૨. સામઞ્ઞફલસુત્તવણ્ણના

રાજામચ્ચકથાવણ્ણના

૧૫૦. એવં મે સુતં…પે… રાજગહેતિ સામઞ્ઞફલસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના – રાજગહેતિ એવંનામકે નગરે. તઞ્હિ મન્ધાતુમહાગોવિન્દાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા રાજગહન્તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞેપિ એત્થ પકારે વણ્ણયન્તિ, કિં તેહિ? નામમત્તમેતં તસ્સ નગરસ્સ. તં પનેતં બુદ્ધકાલે ચ ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ, સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતિ યક્ખપરિગ્ગહિતં, તેસં વસનવનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગિપરિદીપનમેતં. ઇધ પન ઠાનગમનનિસજ્જસયનપ્પભેદેસુ ઇરિયાપથેસુ અઞ્ઞતરઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. તેન ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ સયાનોપિ ભગવા વિહરતિ ચેવ વેદિતબ્બો. સો હિ એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ, તસ્મા વિહરતીતિ વુચ્ચતિ.

જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવનેતિ ઇદમસ્સ યં ગોચરગામં ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, તસ્સ સમીપનિવાસનટ્ઠાનપરિદીપનં. તસ્મા – રાજગહે વિહરતિ જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવનેતિ રાજગહસમીપે જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવને વિહરતીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સમીપત્થે હેતં ભુમ્મવચનં. તત્થ જીવતીતિ જીવકો, કુમારેન ભતોતિ કોમારભચ્ચો. યથાહ – ‘‘કિં ભણે, એતં કાકેહિ સમ્પરિકિણ્ણન્તિ? દારકો દેવાતિ. જીવતિ ભણેતિ? જીવતિ, દેવાતિ. તેન હિ, ભણે તં દારકં અમ્હાકં અન્તેપુરં નેત્વા ધાતીનં દેથ પોસેતુન્તિ. તસ્સ જીવતીતિ જીવકોતિ નામં અકંસુ. કુમારેન પોસાપિતોતિ કોમારભચ્ચોતિ નામં અકંસૂ’’તિ (મહાવ. ૩૨૮) અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારેન પન જીવકવત્થુખન્ધકે આગતમેવ. વિનિચ્છયકથાપિસ્સ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાયં વુત્તા.

અયં પન જીવકો એકસ્મિં સમયે ભગવતો દોસાભિસન્નં કાયં વિરેચેત્વા સિવેય્યકં દુસ્સયુગં દત્વા વત્થાનુમોદનાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય ચિન્તેસિ – ‘‘મયા દિવસસ્સ દ્વત્તિક્ખત્તું બુદ્ધુપટ્ઠાનં ગન્તબ્બં, ઇદઞ્ચ વેળુવનં અતિદૂરે, મય્હં પન અમ્બવનં ઉય્યાનં આસન્નતરં, યંનૂનાહં એત્થ ભગવતો વિહારં કારેય્ય’’ન્તિ. સો તસ્મિં અમ્બવને રત્તિટ્ઠાનદિવાઠાનલેણકુટિમણ્ડપાદીનિ સમ્પાદેત્વા ભગવતો અનુચ્છવિકં ગન્ધકુટિં કારાપેત્વા અમ્બવનં અટ્ઠારસહત્થુબ્બેધેન તમ્બપટ્ટવણ્ણેન પાકારેન પરિક્ખિપાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં સચીવરભત્તેન સન્તપ્પેત્વા દક્ખિણોદકં પાતેત્વા વિહારં નિય્યાતેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવને’’તિ.

અડ્ઢતેળસેહિ ભિક્ખુસતેહીતિ અડ્ઢસતેન ઊનેહિ તેરસહિ ભિક્ખુસતેહિ. રાજાતિઆદીસુ રાજતિ અત્તનો ઇસ્સરિયસમ્પત્તિયા ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ મહાજનં રઞ્જેતિ વડ્ઢેતીતિ રાજા. મગધાનં ઇસ્સરોતિ માગધો. અજાતોયેવ રઞ્ઞો સત્તુ ભવિસ્સતીતિ નેમિત્તકેહિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અજાતસત્તુ.

તસ્મિં કિર કુચ્છિગતે દેવિયા એવરૂપો દોહળો ઉપ્પજ્જિ – ‘‘અહો વતાહં રઞ્ઞો દક્ખિણબાહુલોહિતં પિવેય્ય’’ન્તિ, સા ‘‘ભારિયે ઠાને દોહળો ઉપ્પન્નો, ન સક્કા કસ્સચિ આરોચેતુ’’ન્તિ તં કથેતું અસક્કોન્તી કિસા દુબ્બણ્ણા અહોસિ. તં રાજા પુચ્છિ – ‘‘ભદ્દે, તુય્હં અત્તભાવો ન પકતિવણ્ણો, કિં કારણ’’ન્તિ? ‘‘મા પુચ્છ, મહારાજાતિ’’. ‘‘ભદ્દે, ત્વં અત્તનો અજ્ઝાસયં મય્હં અકથેન્તી કસ્સ કથેસ્સસી’’તિ તથા તથા નિબન્ધિત્વા કથાપેસિ. સુત્વા ચ – ‘‘બાલે, કિં એત્થ તુય્હં ભારિયસઞ્ઞા અહોસી’’તિ વેજ્જં પક્કોસાપેત્વા સુવણ્ણસત્થકેન બાહું ફાલાપેત્વા સુવણ્ણસરકેન લોહિતં ગહેત્વા ઉદકેન સમ્ભિન્દિત્વા પાયેસિ. નેમિત્તકા તં સુત્વા – ‘‘એસ ગબ્ભો રઞ્ઞો સત્તુ ભવિસ્સતિ, ઇમિના રાજા હઞ્ઞિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિંસુ. દેવી સુત્વા – ‘‘મય્હં કિર કુચ્છિતો નિક્ખન્તો રાજાનં મારેસ્સતી’’તિ ગબ્ભં પાતેતુકામા ઉય્યાનં ગન્ત્વા કુચ્છિં મદ્દાપેસિ, ગબ્ભો ન પતતિ. સા પુનપ્પુનં ગન્ત્વા તથેવ કારેસિ. રાજા કિમત્થં અયં અભિણ્હં ઉય્યાનં ગચ્છતીતિ પરિવીમંસન્તો તં કારણં સુત્વા – ‘‘ભદ્દે, તવ કુચ્છિયં પુત્તોતિ વા ધીતાતિ વા ન પઞ્ઞાયતિ, અત્તનો નિબ્બત્તદારકં એવમકાસીતિ મહા અગુણરાસિપિ નો જમ્બુદીપતલે આવિભવિસ્સતિ, મા ત્વં એવં કરોહી’’તિ નિવારેત્વા આરક્ખં અદાસિ. સા ગબ્ભવુટ્ઠાનકાલે ‘‘મારેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. તદાપિ આરક્ખમનુસ્સા દારકં અપનયિંસુ. અથાપરેન સમયેન વુડ્ઢિપ્પત્તં કુમારં દેવિયા દસ્સેસું. સા તં દિસ્વાવ પુત્તસિનેહં ઉપ્પાદેસિ, તેન નં મારેતું નાસક્ખિ. રાજાપિ અનુક્કમેન પુત્તસ્સ ઓપરજ્જમદાસિ.

