તેન ભગવતા જાનતા…પે… સુપ્પટિવિદિતાતિ એત્થાયં સઙ્ખેપત્થો. યો સો ભગવા સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, તેન ભગવતા તેસં તેસં સત્તાનં આસયાનુસયં જાનતા, હત્થતલે ઠપિતં આમલકં વિય સબ્બઞેય્યધમ્મં પસ્સતા.

અપિ ચ પુબ્બેનિવાસાદીહિ જાનતા, દિબ્બેન ચક્ખુના પસ્સતા. તીહિ વિજ્જાહિ છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહિ જાનતા, સબ્બત્થ અપ્પટિહતેન સમન્તચક્ખુના પસ્સતા. સબ્બધમ્મજાનનસમત્થાય વા પઞ્ઞાય જાનતા, સબ્બસત્તાનં ચક્ખુવિસયાતીતાનિ તિરોકુટ્ટાદિગતાનિપિ રૂપાનિ અતિવિસુદ્ધેન મંસચક્ખુના પસ્સતા. અત્તહિતસાધિકાય વા સમાધિપદટ્ઠાનાય પટિવેધપઞ્ઞાય જાનતા, પરહિતસાધિકાય કરુણાપદટ્ઠાનાય દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતા.

અરીનં હતત્તા પચ્ચયાદીનઞ્ચ અરહત્તા અરહતા. સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન અન્તરાયિકધમ્મે વા જાનતા, નિય્યાનિકધમ્મે પસ્સતા, કિલેસારીનં હતત્તા અરહતા. સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ. એવં ચતૂવેસારજ્જવસેન ચતૂહાકારેહિ થોમિતેન સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતા નાનજ્ઝાસયતા સુપ્પટિવિદિતા યાવ ચ સુટ્ઠુ પટિવિદિતા.

ઇદાનિસ્સ સુપ્પટિવિદિતભાવં દસ્સેતું અયઞ્હીતિઆદિમાહ. ઇદં વુત્તં હોતિ યા ચ અયં ભગવતા ‘‘ધાતુસો, ભિક્ખવે, સત્તા સંસન્દન્તિ સમેન્તિ, હીનાધિમુત્તિકા હીનાધિમુત્તિકેહિ સદ્ધિં સંસન્દન્તિ સમેન્તિ, કલ્યાણાધિમુત્તિકા કલ્યાણાધિમુત્તિકેહિ સદ્ધિં સંસન્દન્તિ સમેન્તિ. અતીતમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, અદ્ધાનં ધાતુસોવ સત્તા સંસન્દિંસુ સમિંસુ, હીનાધિમુત્તિકા હીનાધિમુત્તિકેહિ…પે… કલ્યાણાધિમુત્તિકા કલ્યાણાધિમુત્તિકેહિ સદ્ધિં સંસન્દિંસુ સમિંસુ, અનાગતમ્પિ ખો, ભિક્ખવે, અદ્ધાનં…પે… સંસન્દિસ્સન્તિ સમેસ્સન્તિ, એતરહિપિ ખો, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં ધાતુસોવ સત્તા સંસન્દન્તિ સમેન્તિ, હીનાધિમુત્તિકા હીનાધિમુત્તિકેહિ…પે… કલ્યાણાધિમુત્તિકા કલ્યાણાધિમુત્તિકેહિ સદ્ધિં સંસન્દન્તિ સમેન્તી’’તિ એવં સત્તાનં નાનાધિમુત્તિકતા, નાનજ્ઝાસયતા, નાનાદિટ્ઠિકતા, નાનાખન્તિતા, નાનારુચિતા, નાળિયા મિનન્તેન વિય તુલાય તુલયન્તેન વિય ચ નાનાધિમુત્તિકતાઞાણેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન વિદિતા, સા યાવ સુપ્પટિવિદિતા. દ્વેપિ નામ સત્તા એકજ્ઝાસયા દુલ્લભા લોકસ્મિં. એકસ્મિં ગન્તુકામે એકો ઠાતુકામો હોતિ, એકસ્મિં પિવિતુકામે એકો ભુઞ્જિતુકામો. ઇમેસુ ચાપિ દ્વીસુ આચરિયન્તેવાસીસુ અયઞ્હિ ‘‘સુપ્પિયો પરિબ્બાજકો…પે… ભગવન્તં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધા હોન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચા’’તિ. તત્થ ઇતિહમેતિ ઇતિહ ઇમે, એવં ઇમેતિ અત્થો. સેસં વુત્તનયમેવ.

૪. અથ ખો ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં ઇમં સઙ્ખિયધમ્મં વિદિત્વાતિ એત્થ વિદિત્વાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિત્વા. ભગવા હિ કત્થચિ મંસચક્ખુના દિસ્વા જાનાતિ – ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાન’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) વિય. કત્થચિ દિબ્બચક્ખુના દિસ્વા જાનાતિ – ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન તા દેવતાયો સહસ્સસ્સેવ પાટલિગામે વત્થૂનિ પરિગણ્હન્તિયો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૫૨) વિય. કત્થચિ પકતિસોતેન સુત્વા જાનાતિ – ‘‘અસ્સોસિ ખો ભગવા આયસ્મતો આનન્દસ્સ સુભદ્દેન પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં ઇમં કથાસલ્લાપ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૧૩) વિય. કત્થચિ દિબ્બસોતેન સુત્વા જાનાતિ – ‘‘અસ્સોસિ ખો ભગવા દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય સન્ધાનસ્સ ગહપતિસ્સ નિગ્રોધેન પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં ઇમં કથાસલ્લાપ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૫૪) વિય. ઇધ પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સુત્વા અઞ્ઞાસિ. કિં કરોન્તો અઞ્ઞાસિ? પચ્છિમયામકિચ્ચં, કિચ્ચઞ્ચ નામેતં સાત્થકં, નિરત્થકન્તિ દુવિધં હોતિ. તત્થ નિરત્થકકિચ્ચં ભગવતા બોધિપલ્લઙ્કેયેવ અરહત્તમગ્ગેન સમુગ્ઘાતં કતં. સાત્થકંયેવ પન ભગવતો કિચ્ચં હોતિ. તં પઞ્ચવિધં – પુરેભત્તકિચ્ચં, પચ્છાભત્તકિચ્ચં, પુરિમયામકિચ્ચં, મજ્ઝિમયામકિચ્ચં, પચ્છિમયામકિચ્ચન્તિ.