અથેકસ્મિં સમયે દેવદત્તો રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘‘સારિપુત્તસ્સ પરિસા મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ પરિસા મહાકસ્સપસ્સ પરિસાતિ, એવમિમે વિસું વિસું ધુરા, અહમ્પિ એકં ધુરં નીહરામી’’તિ. સો ‘‘ન સક્કા વિના લાભેન પરિસં ઉપ્પાદેતું, હન્દાહં લાભં નિબ્બત્તેમી’’તિ ચિન્તેત્વા ખન્ધકે આગતનયેન અજાતસત્તું કુમારં ઇદ્ધિપાટિહારિયેન પસાદેત્વા સાયં પાતં પઞ્ચહિ રથસતેહિ ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તં અતિવિસ્સત્થં ઞત્વા એકદિવસં ઉપસઙ્કમિત્વા એતદવોચ – ‘‘પુબ્બે ખો, કુમાર, મનુસ્સા દીઘાયુકા, એતરહિ અપ્પાયુકા, તેન હિ ત્વં કુમાર, પિતરં હન્ત્વા રાજા હોહિ, અહં ભગવન્તં હન્ત્વા બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ કુમારં પિતુવધે ઉય્યોજેતિ.

સો – ‘‘અય્યો દેવદત્તો મહાનુભાવો, એતસ્સ અવિદિતં નામ નત્થી’’તિ ઊરુયા પોત્થનિયં બન્ધિત્વા દિવા દિવસ્સ ભીતો ઉબ્બિગ્ગો ઉસ્સઙ્કી ઉત્રસ્તો અન્તેપુરં પવિસિત્વા વુત્તપ્પકારં વિપ્પકારં અકાસિ. અથ નં અમચ્ચા ગહેત્વા અનુયુઞ્જિત્વા – ‘‘કુમારો ચ હન્તબ્બો, દેવદત્તો ચ, સબ્બે ચ ભિક્ખૂ હન્તબ્બા’’તિ સમ્મન્તયિત્વા રઞ્ઞો આણાવસેન કરિસ્સામાતિ રઞ્ઞો આરોચેસું.

રાજા યે અમચ્ચા મારેતુકામા અહેસું, તેસં ઠાનન્તરાનિ અચ્છિન્દિત્વા, યે ન મારેતુકામા, તે ઉચ્ચેસુ ઠાનેસુ ઠપેત્વા કુમારં પુચ્છિ – ‘‘કિસ્સ પન ત્વં, કુમાર, મં મારેતુકામોસી’’તિ? ‘‘રજ્જેનમ્હિ, દેવ, અત્થિકો’’તિ. રાજા તસ્સ રજ્જં અદાસિ.

સો મય્હં મનોરથો નિપ્ફન્નોતિ દેવદત્તસ્સ આરોચેસિ. તતો નં સો આહ – ‘‘ત્વં સિઙ્ગાલં અન્તોકત્વા ભેરિપરિયોનદ્ધપુરિસો વિય સુકિચ્ચકારિમ્હીતિ મઞ્ઞસિ, કતિપાહેનેવ તે પિતા તયા કતં અવમાનં ચિન્તેત્વા સયમેવ રાજા ભવિસ્સતી’’તિ. અથ, ભન્તે, કિં કરોમીતિ? મૂલઘચ્ચં ઘાતેહીતિ. નનુ, ભન્તે, મય્હં પિતા ન સત્થવજ્ઝોતિ? આહારુપચ્છેદેન નં મારેહીતિ. સો પિતરં તાપનગેહે પક્ખિપાપેસિ, તાપનગેહં નામ કમ્મકરણત્થાય કતં ધૂમઘરં. ‘‘મમ માતરં ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્સ દટ્ઠું મા દેથા’’તિ આહ. દેવી સુવણ્ણસરકે ભત્તં પક્ખિપિત્વા ઉચ્છઙ્ગેનાદાય પવિસતિ. રાજા તં ભુઞ્જિત્વા યાપેતિ. સો – ‘‘મય્હં પિતા કથં યાપેતી’’તિ પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા – ‘‘મય્હં માતુ ઉચ્છઙ્ગં કત્વા પવિસિતું મા દેથા’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય દેવી મોળિયં પક્ખિપિત્વા પવિસતિ. તમ્પિ સુત્વા ‘‘મોળિં બન્ધિત્વા પવિસિતું મા દેથા’’તિ. તતો સુવણ્ણપાદુકાસુ ભત્તં ઠપેત્વા પિદહિત્વા પાદુકા આરુય્હ પવિસતિ. રાજા તેન યાપેતિ. પુન ‘‘કથં યાપેતી’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘પાદુકા આરુય્હ પવિસિતુમ્પિ મા દેથા’’તિ આહ. તતો પટ્ઠાય દેવી ગન્ધોદકેન ન્હાયિત્વા સરીરં ચતુમધુરેન મક્ખેત્વા પારુપિત્વા પવિસતિ. રાજા તસ્સા સરીરં લેહિત્વા યાપેતિ. પુન પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય મય્હં માતુ પવેસનં નિવારેથા’’તિ આહ. દેવી દ્વારમૂલે ઠત્વા ‘‘સામિ, બિમ્બિસાર, એતં દહરકાલે મારેતું ન અદાસિ, અત્તનો સત્તું અત્તનાવ પોસેસિ, ઇદં પન દાનિ તે પચ્છિમદસ્સનં, નાહં ઇતો પટ્ઠાય તુમ્હે પસ્સિતું લભામિ, સચે મય્હં દોસો અત્થિ, ખમથ દેવા’’તિ રોદિત્વા કન્દિત્વા નિવત્તિ.