તત્રિદં પુરેભત્તકિચ્ચં –

ભગવા હિ પાતોવ ઉટ્ઠાય ઉપટ્ઠાકાનુગ્ગહત્થં સરીરફાસુકત્થઞ્ચ મુખધોવનાદિસરીરપરિકમ્મં કત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા તાવ વિવિત્તાસને વીતિનામેત્વા, ભિક્ખાચારવેલાયં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તમાદાય કદાચિ એકકો, કદાચિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો, ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસતિ; કદાચિ પકતિયા, કદાચિ અનેકેહિ પાટિહારિયેહિ વત્તમાનેહિ. સેય્યથિદં, પિણ્ડાય પવિસતો લોકનાથસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા મુદુગતવાતા પથવિં સોધેન્તિ, વલાહકા ઉદકફુસિતાનિ મુઞ્ચન્તા મગ્ગે રેણું વૂપસમેત્વા ઉપરિ વિતાનં હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, અપરે વાતા પુપ્ફાનિ ઉપસંહરિત્વા મગ્ગે ઓકિરન્તિ, ઉન્નતા ભૂમિપ્પદેસા ઓનમન્તિ, ઓનતા ઉન્નમન્તિ, પાદનિક્ખેપસમયે સમાવ ભૂમિ હોતિ, સુખસમ્ફસ્સાનિ પદુમપુપ્ફાનિ વા પાદે સમ્પટિચ્છન્તિ. ઇન્દખીલસ્સ અન્તો ઠપિતમત્તે દક્ખિણપાદે સરીરતો છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણરસપિઞ્જરાનિ વિય ચિત્રપટપરિક્ખિત્તાનિ વિય ચ પાસાદકૂટાગારાદીનિ અલઙ્કરોન્તિયો ઇતો ચિતો ચ ધાવન્તિ, હત્થિઅસ્સવિહઙ્ગાદયો સકસકટ્ઠાનેસુ ઠિતાયેવ મધુરેનાકારેન સદ્દં કરોન્તિ, તથા ભેરિવીણાદીનિ તૂરિયાનિ મનુસ્સાનઞ્ચ કાયૂપગાનિ આભરણાનિ. તેન સઞ્ઞાણેન મનુસ્સા જાનન્તિ – ‘‘અજ્જ ભગવા ઇધ પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ. તે સુનિવત્થા સુપારુતા ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય ઘરા નિક્ખમિત્વા અન્તરવીથિં પટિપજ્જિત્વા ભગવન્તં ગન્ધપુપ્ફાદીહિ સક્કચ્ચં પૂજેત્વા વન્દિત્વા – ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, દસ ભિક્ખૂ, અમ્હાકં વીસતિ, પઞ્ઞાસં…પે… સતં દેથા’’તિ યાચિત્વા ભગવતોપિ પત્તં ગહેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા સક્કચ્ચં પિણ્ડપાતેન પટિમાનેન્તિ. ભગવા કતભત્તકિચ્ચો તેસં સત્તાનં ચિત્તસન્તાનાનિ ઓલોકેત્વા તથા ધમ્મં દેસેતિ, યથા કેચિ સરણગમનેસુ પતિટ્ઠહન્તિ, કેચિ પઞ્ચસુ સીલેસુ, કેચિ સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિફલાનં અઞ્ઞતરસ્મિં; કેચિ પબ્બજિત્વા અગ્ગફલે અરહત્તેતિ. એવં મહાજનં અનુગ્ગહેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગચ્છતિ. તત્થ ગન્ત્વા મણ્ડલમાળે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદતિ, ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનં આગમયમાનો. તતો ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને ઉપટ્ઠાકો ભગવતો નિવેદેતિ. અથ ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસતિ. ઇદં તાવ પુરેભત્તકિચ્ચં.

અથ ભગવા એવં કતપુરેભત્તકિચ્ચો ગન્ધકુટિયા ઉપટ્ઠાને નિસીદિત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા પાદપીઠે ઠત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓવદતિ – ‘‘ભિક્ખવે, અપ્પમાદેન સમ્પાદેથ, દુલ્લભો બુદ્ધુપ્પાદો લોકસ્મિં, દુલ્લભો મનુસ્સત્તપટિલાભો, દુલ્લભા સમ્પત્તિ, દુલ્લભા પબ્બજ્જા, દુલ્લભં સદ્ધમ્મસ્સવન’’ન્તિ. તત્થ કેચિ ભગવન્તં કમ્મટ્ઠાનં પુચ્છન્તિ. ભગવાપિ તેસં ચરિયાનુરૂપં કમ્મટ્ઠાનં દેતિ. તતો સબ્બેપિ ભગવન્તં વન્દિત્વા અત્તનો અત્તનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ ગચ્છન્તિ. કેચિ અરઞ્ઞં, કેચિ રુક્ખમૂલં, કેચિ પબ્બતાદીનં અઞ્ઞતરં, કેચિ ચાતુમહારાજિકભવનં…પે… કેચિ વસવત્તિભવનન્તિ. તતો ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા સચે આકઙ્ખતિ, દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો મુહુત્તં સીહસેય્યં કપ્પેતિ. અથ સમસ્સાસિતકાયો વુટ્ઠહિત્વા દુતિયભાગે લોકં વોલોકેતિ. તતિયભાગે યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ તત્થ મહાજનો પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં સુનિવત્થો સુપારુતો ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય વિહારે સન્નિપતતિ. તતો ભગવા સમ્પત્તપરિસાય અનુરૂપેન પાટિહારિયેન ગન્ત્વા ધમ્મસભાયં પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસજ્જ ધમ્મં દેસેતિ કાલયુત્તં સમયયુત્તં, અથ કાલં વિદિત્વા પરિસં ઉય્યોજેતિ, મનુસ્સા ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કમન્તિ. ઇદં પચ્છાભત્તકિચ્ચં.

સો એવં નિટ્ઠિતપચ્છાભત્તકિચ્ચો સચે ગત્તાનિ ઓસિઞ્ચિતુકામો હોતિ, બુદ્ધાસના વુટ્ઠાય ન્હાનકોટ્ઠકં પવિસિત્વા ઉપટ્ઠાકેન પટિયાદિતઉદકેન ગત્તાનિ ઉતું ગણ્હાપેતિ. ઉપટ્ઠાકોપિ બુદ્ધાસનં આનેત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે પઞ્ઞપેતિ. ભગવા સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગં એકંસં કરિત્વા તત્થ ગન્ત્વા નિસીદતિ એકકોવ મુહુત્તં પટિસલ્લીનો, અથ ભિક્ખૂ તતો તતો આગમ્મ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ. તત્થ એકચ્ચે પઞ્હં પુચ્છન્તિ, એકચ્ચે કમ્મટ્ઠાનં, એકચ્ચે ધમ્મસ્સવનં યાચન્તિ. ભગવા તેસં અધિપ્પાયં સમ્પાદેન્તો પુરિમયામં વીતિનામેતિ. ઇદં પુરિમયામકિચ્ચં.

પુરિમયામકિચ્ચપરિયોસાને પન ભિક્ખૂસુ ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કન્તેસુ સકલદસસહસ્સિલોકધાતુદેવતાયો ઓકાસં લભમાના ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ, યથાભિસઙ્ખતં અન્તમસો ચતુરક્ખરમ્પિ. ભગવા તાસં દેવતાનં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો મજ્ઝિમયામં વીતિનામેતિ. ઇદં મજ્ઝિમયામકિચ્ચં.

પચ્છિમયામં પન તયો કોટ્ઠાસે કત્વા પુરેભત્તતો પટ્ઠાય નિસજ્જાય પીળિતસ્સ સરીરસ્સ કિલાસુભાવમોચનત્થં એકં કોટ્ઠાસં ચઙ્કમેન વીતિનામેતિ. દુતિયકોટ્ઠાસે ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો સીહસેય્યં કપ્પેતિ. તતિયકોટ્ઠાસે પચ્ચુટ્ઠાય નિસીદિત્વા પુરિમબુદ્ધાનં સન્તિકે દાનસીલાદિવસેન કતાધિકારપુગ્ગલદસ્સનત્થં બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેતિ. ઇદં પચ્છિમયામકિચ્ચં.

તસ્મિં પન દિવસે ભગવા પુરેભત્તકિચ્ચં રાજગહે પરિયોસાપેત્વા પચ્છાભત્તે મગ્ગં આગતો, પુરિમયામે ભિક્ખૂનં કમ્મટ્ઠાનં કથેત્વા, મજ્ઝિમયામે દેવતાનં પઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા, પચ્છિમયામે ચઙ્કમં આરુય્હ ચઙ્કમમાનો પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં ઇમં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં આરબ્ભ પવત્તં કથં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનેવ સુત્વા અઞ્ઞાસીતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પચ્છિમયામકિચ્ચં કરોન્તો અઞ્ઞાસી’’તિ.

ઞત્વા ચ પનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ મય્હં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં આરબ્ભ ગુણં કથેન્તિ, એતેસઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણકિચ્ચં ન પાકટં, મય્હમેવ પાકટં. મયિ પન ગતે એતે અત્તનો કથં નિરન્તરં આરોચેસ્સન્તિ, તતો નેસં અહં તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા તિવિધં સીલં વિભજન્તો, દ્વાસટ્ઠિયા ઠાનેસુ અપ્પટિવત્તિયં સીહનાદં નદન્તો, પચ્ચયાકારં સમોધાનેત્વા બુદ્ધગુણે પાકટે કત્વા, સિનેરું ઉક્ખિપેન્તો વિય સુવણ્ણકૂટેન નભં પહરન્તો વિય ચ દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનં બ્રહ્મજાલસુત્તન્તં અરહત્તનિકૂટેન નિટ્ઠાપેન્તો દેસેસ્સામિ, સા મે દેસના પરિનિબ્બુતસ્સાપિ પઞ્ચવસ્સસહસ્સાનિ સત્તાનં અમતમહાનિબ્બાનં સમ્પાપિકા ભવિસ્સતી’’તિ. એવં ચિન્તેત્વા યેન મણ્ડલમાળો તેનુપસઙ્કમીતિ. યેનાતિ યેન દિસાભાગેન, સો ઉપસઙ્કમિતબ્બો. ભુમ્મત્થે વા એતં કરણવચનં, યસ્મિં પદેસે સો મણ્ડલમાળો, તત્થ ગતોતિ અયમેત્થ અત્થો.

પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદીતિ બુદ્ધકાલે કિર યત્થ યત્થ એકોપિ ભિક્ખુ વિહરતિ સબ્બત્થ બુદ્ધાસનં પઞ્ઞત્તમેવ હોતિ. કસ્મા? ભગવા કિર અત્તનો સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ફાસુકટ્ઠાને વિહરન્તે મનસિ કરોતિ – ‘‘અસુકો મય્હં સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગતો, સક્ખિસ્સતિ નુ ખો વિસેસં નિબ્બત્તેતું નો વા’’તિ. અથ નં પસ્સતિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા અકુસલવિતક્કં વિતક્કયમાનં, તતો ‘‘કથઞ્હિ નામ માદિસસ્સ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વિહરન્તં ઇમં કુલપુત્તં અકુસલવિતક્કા અભિભવિત્વા અનમતગ્ગે વટ્ટદુક્ખે સંસારેસ્સન્તી’’તિ તસ્સ અનુગ્ગહત્થં તત્થેવ અત્તાનં દસ્સેત્વા તં કુલપુત્તં ઓવદિત્વા આકાસં ઉપ્પતિત્વા પુન અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. અથેવં ઓવદિયમાના તે ભિક્ખૂ ચિન્તયિંસુ – ‘‘સત્થા અમ્હાકં મનં જાનિત્વા આગન્ત્વા અમ્હાકં સમીપે ઠિતંયેવ અત્તાનં દસ્સેતિ’’. તસ્મિં ખણે – ‘‘ભન્તે, ઇધ નિસીદથ, ઇધ નિસીદથા’’તિ આસનપરિયેસનં નામ ભારોતિ. તે આસનં પઞ્ઞપેત્વાવ વિહરન્તિ. યસ્સ પીઠં અત્થિ, સો તં પઞ્ઞપેતિ. યસ્સ નત્થિ, સો મઞ્ચં વા ફલકં વા કટ્ઠં વા પાસાણં વા વાલુકપુઞ્જં વા પઞ્ઞપેતિ. તં અલભમાના પુરાણપણ્ણાનિપિ સઙ્કડ્ઢિત્વા તત્થ પંસુકૂલં પત્થરિત્વા ઠપેન્તિ. ઇધ પન રઞ્ઞો નિસીદનાસનમેવ અત્થિ, તં પપ્ફોટેત્વા પઞ્ઞપેત્વા પરિવારેત્વા તે ભિક્ખૂ ભગવતો અધિમુત્તિકઞાણમારબ્ભ ગુણં થોમયમાના નિસીદિંસુ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ.

એવં નિસિન્નો પન જાનન્તોયેવ કથાસમુટ્ઠાપનત્થં ભિક્ખૂ પુચ્છિ. તે ચસ્સ સબ્બં કથયિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘નિસજ્જ ખો ભગવા’’તિઆદિ. તત્થ કાય નુત્થાતિ કતમાય નુ કથાય સન્નિસિન્ના ભવથાતિ અત્થો. કાય નેત્થાતિપિ પાળિ, તસ્સા કતમાય નુ એત્થાતિ અત્થો કાય નોત્થાતિપિ પાળિ. તસ્સાપિ પુરિમોયેવ અત્થો.

અન્તરાકથાતિ, કમ્મટ્ઠાનમનસિકારઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીનં અન્તરા અઞ્ઞા એકા કથા. વિપ્પકતાતિ, મમ આગમનપચ્ચયા અપરિનિટ્ઠિતા સિખં અપ્પત્તા. તેન કિં દસ્સેતિ? ‘‘નાહં તુમ્હાકં કથાભઙ્ગત્થં આગતો, અહં પન સબ્બઞ્ઞુતાય તુમ્હાકં કથં નિટ્ઠાપેત્વા મત્થકપ્પત્તં કત્વા દસ્સામીતિ આગતો’’તિ નિસજ્જેવ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેતિ. અયં ખો નો, ભન્તે, અન્તરાકથા વિપ્પકતા, અથ ભગવા અનુપ્પત્તોતિ એત્થાપિ અયમધિપ્પાયો. અયં ભન્તે અમ્હાકં ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં આરબ્ભ ગુણકથા વિપ્પકતા, ન રાજકથાદિકા તિરચ્છાનકથા, અથ ભગવા અનુપ્પત્તો; તં નો ઇદાનિ નિટ્ઠાપેત્વા દેસેથાતિ.

એત્તાવતા ચ યં આયસ્મતા આનન્દેન કમલકુવલયુજ્જલવિમલસાધુરસસલિલાય પોક્ખરણિયા સુખાવતરણત્થં નિમ્મલસિલાતલરચનવિલાસસોભિતરતનસોપાનં, વિપ્પકિણ્ણમુત્તાતલસદિસવાલુકાકિણ્ણપણ્ડરભૂમિભાગં તિત્થં વિય સુવિભત્તભિત્તિવિચિત્રવેદિકાપરિક્ખિત્તસ્સ નક્ખત્તપથં ફુસિતુકામતાય વિય, વિજમ્ભિતસમુસ્સયસ્સ પાસાદવરસ્સ સુખારોહણત્થં દન્તમયસણ્હમુદુફલકકઞ્ચનલતાવિનદ્ધમણિગણપ્પભાસમુદયુજ્જલસોભં સોપાનં વિય, સુવણ્ણવલયનૂપુરાદિસઙ્ઘટ્ટનસદ્દસમ્મિસ્સિતકથિતહસિતમધુરસ્સરગેહજનવિચરિતસ્સ ઉળારિસ્સરિવિભવસોભિતસ્સ મહાઘરસ્સ સુખપ્પવેસનત્થં સુવણ્ણરજતમણિમુત્તપવાળાદિજુતિવિસ્સરવિજ્જોતિતસુપ્પતિટ્ઠિતવિસાલદ્વારબાહં મહાદ્વારં વિય ચ અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ બુદ્ધગુણાનુભાવસંસૂચકસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સુખાવગહણત્થં કાલદેસદેસકવત્થુપરિસાપદેસપટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતં, તસ્સત્થવણ્ણના સમત્તાતિ.

૫. ઇદાનિ – ‘‘મમં વા, ભિક્ખવે, પરે અવણ્ણં ભાસેય્યુ’’ન્તિઆદિના નયેન ભગવતા નિક્ખિત્તસ્સ સુત્તસ્સ વણ્ણનાય ઓકાસો અનુપ્પત્તો. સા પનેસા સુત્તવણ્ણના. યસ્મા સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ, તસ્મા સુત્તનિક્ખેપં તાવ વિચારયિસ્સામ. ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા – અત્તજ્ઝાસયો, પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસિકો, અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ.