તતો પટ્ઠાય રઞ્ઞો આહારો નત્થિ. રાજા મગ્ગફલસુખેન ચઙ્કમેન યાપેતિ. અતિવિય અસ્સ અત્તભાવો વિરોચતિ. સો – ‘‘કથં, મે ભણે, પિતા યાપેતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ચઙ્કમેન, દેવ, યાપેતિ; અતિવિય ચસ્સ અત્તભાવો વિરોચતી’’તિ સુત્વા ‘ચઙ્કમં દાનિસ્સ હારેસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘મય્હં પિતુ પાદે ખુરેન ફાલેત્વા લોણતેલેન મક્ખેત્વા ખદિરઙ્ગારેહિ વીતચ્ચિતેહિ પચથા’’તિ ન્હાપિતે પેસેસિ. રાજા તે દિસ્વા – ‘‘નૂન મય્હં પુત્તો કેનચિ સઞ્ઞત્તો ભવિસ્સતિ, ઇમે મમ મસ્સુકરણત્થાયાગતા’’તિ ચિન્તેસિ. તે ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. ‘કસ્મા આગતત્થા’તિ ચ પુટ્ઠા તં સાસનં આરોચેસું. ‘‘તુમ્હાકં રઞ્ઞો મનં કરોથા’’તિ ચ વુત્તા ‘નિસીદ, દેવા’તિ વત્વા ચ રાજાનં વન્દિત્વા – ‘‘દેવ, મયં રઞ્ઞો આણં કરોમ, મા અમ્હાકં કુજ્ઝિત્થ, નયિદં તુમ્હાદિસાનં ધમ્મરાજૂનં અનુચ્છવિક’’ન્તિ વત્વા વામહત્થેન ગોપ્ફકે ગહેત્વા દક્ખિણહત્થેન ખુરં ગહેત્વા પાદતલાનિ ફાલેત્વા લોણતેલેન મક્ખેત્વા ખદિરઙ્ગારેહિ વીતચ્ચિતેહિ પચિંસુ. રાજા કિર પુબ્બે ચેતિયઙ્ગણે સઉપાહનો અગમાસિ, નિસજ્જનત્થાય પઞ્ઞત્તકટસારકઞ્ચ અધોતેહિ પાદેહિ અક્કમિ, તસ્સાયં નિસ્સન્દોતિ વદન્તિ. રઞ્ઞો બલવવેદના ઉપ્પન્ના. સો – ‘‘અહો બુદ્ધો, અહો ધમ્મો, અહો સઙ્ઘો’’તિ અનુસ્સરન્તોયેવ ચેતિયઙ્ગણે ખિત્તમાલા વિય મિલાયિત્વા ચાતુમહારાજિકદેવલોકે વેસ્સવણસ્સ પરિચારકો જનવસભો નામ યક્ખો હુત્વા નિબ્બત્તિ.

તં દિવસમેવ અજાતસત્તુસ્સ પુત્તો જાતો, પુત્તસ્સ જાતભાવઞ્ચ પિતુમતભાવઞ્ચ નિવેદેતું દ્વે લેખા એકક્ખણેયેવ આગતા. અમચ્ચા – ‘‘પઠમં પુત્તસ્સ જાતભાવં આરોચેસ્સામા’’તિ તં લેખં રઞ્ઞો હત્થે ઠપેસું. રઞ્ઞો તઙ્ખણેયેવ પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિત્વા સકલસરીરં ખોભેત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે પિતુગુણમઞ્ઞાસિ – ‘‘મયિ જાતેપિ મય્હં પિતુ એવમેવ સિનેહો ઉપ્પન્નો’’તિ. સો – ‘‘ગચ્છથ, ભણે, મય્હં પિતરં વિસ્સજ્જેથા’’તિ આહ. ‘‘કિં વિસ્સજ્જાપેથ, દેવા’’તિ ઇતરં લેખં હત્થે ઠપયિંસુ.

સો તં પવત્તિં સુત્વા રોદમાનો માતુસમીપં ગન્ત્વા – ‘‘અહોસિ નુ, ખો, અમ્મ, મય્હં પિતુ મયિ જાતે સિનેહો’’તિ? સા આહ – ‘‘બાલપુત્ત, કિં વદેસિ, તવ દહરકાલે અઙ્ગુલિયા પીળકા ઉટ્ઠહિ. અથ તં રોદમાનં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તા તં ગહેત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ તવ પિતુ સન્તિકં અગમંસુ. પિતા તે અઙ્ગુલિં મુખે ઠપેસિ. પીળકા મુખેયેવ ભિજ્જિ. અથ ખો પિતા તવ સિનેહેન તં લોહિતમિસ્સકં પુબ્બં અનિટ્ઠુભિત્વાવ અજ્ઝોહરિ. એવરૂપો તે પિતુ સિનેહો’’તિ. સો રોદિત્વા પરિદેવિત્વા પિતુ સરીરકિચ્ચં અકાસિ.

દેવદત્તોપિ અજાતસત્તું ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘પુરિસે, મહારાજ, આણાપેહિ, યે સમણં ગોતમં જીવિતા વોરોપેસ્સન્તી’’તિ વત્વા તેન દિન્ને પુરિસે પેસેત્વા સયં ગિજ્ઝકૂટં આરુય્હ યન્તેન સિલં પવિજ્ઝિત્વા નાળાગિરિહત્થિં મુઞ્ચાપેત્વાપિ કેનચિ ઉપાયેન ભગવન્તં મારેતું અસક્કોન્તો પરિહીનલાભસક્કારો પઞ્ચ વત્થૂનિ યાચિત્વા તાનિ અલભમાનો તેહિ જનં સઞ્ઞાપેસ્સામીતિ સઙ્ઘભેદં કત્વા સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેસુ પરિસં આદાય પક્કન્તેસુ ઉણ્હલોહિતં મુખેન છડ્ડેત્વા નવમાસે ગિલાનમઞ્ચે નિપજ્જિત્વા વિપ્પટિસારજાતો – ‘‘કુહિં એતરહિ સત્થા વસતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘જેતવને’’તિ વુત્તે મઞ્ચકેન મં આહરિત્વા સત્થારં દસ્સેથાતિ વત્વા આહરિયમાનો ભગવતો દસ્સનારહસ્સ કમ્મસ્સ અકતત્તા જેતવને પોક્ખરણીસમીપેયેવ દ્વેધા ભિન્નં પથવિં પવિસિત્વા મહાનિરયે પતિટ્ઠિતોતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારકથાનયો ખન્ધકે આગતો. આગતત્તા પન સબ્બં ન વુત્તન્તિ. એવં અજાતોયેવ રઞ્ઞો સત્તુ ભવિસ્સતીતિ નેમિત્તકેહિ નિદ્દિટ્ઠોતિ અજાતસત્તુ.

વેદેહિપુત્તોતિ અયં કોસલરઞ્ઞો ધીતાય પુત્તો, ન વિદેહરઞ્ઞો. વેદેહીતિ પન પણ્ડિતાધિવચનમેતં. યથાહ – ‘‘વેદેહિકા ગહપતાની (મ. નિ. ૧.૨૨૬), અય્યો આનન્દો વેદેહમુની’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪). તત્રાયં વચનત્થો – વિદન્તિ એતેનાતિ વેદો, ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. વેદેન ઈહતિ ઘટતિ વાયમતીતિ વેદેહી. વેદેહિયા પુત્તો વેદેહિપુત્તો.

તદહૂતિ તસ્મિં અહુ, તસ્મિં દિવસેતિ અત્થો. ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો, ઉપવસન્તીતિ સીલેન વા અનસનેન વા ઉપેતા હુત્વા વસન્તીતિ અત્થો. અયં પનેત્થ અત્થુદ્ધારો – ‘‘આયામાવુસો, કપ્પિન, ઉપોસથં ગમિસ્સામા’’તિઆદીસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસો ઉપોસથો. ‘‘એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ખો, વિસાખે, ઉપોસથો ઉપવુત્થો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૪૩) સીલં. ‘‘સુદ્ધસ્સ વે સદા ફગ્ગુ, સુદ્ધસ્સુપોસથો સદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૯) ઉપવાસો. ‘‘ઉપોસથો નામ નાગરાજા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૪૬) પઞ્ઞત્તિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે સભિક્ખુકા આવાસા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૮૧) ઉપવસિતબ્બદિવસો. ઇધાપિ સોયેવ અધિપ્પેતો. સો પનેસ અટ્ઠમી ચાતુદ્દસી પન્નરસીભેદેન તિવિધો. તસ્મા સેસદ્વયનિવારણત્થં પન્નરસેતિ વુત્તં. તેનેવ વુત્તં – ‘‘ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો’’તિ.

કોમુદિયાતિ કુમુદવતિયા. તદા કિર કુમુદાનિ સુપુપ્ફિતાનિ હોન્તિ, તાનિ એત્થ સન્તીતિ કોમુદી. ચાતુમાસિનિયાતિ ચાતુમાસિયા, સા હિ ચતુન્નં માસાનં પરિયોસાનભૂતાતિ ચાતુમાસી. ઇધ પન ચાતુમાસિનીતિ વુચ્ચતિ. માસપુણ્ણતાય ઉતુપુણ્ણતાય સંવચ્છરપુણ્ણતાય પુણ્ણા સમ્પુણ્ણાતિ પુણ્ણા. મા ઇતિ ચન્દો વુચ્ચતિ, સો એત્થ પુણ્ણોતિ પુણ્ણમા. એવં પુણ્ણાય પુણ્ણમાયાતિ ઇમસ્મિં પદદ્વયે ચ અત્થો વેદિતબ્બો.

રાજામચ્ચપરિવુતોતિ એવરૂપાય રજતઘટવિનિગ્ગતાહિ ખીરધારાહિ ધોવિયમાનદિસાભાગાય વિય, રજતવિમાનવિચ્ચુતેહિ મુત્તાવળિસુમનકુસુમદામસેતદુકૂલકુમુદવિસરેહિ સમ્પરિકિણ્ણાય વિય ચ, ચતુરુપક્કિલેસવિમુત્તપુણ્ણચન્દપ્પભાસમુદયોભાસિતાય રત્તિયા રાજામચ્ચેહિ પરિવુતોતિ અત્થો. ઉપરિપાસાદવરગતોતિ પાસાદવરસ્સ ઉપરિગતો. મહારહે સમુસ્સિતસેતચ્છત્તે કઞ્ચનાસને નિસિન્નો હોતિ. કસ્મા નિસિન્નો? નિદ્દાવિનોદનત્થં. અયઞ્હિ રાજા પિતરિ ઉપક્કન્તદિવસતો પટ્ઠાય – ‘‘નિદ્દં ઓક્કમિસ્સામી’’તિ નિમીલિતમત્તેસુયેવ અક્ખીસુ સત્તિસતઅબ્ભાહતો વિય કન્દમાનોયેવ પબુજ્ઝિ. કિમેતન્તિ ચ વુત્તે, ન કિઞ્ચીતિ વદતિ. તેનસ્સ અમનાપા નિદ્દા, ઇતિ નિદ્દાવિનોદનત્થં નિસિન્નો. અપિ ચ તસ્મિં દિવસે નક્ખત્તં સઙ્ઘુટ્ઠં હોતિ. સબ્બં નગરં સિત્તસમ્મટ્ઠં વિપ્પકિણ્ણવાલુકં પઞ્ચવણ્ણકુસુમલાજપુણ્ણઘટપટિમણ્ડિતઘરદ્વારં સમુસ્સિતધજપટાકવિચિત્રસમુજ્જલિતદીપમાલાલઙ્કતસબ્બદિસાભાગં વીથિસભાગેન રચ્છાસભાગેન નક્ખત્તકીળં અનુભવમાનેન મહાજનેન સમાકિણ્ણં હોતિ. ઇતિ નક્ખત્તદિવસતાયપિ નિસિન્નોતિ વદન્તિ. એવં પન વત્વાપિ – ‘‘રાજકુલસ્સ નામ સદાપિ નક્ખત્તમેવ, નિદ્દાવિનોદનત્થંયેવ પનેસ નિસિન્નો’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કતં.

ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઉદાહારં ઉદાહરિ, યથા હિ યં તેલં માનં ગહેતું ન સક્કોતિ, વિસ્સન્દિત્વા ગચ્છતિ, તં અવસેકોતિ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ જલં તળાકં ગહેતું ન સક્કોતિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગચ્છતિ, તં ઓઘોતિ વુચ્ચતિ; એવમેવ યં પીતિવચનં હદયં ગહેતું ન સક્કોતિ, અધિકં હુત્વા અન્તો અસણ્ઠહિત્વા બહિનિક્ખમતિ, તં ઉદાનન્તિ વુચ્ચતિ. એવરૂપં પીતિમયં વચનં નિચ્છારેસીતિ અત્થો.

દોસિનાતિ દોસાપગતા, અબ્ભા, મહિકા, ધૂમો, રજો, રાહૂતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ ઉપક્કિલેસેહિ વિરહિતાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મા રમણીયાતિઆદીનિ પઞ્ચ થોમનવચનાનિ. સા હિ મહાજનસ્સ મનં રમયતીતિ રમણીયા. વુત્તદોસવિમુત્તાય ચન્દપ્પભાય ઓભાસિતત્તા અતિવિય સુરૂપાતિ અભિરૂપા. દસ્સિતું યુત્તાતિ દસ્સનીયા. ચિત્તં પસાદેતીતિ પાસાદિકા. દિવસમાસાદીનં લક્ખણં ભવિતું યુત્તાતિ લક્ખઞ્ઞા.

કં નુ ખ્વજ્જાતિ કં નુ ખો અજ્જ. સમણં વા બ્રાહ્મણં વાતિ સમિતપાપતાય સમણં. બાહિતપાપતાય બ્રાહ્મણં. યં નો પયિરુપાસતોતિ વચનબ્યત્તયો એસ, યં અમ્હાકં પઞ્હપુચ્છનવસેન પયિરુપાસન્તાનં મધુરં ધમ્મં સુત્વા ચિત્તં પસીદેય્યાતિ અત્થો. ઇતિ રાજા ઇમિના સબ્બેનપિ વચનેન ઓભાસનિમિત્તકમ્મં અકાસિ. કસ્સ અકાસીતિ? જીવકસ્સ. કિમત્થં? ભગવતો દસ્સનત્થં. કિં ભગવન્તં સયં દસ્સનાય ઉપગન્તું ન સક્કોતીતિ? આમ, ન સક્કોતિ. કસ્મા? મહાપરાધતાય.

તેન હિ ભગવતો ઉપટ્ઠાકો અરિયસાવકો અત્તનો પિતા મારિતો, દેવદત્તો ચ તમેવ નિસ્સાય ભગવતો બહું અનત્થમકાસિ, ઇતિ મહાપરાધો એસ, તાય મહાપરાધતાય સયં ગન્તું ન સક્કોતિ. જીવકો પન ભગવતો ઉપટ્ઠાકો, તસ્સ પિટ્ઠિછાયાય ભગવન્તં પસ્સિસ્સામીતિ ઓભાસનિમિત્તકમ્મં અકાસિ. કિં જીવકો પન – ‘‘મય્હં ઇદં ઓભાસનિમિત્તકમ્મ’’ન્તિ જાનાતીતિ? આમ જાનાતિ. અથ કસ્મા તુણ્હી અહોસીતિ? વિક્ખેપપચ્છેદનત્થં.