તત્થ યાનિ સુત્તાનિ ભગવા પરેહિ અનજ્ઝિટ્ઠો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેસિ; સેય્યથિદં, આકઙ્ખેય્યસુત્તં, વત્થસુત્તં, મહાસતિપટ્ઠાનં, મહાસળાયતનવિભઙ્ગસુત્તં, અરિયવંસસુત્તં, સમ્મપ્પધાનસુત્તન્તહારકો, ઇદ્ધિપાદઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગસુત્તન્તહારકોતિ એવમાદીનિ; તેસં અત્તજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

યાનિ પન ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનિયા ધમ્મા; યંનૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિં આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ; (સં. નિ. ૪.૧૨૧) એવં પરેસં અજ્ઝાસયં ખન્તિં મનં અભિનીહારં બુજ્ઝનભાવઞ્ચ અવેક્ખિત્વા પરજ્ઝાસયવસેન કથિતાનિ; સેય્યથિદં, ચૂળરાહુલોવાદસુત્તં, મહારાહુલોવાદસુત્તં, ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં, ધાતુવિભઙ્ગસુત્તન્તિ એવમાદીનિ; તેસં પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

ભગવન્તં પન ઉપસઙ્કમિત્વા ચતસ્સો પરિસા, ચત્તારો વણ્ણા, નાગા, સુપણ્ણા, ગન્ધબ્બા, અસુરા, યક્ખા, મહારાજાનો, તાવતિંસાદયો દેવા, મહાબ્રહ્માતિ એવમાદયો – ‘‘બોજ્ઝઙ્ગા બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ. ‘‘નીવરણા નીવરણા’’તિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ; ‘‘ઇમે નુ ખો, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’. ‘‘કિં સૂધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિઆદિના નયેન પઞ્હં પુચ્છન્તિ. એવં પુટ્ઠેન ભગવતા યાનિ કથિતાનિ બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તાદીનિ, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ દેવતાસંયુત્ત-મારસંયુત્ત-બ્રહ્મસંયુત્ત-સક્કપઞ્હ-ચૂળવેદલ્લ-મહાવેદલ્લ-સામઞ્ઞફલ-આળવક-સૂચિલોમ-ખરલોમસુત્તાદીનિ; તેસં પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો.

યાનિ પન તાનિ ઉપ્પન્નં કારણં પટિચ્ચ કથિતાનિ, સેય્યથિદં – ધમ્મદાયાદં, ચૂળસીહનાદં, ચન્દૂપમં, પુત્તમંસૂપમં, દારુક્ખન્ધૂપમં, અગ્ગિક્ખન્ધૂપમં, ફેણપિણ્ડૂપમં, પારિચ્છત્તકૂપમન્તિ એવમાદીનિ; તેસં અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો.

એવમેતેસુ ચતૂસુ નિક્ખેપેસુ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો. અટ્ઠુપ્પત્તિયા હિ ઇદં ભગવતા નિક્ખિત્તં. કતરાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા? વણ્ણાવણ્ણે. આચરિયો રતનત્તયસ્સ અવણ્ણં અભાસિ, અન્તેવાસી વણ્ણં. ઇતિ ઇમં વણ્ણાવણ્ણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા દેસનાકુસલો ભગવા – ‘‘મમં વા, ભિક્ખવે, પરે અવણ્ણં ભાસેય્યુ’’ન્તિ દેસનં આરભિ. તત્થ મમન્તિ, સામિવચનં, મમાતિ અત્થો. વાસદ્દો વિકપ્પનત્થો. પરેતિ, પટિવિરુદ્ધા સત્તા. તત્રાતિ યે અવણ્ણં વદન્તિ તેસુ.

ન આઘાતોતિઆદીહિ કિઞ્ચાપિ તેસં ભિક્ખૂનં આઘાતોયેવ નત્થિ, અથ ખો આયતિં કુલપુત્તાનં ઈદિસેસુપિ ઠાનેસુ અકુસલુપ્પત્તિં પટિસેધેન્તો ધમ્મનેત્તિં ઠપેતિ. તત્થ આહનતિ ચિત્તન્તિ ‘આઘાતો’; કોપસ્સેતં અધિવચનં. અપ્પતીતા હોન્તિ તેન અતુટ્ઠા અસોમનસ્સિકાતિ અપ્પચ્ચયો; દોમનસ્સસ્સેતં અધિવચનં. નેવ અત્તનો ન પરેસં હિતં અભિરાધયતીતિ અનભિરદ્ધિ; કોપસ્સેતં અધિવચનં. એવમેત્થ દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધો, એકેન વેદનાક્ખન્ધોતિ દ્વે ખન્ધા વુત્તા. તેસં વસેન સેસાનમ્પિ સમ્પયુત્તધમ્માનં કારણં પટિક્ખિત્તમેવ.

એવં પઠમેન નયેન મનોપદોસં નિવારેત્વા, દુતિયેન નયેન તત્થ આદીનવં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘તત્ર ચે તુમ્હે અસ્સથ કુપિતા વા અનત્તમના વા, તુમ્હં યેવસ્સ તેન અન્તરાયો’’તિ. તત્થ ‘તત્ર ચે તુમ્હે અસ્સથા’તિ તેસુ અવણ્ણભાસકેસુ, તસ્મિં વા અવણ્ણે તુમ્હે ભવેય્યાથ ચે; યદિ ભવેય્યાથાતિ અત્થો. ‘કુપિતા’ કોપેન, અનત્તમના દોમનસ્સેન. ‘તુમ્હં યેવસ્સ તેન અન્તરાયો’તિ તુમ્હાકંયેવ તેન કોપેન, તાય ચ અનત્તમનતાય પઠમજ્ઝાનાદીનં અન્તરાયો ભવેય્ય.

એવં દુતિયેન નયેન આદીનવં દસ્સેત્વા, તતિયેન નયેન વચનત્થસલ્લક્ખણમત્તેપિ અસમત્થતં દસ્સેન્તો – ‘‘અપિ નુ તુમ્હે પરેસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પરેસન્તિ યેસં કેસં ચિ. કુપિતો હિ નેવ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધઅરિયસાવકાનં, ન માતાપિતૂનં, ન પચ્ચત્થિકાનં સુભાસિતદુબ્ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનાતિ. યથાહ –

‘‘કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધં તમં તદા હોતિ, યં કોધો સહતે નરં.