તસ્સઞ્હિ પરિસતિ છન્નં સત્થારાનં ઉપટ્ઠાકા બહૂ સન્નિપતિતા, તે અસિક્ખિતાનં પયિરુપાસનેન સયમ્પિ અસિક્ખિતાવ. તે મયિ ભગવતો ગુણકથં આરદ્ધે અન્તરન્તરા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય અત્તનો સત્થારાનં ગુણં કથેસ્સન્તિ, એવં મે સત્થુ ગુણકથા પરિયોસાનં ન ગમિસ્સતિ. રાજા પન ઇમેસં કુલૂપકે ઉપસઙ્કમિત્વા ગહિતાસારતાય તેસં ગુણકથાય અનત્તમનો હુત્વા મં પટિપુચ્છિસ્સતિ, અથાહં નિબ્બિક્ખેપં સત્થુ ગુણં કથેત્વા રાજાનં સત્થુ સન્તિકં ગહેત્વા ગમિસ્સામીતિ જાનન્તોવ વિક્ખેપપચ્છેદનત્થં તુણ્હી અહોસીતિ.

તેપિ અમચ્ચા એવં ચિન્તેસું – ‘‘અજ્જ રાજા પઞ્ચહિ પદેહિ રત્તિં થોમેતિ, અદ્ધા કિઞ્ચિ સમણં વા બ્રાહ્મણં વા ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા ધમ્મં સોતુકામો, યસ્સ ચેસ ધમ્મં સુત્વા પસીદિસ્સતિ, તસ્સ ચ મહન્તં સક્કારં કરિસ્સતિ, યસ્સ પન કુલૂપકો સમણો રાજકુલૂપકો હોતિ, ભદ્દં તસ્સા’’તિ.

૧૫૧-૧૫૨. તે એવં ચિન્તેત્વા – ‘‘અહં અત્તનો કુલૂપકસમણસ્સ વણ્ણં વત્વા રાજાનં ગહેત્વા ગમિસ્સામિ, અહં ગમિસ્સામી’’તિ અત્તનો અત્તનો કુલૂપકાનં વણ્ણં કથેતું આરદ્ધા. તેનાહ – ‘‘એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો રાજામચ્ચો’’તિઆદિ. તત્થ પૂરણોતિ તસ્સ સત્થુપટિઞ્ઞસ્સ નામં. કસ્સપોતિ ગોત્તં. સો કિર અઞ્ઞતરસ્સ કુલસ્સ એકૂનદાસસતં પૂરયમાનો જાતો, તેનસ્સ પૂરણોતિ નામં અકંસુ. મઙ્ગલદાસત્તા ચસ્સ ‘‘દુક્કટ’’ન્તિ વત્તા નત્થિ, અકતં વા ન કતન્તિ. સો ‘‘કિમહં એત્થ વસામી’’તિ પલાયિ. અથસ્સ ચોરા વત્થાનિ અચ્છિન્દિંસુ, સો પણ્ણેન વા તિણેન વા પટિચ્છાદેતુમ્પિ અજાનન્તો જાતરૂપેનેવ એકં ગામં પાવિસિ. મનુસ્સા તં દિસ્વા ‘‘અયં સમણો અરહા અપ્પિચ્છો, નત્થિ ઇમિના સદિસો’’તિ પૂવભત્તાદીનિ ગહેત્વા ઉપસઙ્કમન્તિ. સો – ‘‘મય્હં સાટકં અનિવત્થભાવેન ઇદં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ તતો પટ્ઠાય સાટકં લભિત્વાપિ ન નિવાસેસિ, તદેવ પબ્બજ્જં અગ્ગહેસિ, તસ્સ સન્તિકે અઞ્ઞેપિ અઞ્ઞેપીતિ પઞ્ચસતમનુસ્સા પબ્બજિંસુ. તં સન્ધાયાહ – ‘‘પૂરણો કસ્સપો’’તિ.

પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો સઙ્ઘો અસ્સ અત્થીતિ સઙ્ઘી. સ્વેવ ગણો અસ્સ અત્થીતિ ગણી. આચારસિક્ખાપનવસેન તસ્સ ગણસ્સ આચરિયોતિ ગણાચરિયો. ઞાતોતિ પઞ્ઞાતો પાકટો. ‘‘અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો. અપ્પિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેતી’’તિ એવં સમુગ્ગતો યસો અસ્સ અત્થીતિ યસસ્સી. તિત્થકરોતિ લદ્ધિકરો. સાધુસમ્મતોતિ અયં સાધુ, સુન્દરો, સપ્પુરિસોતિ એવં સમ્મતો. બહુજનસ્સાતિ અસ્સુતવતો અન્ધબાલપુથુજ્જનસ્સ. પબ્બજિતતો પટ્ઠાય અતિક્કન્તા બહૂ રત્તિયો જાનાતીતિ રત્તઞ્ઞૂ. ચિરં પબ્બજિતસ્સ અસ્સાતિ ચિરપબ્બજિતો, અચિરપબ્બજિતસ્સ હિ કથા ઓકપ્પનીયા ન હોતિ, તેનાહ ‘‘ચિરપબ્બજિતો’’તિ. અદ્ધગતોતિ અદ્ધાનં ગતો, દ્વે તયો રાજપરિવટ્ટે અતીતોતિ અધિપ્પાયો. વયોઅનુપ્પત્તોતિ પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તો. ઇદં ઉભયમ્પિ – ‘‘દહરસ્સ કથા ઓકપ્પનીયા ન હોતી’’તિ એતં સન્ધાય વુત્તં.

તુણ્હી અહોસીતિ સુવણ્ણવણ્ણં મધુરરસં અમ્બપક્કં ખાદિતુકામો પુરિસો આહરિત્વા હત્થે ઠપિતં કાજરપક્કં દિસ્વા વિય ઝાનાભિઞ્ઞાદિગુણયુત્તં તિલક્ખણબ્ભાહતં મધુરં ધમ્મકથં સોતુકામો પુબ્બે પૂરણસ્સ દસ્સનેનાપિ અનત્તમનો ઇદાનિ ગુણકથાય સુટ્ઠુતરં અનત્તમનો હુત્વા તુણ્હી અહોસિ. અનત્તમનો સમાનોપિ પન ‘‘સચાહં એતં તજ્જેત્વા ગીવાયં ગહેત્વા નીહરાપેસ્સામિ, ‘યો યો કથેસિ, તં તં રાજા એવં કરોતી’તિ ભીતો અઞ્ઞોપિ કોચિ કિઞ્ચિ ન કથેસ્સતી’’તિ અમનાપમ્પિ તં કથં અધિવાસેત્વા તુણ્હી એવ અહોસિ. અથઞ્ઞો – ‘‘અહં અત્તનો કુલૂપકસ્સ વણ્ણં કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વત્તું આરભિ. તેન વુત્તં – અઞ્ઞતરોપિ ખોતિઆદિ. તં સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

એત્થ પન મક્ખલીતિ તસ્સ નામં. ગોસાલાય જાતત્તા ગોસાલોતિ દુતિયં નામં. તં કિર સકદ્દમાય ભૂમિયા તેલઘટં ગહેત્વા ગચ્છન્તં – ‘‘તાત, મા ખલી’’તિ સામિકો આહ. સો પમાદેન ખલિત્વા પતિત્વા સામિકસ્સ ભયેન પલાયિતું આરદ્ધો. સામિકો ઉપધાવિત્વા દુસ્સકણ્ણે અગ્ગહેસિ. સો સાટકં છડ્ડેત્વા અચેલકો હુત્વા પલાયિ. સેસં પૂરણસદિસમેવ.