અનત્થજનનો કોધો, કોધો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતી’’તિ. (અ. નિ. ૭.૬૪);

એવં સબ્બથાપિ અવણ્ણે મનોપદોસં નિસેધેત્વા ઇદાનિ પટિપજ્જિતબ્બાકારં દસ્સેન્તો – ‘‘તત્ર તુમ્હેહિ અભૂતં અભૂતતો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ તત્ર તુમ્હેહીતિ, તસ્મિં અવણ્ણે તુમ્હેહિ. અભૂતં અભૂતતો નિબ્બેઠેતબ્બન્તિ યં અભૂતં, તં અભૂતભાવેનેવ અપનેતબ્બં. કથં? ઇતિપેતં અભૂતન્તિઆદિના નયેન. તત્રાયં યોજના – ‘‘તુમ્હાકં સત્થા ન સબ્બઞ્ઞૂ, ધમ્મો દુરક્ખાતો, સઙ્ઘો દુપ્પટિપન્નો’’તિઆદીનિ સુત્વા ન તુણ્હી ભવિતબ્બં. એવં પન વત્તબ્બં – ‘‘ઇતિ પેતં અભૂતં, યં તુમ્હેહિ વુત્તં, તં ઇમિનાપિ કારણેન અભૂતં, ઇમિનાપિ કારણેન અતચ્છં, ‘નત્થિ ચેતં અમ્હેસુ’, ‘ન ચ પનેતં અમ્હેસુ સંવિજ્જતિ’, સબ્બઞ્ઞૂયેવ અમ્હાકં સત્થા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો, તત્ર ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કારણ’’ન્તિ. એત્થ ચ દુતિયં પદં પઠમસ્સ, ચતુત્થઞ્ચ તતિયસ્સ વેવચનન્તિ વેદિતબ્બં. ઇદઞ્ચ અવણ્ણેયેવ નિબ્બેઠનં કાતબ્બં, ન સબ્બત્થ. યદિ હિ ‘‘ત્વં દુસ્સીલો, તવાચરિયો દુસ્સીલો, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ તયા કતં, તવાચરિયેન કત’’ન્તિ વુત્તે તુણ્હીભૂતો અધિવાસેતિ, આસઙ્કનીયો હોતિ. તસ્મા મનોપદોસં અકત્વા અવણ્ણો નિબ્બેઠેતબ્બો. ‘‘ઓટ્ઠોસિ, ગોણોસી’’તિઆદિના પન નયેન દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તં પુગ્ગલં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા અધિવાસનખન્તિયેવ તત્થ કાતબ્બા.

૬. એવં અવણ્ણભૂમિયં તાદિલક્ખણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વણ્ણભૂમિયં દસ્સેતું ‘‘મમં વા, ભિક્ખવે, પરે વણ્ણં ભાસેય્યુ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પરેતિ યે કેચિ પસન્ના દેવમનુસ્સા. આનન્દન્તિ એતેનાતિ આનન્દો, પીતિયા એતં અધિવચનં. સુમનસ્સ ભાવો સોમનસ્સં, ચેતસિકસુખસ્સેતં અધિવચનં. ઉપ્પિલાવિનો ભાવો ઉપ્પિલાવિતત્તં. કસ્સ ઉપ્પિલાવિતત્તન્તિ? ચેતસોતિ. ઉદ્ધચ્ચાવહાય ઉપ્પિલાપનપીતિયા એતં અધિવચનં. ઇધાપિ દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધો, એકેન વેદનાક્ખન્ધો વુત્તો.

એવં પઠમનયેન ઉપ્પિલાવિતત્તં નિવારેત્વા, દુતિયેન તત્થ આદીનવં દસ્સેન્તો – ‘‘તત્ર ચે તુમ્હે અસ્સથા’’તિઆદિમાહ. ઇધાપિ તુમ્હં યેવસ્સ તેન અન્તરાયોતિ તેન ઉપ્પિલાવિતત્તેન તુમ્હાકંયેવ પઠમજ્ઝાનાદીનં અન્તરાયો ભવેય્યાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. કસ્મા પનેતં વુત્તં? નનુ ભગવતા –

‘‘બુદ્ધોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ;

વરમેવ હિ સા પીતિ, કસિણેનાપિ જમ્બુદીપસ્સ.

ધમ્મોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ;

વરમેવ હિ સા પીતિ, કસિણેનાપિ જમ્બુદીપસ્સ.

સઙ્ઘોતિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ;

વરમેવ હિ સા પીતિ, કસિણેનાપિ જમ્બુદીપસ્સા’’તિ ચ.

‘‘યે, ભિક્ખવે, બુદ્ધે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના’’તિ ચ એવમાદીહિ અનેકસતેહિ સુત્તેહિ રતનત્તયે પીતિસોમનસ્સમેવ વણ્ણિતન્તિ. સચ્ચં વણ્ણિતં, તં પન નેક્ખમ્મનિસ્સિતં. ઇધ – ‘‘અમ્હાકં બુદ્ધો, અમ્હાકં ધમ્મો’’તિઆદિના નયેન આયસ્મતો છન્નસ્સ ઉપ્પન્નસદિસં ગેહસ્સિતં પીતિસોમનસ્સં અધિપ્પેતં. ઇદઞ્હિ ઝાનાદિપટિલાભાય અન્તરાયકરં હોતિ. તેનેવાયસ્મા છન્નોપિ યાવ બુદ્ધો ન પરિનિબ્બાયિ, તાવ વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ, પરિનિબ્બાનકાલે પઞ્ઞત્તેન પન બ્રહ્મદણ્ડેન તજ્જિતો તં પીતિસોમનસ્સં પહાય વિસેસં નિબ્બત્તેસિ. તસ્મા અન્તરાયકરંયેવ સન્ધાય ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ લોભસહગતા પીતિ. લોભો ચ કોધસદિસોવ. યથાહ –

‘‘લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધં તમં તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નરં.

અનત્થજનનો લોભો, લોભો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતી’’તિ. (ઇતિવુ. ૮૮);

તતિયવારો પન ઇધ અનાગતોપિ અત્થતો આગતો યેવાતિ વેદિતબ્બો. યથેવ હિ કુદ્ધો, એવં લુદ્ધોપિ અત્થં ન જાનાતીતિ.

પટિપજ્જિતબ્બાકારદસ્સનવારે પનાયં યોજના – ‘‘તુમ્હાકં સત્થા સબ્બઞ્ઞૂ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો, ધમ્મો સ્વાક્ખાતો, સઙ્ઘો સુપ્પટિપન્નો’’તિઆદીનિ સુત્વા ન તુણ્હી ભવિતબ્બં. એવં પન પટિજાનિતબ્બં – ‘‘ઇતિપેતં ભૂતં, યં તુમ્હેહિ વુત્તં, તં ઇમિનાપિ કારણેન ભૂતં, ઇમિનાપિ કારણેન તચ્છં. સો હિ ભગવા ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો; ધમ્મો ઇતિપિ સ્વાક્ખાતો, ઇતિપિ સન્દિટ્ઠિકો; સઙ્ઘો ઇતિપિ સુપ્પટિપન્નો, ઇતિપિ ઉજુપ્પટિપન્નો’’તિ. ‘‘ત્વં સીલવા’’તિ પુચ્છિતેનાપિ સચે સીલવા, ‘‘સીલવાહમસ્મી’’તિ પટિજાનિતબ્બમેવ. ‘‘ત્વં પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી…પે… અરહા’’તિ પુટ્ઠેનાપિ સભાગાનં ભિક્ખૂનંયેવ પટિજાનિતબ્બં. એવઞ્હિ પાપિચ્છતા ચેવ પરિવજ્જિતા હોતિ, સાસનસ્સ ચ અમોઘતા દીપિતા હોતીતિ. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ચૂળસીલવણ્ણના

૭. અપ્પમત્તકં ખો પનેતં, ભિક્ખવેતિ કો અનુસન્ધિ? ઇદં સુત્તં દ્વીહિ પદેહિ આબદ્ધં વણ્ણેન ચ અવણ્ણેન ચ. તત્થ અવણ્ણો – ‘‘ઇતિ પેતં અભૂતં ઇતિ પેતં અતચ્છ’’ન્તિ, એત્થેવ ઉદકન્તં પત્વા અગ્ગિવિય નિવત્તો. વણ્ણો પન ભૂતં ભૂતતો પટિજાનિતબ્બં – ‘‘ઇતિ પેતં ભૂત’’ન્તિ એવં અનુવત્તતિયેવ. સો પન દુવિધો બ્રહ્મદત્તેન ભાસિતવણ્ણો ચ ભિક્ખુસઙ્ઘેન અચ્છરિયં આવુસોતિઆદિના નયેન આરદ્ધવણ્ણો ચ. તેસુ ભિક્ખુસઙ્ઘેન વુત્તવણ્ણસ્સ ઉપરિ સુઞ્ઞતાપકાસને અનુસન્ધિં દસ્સેસ્સતિ. ઇધ પન બ્રહ્મદત્તેન વુત્તવણ્ણસ્સ અનુસન્ધિં દસ્સેતું ‘‘અપ્પમત્તકં ખો પનેતં, ભિક્ખવે’’તિ દેસના આરદ્ધા.

તત્થ અપ્પમત્તકન્તિ પરિત્તસ્સ નામં. ઓરમત્તકન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. મત્તાતિ વુચ્ચતિ પમાણં. અપ્પં મત્તા એતસ્સાતિ અપ્પમત્તકં. ઓરં મત્તા એતસ્સાતિ ઓરમત્તકં. સીલમેવ સીલમત્તકં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘અપ્પમત્તકં ખો, પનેતં ભિક્ખવે, ઓરમત્તકં સીલમત્તકં’ નામ યેન ‘‘તથાગતસ્સ વણ્ણં વદામી’’તિ ઉસ્સાહં કત્વાપિ વણ્ણં વદમાનો પુથુજ્જનો વદેય્યાતિ. તત્થ સિયા – નનુ ઇદં સીલં નામ યોગિનો અગ્ગવિભૂસનં? યથાહુ પોરાણા –

‘‘સીલં યોગિસ્સ’લઙ્કારો, સીલં યોગિસ્સ મણ્ડનં;

સીલેહિ’લઙ્કતો યોગી, મણ્ડને અગ્ગતં ગતો’’તિ.

ભગવતાપિ ચ અનેકેસુ સુત્તસતેસુ સીલં મહન્તમેવ કત્વા કથિતં. યથાહ – ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ‘સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચસ્સં મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’તિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૫) ચ.

‘‘કિકીવ અણ્ડં, ચમરીવ વાલધિં;

પિયંવ પુત્તં, નયનંવ એકકં.

તથેવ સીલં, અનુરક્ખમાના;

સુપેસલા હોથ, સદા સગારવા’’તિ ચ.

‘‘ન પુપ્ફગન્ધો પટિવાતમેતિ;

ન ચન્દનં તગ્ગરમલ્લિકા વા.

સતઞ્ચ ગન્ધો પટિવાતમેતિ;

સબ્બા દિસા સપ્પુરિસો પવાયતિ.

ચન્દનં તગરં વાપિ, ઉપ્પલં અથ વસ્સિકી;

એતેસં ગન્ધજાતાનં, સીલગન્ધો અનુત્તરો.

અપ્પમત્તો અયં ગન્ધો, ય્વાયં તગરચન્દનં;

યો ચ સીલવતં ગન્ધો, વાતિ દેવેસુ ઉત્તમો.