૧૫૩. અજિતોતિ તસ્સ નામં. કેસકમ્બલં ધારેતીતિ કેસકમ્બલો. ઇતિ નામદ્વયં સંસન્દિત્વા અજિતો કેસકમ્બલોતિ વુચ્ચતિ. તત્થ કેસકમ્બલો નામ મનુસ્સકેસેહિ કતકમ્બલો. તતો પટિકિટ્ઠતરં વત્થં નામ નત્થિ. યથાહ – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, યાનિ કાનિચિ તન્તાવુતાનં વત્થાનં, કેસકમ્બલો તેસં પટિકિટ્ઠો અક્ખાયતિ. કેસકમ્બલો, ભિક્ખવે, સીતે સીતો, ઉણ્હે ઉણ્હો, દુબ્બણ્ણો દુગ્ગન્ધો દુક્ખસમ્ફસ્સો’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૩૮).

૧૫૪. પકુધોતિ તસ્સ નામં. કચ્ચાયનોતિ ગોત્તં. ઇતિ નામગોત્તં સંસન્દિત્વા પકુધો કચ્ચાયનોતિ વુચ્ચતિ. સીતુદકપટિક્ખિત્તકો એસ, વચ્ચં કત્વાપિ ઉદકકિચ્ચં ન કરોતિ, ઉણ્હોદકં વા કઞ્જિયં વા લભિત્વા કરોતિ, નદિં વા મગ્ગોદકં વા અતિક્કમ્મ – ‘‘સીલં મે ભિન્ન’’ન્તિ વાલિકથૂપં કત્વા સીલં અધિટ્ઠાય ગચ્છતિ. એવરૂપો નિસ્સિરીકલદ્ધિકો એસ.

૧૫૫. સઞ્ચયોતિ તસ્સ નામં. બેલટ્ઠસ્સ પુત્તોતિ બેલટ્ઠપુત્તો.

૧૫૬. અમ્હાકં ગણ્ઠનકિલેસો પલિબન્ધનકિલેસો નત્થિ, કિલેસગણ્ઠરહિતા મયન્તિ એવંવાદિતાય લદ્ધનામવસેન નિગણ્ઠો. નાટસ્સ પુત્તો નાટપુત્તો.

કોમારભચ્ચજીવકકથાવણ્ણના

૧૫૭. અથ ખો રાજાતિ રાજા કિર તેસં વચનં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં યસ્સ યસ્સ વચનં ન સોતુકામો, સો સો એવ કથેસિ. યસ્સ પનમ્હિ વચનં સોતુકામો, એસ નાગવસં પિવિત્વા ઠિતો સુપણ્ણો વિય તુણ્હીભૂતો, અનત્થો વત મે’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘જીવકો ઉપસન્તસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાકો, સયમ્પિ ઉપસન્તો, તસ્મા વત્તસમ્પન્નો ભિક્ખુ વિય તુણ્હીભૂતોવ નિસિન્નો, ન એસ મયિ અકથેન્તે કથેસ્સતિ, હત્થિમ્હિ ખો પન મદ્દન્તે હત્થિસ્સેવ પાદો ગહેતબ્બો’’તિ તેન સદ્ધિં સયં મન્તેતુમારદ્ધો. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો રાજા’’તિ. તત્થ કિં તુણ્હીતિ કેન કારણેન તુણ્હી. ઇમેસં અમચ્ચાનં અત્તનો અત્તનો કુલૂપકસમણસ્સ વણ્ણં કથેન્તાનં મુખં નપ્પહોતિ. કિં યથા એતેસં, એવં તવ કુલૂપકસમણો નત્થિ, કિં ત્વં દલિદ્દો, ન તે મમ પિતરા ઇસ્સરિયં દિન્નં, ઉદાહુ અસ્સદ્ધોતિ પુચ્છતિ.

તતો જીવકસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અયં રાજા મં કુલૂપકસમણસ્સ ગુણં કથાપેતિ, ન દાનિ મે તુણ્હીભાવસ્સ કાલો, યથા ખો પનિમે રાજાનં વન્દિત્વા નિસિન્નાવ અત્તનો કુલૂપકસમણાનં ગુણં કથયિંસુ, ન મય્હં એવં સત્થુગુણે કથેતું યુત્ત’’ન્તિ ઉટ્ઠાયાસના ભગવતો વિહારાભિમુખો પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં સિરસિ પગ્ગહેત્વા – ‘‘મહારાજ, મા મં એવં ચિન્તયિત્થ, ‘અયં યં વા તં વા સમણં ઉપસઙ્કમતી’તિ, મમ સત્થુનો હિ માતુકુચ્છિઓક્કમને, માતુકુચ્છિતો નિક્ખમને, મહાભિનિક્ખમને, સમ્બોધિયં, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને ચ, દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પિત્થ, એવં યમકપાટિહારિયં અકાસિ, એવં દેવોરોહણં, અહં સત્થુનો ગુણે કથયિસ્સામિ, એકગ્ગચિત્તો સુણ, મહારાજા’’તિ વત્વા – ‘‘અયં દેવ, ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિમાહ. તત્થ તં ખો પન ભગવન્તન્તિ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્સ ખો પન ભગવતોતિ અત્થો. કલ્યાણોતિ કલ્યાણગુણસમન્નાગતો, સેટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવ. થુતિઘોસો વા. અબ્ભુગ્ગતોતિ સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉગ્ગતો. કિન્તિ? ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ભગવા’’તિ.

તત્રાયં પદસમ્બન્ધો – સો ભગવા ઇતિપિ અરહં ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવાતિ. ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ આરકત્તા અરીનં, અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ, ઇમેહિ તાવ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ વેદિતબ્બોતિઆદિના નયેન માતિકં નિક્ખિપિત્વા સબ્બાનેવ ચેતાનિ પદાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતાનીતિ તતો નેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

જીવકો પન એકમેકસ્સ પદસ્સ અત્થં નિટ્ઠાપેત્વા – ‘‘એવં, મહારાજ, અરહં મય્હં સત્થા, એવં સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… એવં ભગવા’’તિ વત્વા – ‘‘તં, દેવો, ભગવન્તં પયિરુપાસતુ, અપ્પેવ નામ દેવસ્સ તં ભગવન્તં પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ આહ. એત્થ ચ તં દેવો પયિરુપાસતૂતિ વદન્તો ‘‘મહારાજ, તુમ્હાદિસાનઞ્હિ સતેનપિ સહસ્સેનપિ સતસહસ્સેનપિ પુટ્ઠસ્સ મય્હં સત્થુનો સબ્બેસં ચિત્તં ગહેત્વા કથેતું થામો ચ બલઞ્ચ અત્થિ, વિસ્સત્થો ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છેય્યાસિ મહારાજા’’તિ આહ.

રઞ્ઞોપિ ભગવતો ગુણકથં સુણન્તસ્સ સકલસરીરં પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા નિરન્તરં ફુટં અહોસિ. સો તઙ્ખણઞ્ઞેવ ગન્તુકામો હુત્વા – ‘‘ઇમાય ખો પન વેલાય મય્હં દસબલસ્સ સન્તિકં ગચ્છતો ન અઞ્ઞો કોચિ ખિપ્પં યાનાનિ યોજેતું સક્ખિસ્સતિ અઞ્ઞત્ર જીવકા’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘તેન હિ, સમ્મ જીવક, હત્થિયાનાનિ કપ્પાપેહી’’તિ આહ.

૧૫૮. તત્થ તેન હીતિ ઉય્યોજનત્થે નિપાતો. ગચ્છ, સમ્મ જીવકાતિ વુત્તં હોતિ. હત્થિયાનાનીતિ અનેકેસુ અસ્સરથાદીસુ યાનેસુ વિજ્જમાનેસુપિ હત્થિયાનં ઉત્તમં; ઉત્તમસ્સ સન્તિકં ઉત્તમયાનેનેવ ગન્તબ્બન્તિ ચ, અસ્સયાનરથયાનાનિ સસદ્દાનિ, દૂરતોવ તેસં સદ્દો સુય્યતિ, હત્થિયાનસ્સ પદાનુપદં ગચ્છન્તાપિ સદ્દં ન સુણન્તિ. નિબ્બુતસ્સ પન ખો ભગવતો સન્તિકે નિબ્બુતેહેવ યાનેહિ ગન્તબ્બન્તિ ચ ચિન્તયિત્વા હત્થિયાનાનીતિ આહ.

પઞ્ચમત્તાનિ હત્થિનિકાસતાનીતિ પઞ્ચ કરેણુસતાનિ. કપ્પાપેત્વાતિ આરોહણસજ્જાનિ કારેત્વા. આરોહણીયન્તિ આરોહણયોગ્ગં, ઓપગુય્હન્તિ અત્થો. કિં પનેસ રઞ્ઞા વુત્તં અકાસિ અવુત્તન્તિ? અવુત્તં. કસ્મા? પણ્ડિતતાય. એવં કિરસ્સ અહોસિ – રાજા ઇમાય વેલાય ગચ્છામીતિ વદતિ, રાજાનો ચ નામ બહુપચ્ચત્થિકા. સચે અન્તરામગ્ગે કોચિ અન્તરાયો હોતિ, મમ્પિ ગરહિસ્સન્તિ – ‘‘જીવકો રાજા મે કથં ગણ્હાતીતિ અકાલેપિ રાજાનં ગહેત્વા નિક્ખમતી’’તિ. ભગવન્તમ્પિ ગરહિસ્સન્તિ ‘‘સમણો ગોતમો, ‘મય્હં કથા વત્તતી’તિ કાલં અસલ્લક્ખેત્વાવ ધમ્મં કથેતી’’તિ. તસ્મા યથા નેવ મય્હં, ન ભગવતો, ગરહા ઉપ્પજ્જતિ; રઞ્ઞો ચ રક્ખા સુસંવિહિતા હોતિ, તથા કરિસ્સામી’’તિ.

તતો ઇત્થિયો નિસ્સાય પુરિસાનં ભયં નામ નત્થિ, ‘સુખં ઇત્થિપરિવુતો ગમિસ્સામી’તિ પઞ્ચ હત્થિનિકાસતાનિ કપ્પાપેત્વા પઞ્ચ ઇત્થિસતાનિ પુરિસવેસં ગાહાપેત્વા – ‘‘અસિતોમરહત્થા રાજાનં પરિવારેય્યાથા’’તિ વત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્સ રઞ્ઞો ઇમસ્મિં અત્તભાવે મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થિ, બુદ્ધા ચ નામ ઉપનિસ્સયં દિસ્વાવ ધમ્મં કથેન્તિ. હન્દાહં, મહાજનં સન્નિપાતાપેમિ, એવઞ્હિ સતિ સત્થા કસ્સચિદેવ ઉપનિસ્સયેન ધમ્મં દેસેસ્સતિ, સા મહાજનસ્સ ઉપકારાય ભવિસ્સતી’’તિ. સો તત્થ તત્થ સાસનં પેસેસિ, ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘અજ્જ રાજા ભગવતો સન્તિકં ગચ્છતિ, સબ્બે અત્તનો વિભવાનુરૂપેન રઞ્ઞો આરક્ખં ગણ્હન્તૂ’’તિ.

તતો મહાજનો ચિન્તેસિ – ‘‘રાજા કિર સત્થુદસ્સનત્થં ગચ્છતિ, કીદિસી વત ભો ધમ્મદેસના ભવિસ્સતિ, કિં નો નક્ખત્તકીળાય, તત્થેવ ગમિસ્સામા’’તિ. સબ્બે ગન્ધમાલાદીનિ ગહેત્વા રઞ્ઞો આગમનં આકઙ્ખમાના મગ્ગે અટ્ઠંસુ. જીવકોપિ રઞ્ઞો પટિવેદેસિ – ‘‘કપ્પિતાનિ ખો તે, દેવ, હત્થિયાનાનિ, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. તત્થ યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસીતિ ઉપચારવચનમેતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘યં તયા આણત્તં, તં મયા કતં, ઇદાનિ ત્વં યસ્સ ગમનસ્સ વા અગમનસ્સ વા કાલં મઞ્ઞસિ, તદેવ અત્તનો રુચિયા કરોહી’’તિ.

૧૫૯. પચ્ચેકા ઇત્થિયોતિ પાટિયેક્કા ઇત્થિયો, એકેકિસ્સા હત્થિનિયા એકેકં ઇત્થિન્તિ વુત્તં હોતિ. ઉક્કાસુ ધારિયમાનાસૂતિ દણ્ડદીપિકાસુ ધારિયમાનાસુ. મહચ્ચ રાજાનુભાવેનાતિ મહતા રાજાનુભાવેન. મહચ્ચાતિપિ પાળિ, મહતિયાતિ અત્થો, લિઙ્ગવિપરિયાયો એસ. રાજાનુભાવો વુચ્ચતિ રાજિદ્ધિ. કા પનસ્સ રાજિદ્ધિ? તિયોજનસતાનં દ્વિન્નં મહારટ્ઠાનં ઇસ્સરિયસિરી. તસ્સ હિ અસુકદિવસં રાજા તથાગતં ઉપસઙ્કમિસ્સતીતિ પઠમતરં સંવિદહને અસતિપિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ પઞ્ચ ઇત્થિસતાનિ પુરિસવેસં ગહેત્વા પટિમુક્કવેઠનાનિ અંસે આસત્તખગ્ગાનિ મણિદણ્ડતોમરે ગહેત્વા નિક્ખમિંસુ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘પચ્ચેકા ઇત્થિયો આરોપેત્વા’’તિ.