તેસં સમ્પન્નસીલાનં, અપ્પમાદવિહારિનં;

સમ્મદઞ્ઞા વિમુત્તાનં, મારો મગ્ગં ન વિન્દતી’’તિ ચ. (ધ. પ. ૫૭);

‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવયં;

આતાપી નિપકો ભિક્ખુ, સો ઇમં વિજટયે જટ’’ન્તિ ચ. (સં. નિ. ૧.૨૩);

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યે કેચિ બીજગામભૂતગામા વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ, સબ્બે તે પથવિં નિસ્સાય, પથવિયં પતિટ્ઠાય; એવમેતે બીજગામભૂતગામા વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં આપજ્જન્તિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાય સત્તબોજ્ઝઙ્ગે ભાવેન્તો સત્તબોજ્ઝઙ્ગે બહુલીકરોન્તો વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પાપુણાતિ ધમ્મેસૂ’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૫૦) ચ. એવં અઞ્ઞાનિપિ અનેકાનિ સુત્તાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. એવમનેકેસુ સુત્તસતેસુ સીલં મહન્તમેવ કત્વા કથિતં. તં ‘‘કસ્મા ઇમસ્મિં ઠાને અપ્પમત્તક’’ન્તિ આહાતિ? ઉપરિ ગુણે ઉપનિધાય. સીલઞ્હિ સમાધિં ન પાપુણાતિ, સમાધિ પઞ્ઞં ન પાપુણાતિ, તસ્મા ઉપરિમં ઉપનિધાય હેટ્ઠિમં ઓરમત્તકં નામ હોતિ. કથં સીલં સમાધિં ન પાપુણાતિ? ભગવા હિ અભિસમ્બોધિતો સત્તમે સંવચ્છરે સાવત્થિનગર – દ્વારે કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલે દ્વાદસયોજને રતનમણ્ડપે યોજનપ્પમાણે રતનપલ્લઙ્કે નિસીદિત્વા તિયોજનિકે દિબ્બસેતચ્છત્તે ધારિયમાને દ્વાદસયોજનાય પરિસાય અત્તાદાનપરિદીપનં તિત્થિયમદ્દનં – ‘‘ઉપરિમકાયતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, હેટ્ઠિમકાયતો ઉદકધારા પવત્તતિ…પે… એકેકલોમકૂપતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, એકેકલોમકૂપતો ઉદકધારા પવત્તતિ, છન્નં વણ્ણાન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તં યમકપાટિહારિયં દસ્સેતિ. તસ્સ સુવણ્ણવણ્ણસરીરતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિયો ઉગ્ગન્ત્વા યાવ ભવગ્ગા ગચ્છન્તિ, સકલદસસહસ્સચક્કવાળસ્સ અલઙ્કરણકાલો વિય હોતિ, દુતિયા દુતિયા રસ્મિયો પુરિમાય પુરિમાય યમકયમકા વિય એકક્ખણે વિય પવત્તન્તિ.

દ્વિન્નઞ્ચ ચિત્તાનં એકક્ખણે પવત્તિ નામ નત્થિ. બુદ્ધાનં પન ભગવન્તાનં ભવઙ્ગપરિવાસસ્સ લહુકતાય પઞ્ચહાકારેહિ આચિણ્ણવસિતાય ચ, તા એકક્ખણે વિય પવત્તન્તિ. તસ્સા તસ્સા પન રસ્મિયા આવજ્જનપરિકમ્માધિટ્ઠાનાનિ વિસું વિસુંયેવ.

નીલરસ્મિઅત્થાય હિ ભગવા નીલકસિણં સમાપજ્જતિ, પીતરસ્મિઅત્થાય પીતકસિણં, લોહિતઓદાતરસ્મિઅત્થાય લોહિતઓદાતકસિણં, અગ્ગિક્ખન્ધત્થાય તેજોકસિણં, ઉદકધારત્થાય આપોકસિણં સમાપજ્જતિ. સત્થા ચઙ્કમતિ, નિમ્મિતો તિટ્ઠતિ વા નિસીદતિ વા સેય્યં વા કપ્પેતીતિ સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. એત્થ એકમ્પિ સીલસ્સ કિચ્ચં નત્થિ, સબ્બં સમાધિકિચ્ચમેવ. એવં સીલં સમાધિં ન પાપુણાતિ.

યં પન ભગવા કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેત્વા, એકૂનતિંસવસ્સકાલે ચક્કવત્તિસિરીનિવાસભૂતા ભવના નિક્ખમ્મ અનોમાનદીતીરે પબ્બજિત્વા, છબ્બસ્સાનિ પધાનયોગં કત્વા, વિસાખપુણ્ણમાયં ઉરુવેલગામે સુજાતાય દિન્નં પક્ખિત્તદિબ્બોજં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા, સાયન્હસમયે દક્ખિણુત્તરેન બોધિમણ્ડં પવિસિત્વા અસ્સત્થદુમરાજાનં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા, પુબ્બુત્તરભાગે ઠિતો તિણસન્થારં સન્થરિત્વા, તિસન્ધિપલ્લઙ્કં આભુજિત્વા, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા, વીરિયાધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાય, ચુદ્દસહત્થપલ્લઙ્કવરગતો સુવણ્ણપીઠે ઠપિતં રજતક્ખન્ધં વિય પઞ્ઞાસહત્થં બોધિક્ખન્ધં પિટ્ઠિતો કત્વા, ઉપરિ મણિછત્તેન વિય બોધિસાખાય ધારિયમાનો, સુવણ્ણવણ્ણે ચીવરે પવાળસદિસેસુ બોધિઅઙ્કુરેસુ પતમાનેસુ, સૂરિયે અત્થં ઉપગચ્છન્તે મારબલં વિધમિત્વા, પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા, પચ્ચૂસકાલે સબ્બબુદ્ધાનમાચિણ્ણે પચ્ચયાકારે ઞાણં ઓતારેત્વા, આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા, તદેવ પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા, મગ્ગપટિપાટિયા અધિગતેન ચતુત્થમગ્ગેન સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા સબ્બબુદ્ધગુણે પટિવિજ્ઝિ, ઇદમસ્સ પઞ્ઞાકિચ્ચં. એવં સમાધિ પઞ્ઞં ન પાપુણાતિ.