અપરાપિ સોળસસહસ્સખત્તિયનાટકિત્થિયો રાજાનં પરિવારેસું. તાસં પરિયન્તે ખુજ્જવામનકકિરાતાદયો. તાસં પરિયન્તે અન્તેપુરપાલકા વિસ્સાસિકપુરિસા. તેસં પરિયન્તે વિચિત્રવેસવિલાસિનો સટ્ઠિસહસ્સમત્તા મહામત્તા. તેસં પરિયન્તે વિવિધાલઙ્કારપટિમણ્ડિતા નાનપ્પકારઆવુધહત્થા વિજ્જાધરતરુણા વિય નવુતિસહસ્સમત્તા રટ્ઠિયપુત્તા. તેસં પરિયન્તે સતગ્ઘનિકાનિ નિવાસેત્વા પઞ્ચસતગ્ઘનિકાનિ એકંસં કત્વા સુન્હાતા સુવિલિત્તા કઞ્ચનમાલાદિનાનાભરણસોભિતા દસસહસ્સમત્તા બ્રાહ્મણા દક્ખિણહત્થં ઉસ્સાપેત્વા જયસદ્દં ઘોસન્તા ગચ્છન્તિ. તેસં પરિયન્તે પઞ્ચઙ્ગિકાનિ તૂરિયાનિ. તેસં પરિયન્તે ધનુપન્તિપરિક્ખેપો. તસ્સ પરિયન્તે હત્થિઘટા. હત્થીનં પરિયન્તે ગીવાય ગીવં પહરમાના અસ્સપન્તિ. અસ્સપરિયન્તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ઘટ્ટનરથા. રથપરિયન્તે બાહાય બાહં પહરયમાના યોધા. તેસં પરિયન્તે અત્તનો અત્તનો અનુરૂપાય આભરણસમ્પત્તિયા વિરોચમાના અટ્ઠારસ સેનિયો. ઇતિ યથા પરિયન્તે ઠત્વા ખિત્તો સરો રાજાનં ન પાપુણાતિ, એવં જીવકો કોમારભચ્ચો રઞ્ઞો પરિસં સંવિદહિત્વા અત્તના રઞ્ઞો અવિદૂરેનેવ ગચ્છતિ – ‘‘સચે કોચિ ઉપદ્દવો હોતિ, પઠમતર રઞ્ઞો જીવિતદાનં દસ્સામી’’તિ. ઉક્કાનં પન એત્તકાનિ સતાનિ વા સહસ્સાનિ વાતિ પરિચ્છેદો નત્થીતિ એવરૂપિં રાજિદ્ધિં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘મહચ્ચરાજાનુભાવેન યેન જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવનં, તેન પાયાસી’’તિ.

અહુદેવ ભયન્તિ એત્થ ચિત્તુત્રાસભયં, ઞાણભયં, આરમ્મણભયં, ઓત્તપ્પભયન્તિ ચતુબ્બિધં ભયં, તત્થ ‘‘જાતિં પટિચ્ચ ભયં ભયાનક’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તં ચિત્તુત્રાસભયં નામ. ‘‘તેપિ તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા યેભુય્યેન ભયં સંવેગં સન્તાસં આપજ્જન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૮) એવમાગતં ઞાણભયં નામ. ‘‘એતં નૂન તં ભયભેરવં આગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૯) એત્થ વુત્તં આરમ્મણભયં નામ.

‘‘ભીરું પસંસન્તિ, ન હિ તત્થ સૂરં;

ભયા હિ સન્તો, ન કરોન્તિ પાપ’’ન્તિ . (સં. નિ. ૧.૩૩);

ઇદં ઓત્તપ્પભયં નામ. તેસુ ઇધ ચિત્તુત્રાસભયં, અહુ અહોસીતિ અત્થો. છમ્ભિતત્તન્તિ છમ્ભિતસ્સ ભાવો. સકલસરીરચલનન્તિ અત્થો. લોમહંસોતિ લોમહંસનં, ઉદ્ધં ઠિતલોમતાતિ અત્થો. સો પનાયં લોમહંસો ધમ્મસ્સવનાદીસુ પીતિઉપ્પત્તિકાલે પીતિયાપિ હોતિ. ભીરુકજાતિકાનં સમ્પહારપિસાચાદિદસ્સનેસુ ભયેનાપિ. ઇધ ભયલોમહંસોતિ વેદિતબ્બો.

કસ્મા પનેસ ભીતોતિ? અન્ધકારેનાતિ એકે વદન્તિ. રાજગહે કિર દ્વત્તિંસ મહાદ્વારાનિ, ચતુસટ્ઠિ ખુદ્દકદ્વારાનિ. જીવકસ્સ અમ્બવનં પાકારસ્સ ચ ગિજ્ઝકૂટસ્સ ચ અન્તરા હોતિ. સો પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા પબ્બતચ્છાયાય પાવિસિ, તત્થ પબ્બતકૂટેન ચન્દો છાદિતો, પબ્બતચ્છાયાય ચ રુક્ખચ્છાયાય ચ અન્ધકારં અહોસીતિ, તમ્પિ અકારણં. તદા હિ ઉક્કાનં સતસહસ્સાનમ્પિ પરિચ્છેદો નત્થિ.

અયં પન અપ્પસદ્દતં નિસ્સાય જીવકે આસઙ્કાય ભીતો. જીવકો કિરસ્સ ઉપરિપાસાદેયેવ આરોચેસિ – ‘‘મહારાજ અપ્પસદ્દકામો ભગવા, અપ્પસદ્દેનેવ ઉપસઙ્કમિતબ્બો’’તિ. તસ્મા રાજા તૂરિયસદ્દં નિવારેસિ. તૂરિયાનિ કેવલં ગહિતમત્તાનેવ હોન્તિ, વાચમ્પિ ઉચ્ચં અનિચ્છારયમાના અચ્છરાસઞ્ઞાય ગચ્છન્તિ. અમ્બવનેપિ કસ્સચિ ખિપિતસદ્દોપિ ન સુય્યતિ. રાજાનો ચ નામ સદ્દાભિરતા હોન્તિ. સો તં અપ્પસદ્દતં નિસ્સાય ઉક્કણ્ઠિતો જીવકેપિ આસઙ્કં ઉપ્પાદેસિ. ‘‘અયં જીવકો મય્હં અમ્બવને અડ્ઢતેળસાનિ ભિક્ખુસતાની’’તિ આહ. એત્થ ચ ખિપિતસદ્દમત્તમ્પિ ન સુય્યતિ, અભૂતં મઞ્ઞે, એસ વઞ્ચેત્વા મં નગરતો નીહરિત્વા પુરતો બલકાયં ઉપટ્ઠપેત્વા મં ગણ્હિત્વા અત્તના છત્તં ઉસ્સાપેતુકામો. અયઞ્હિ પઞ્ચન્નં હત્થીનં બલં ધારેતિ. મમ ચ અવિદૂરેનેવ ગચ્છતિ, સન્તિકે ચ મે આવુધહત્થો એકપુરિસોપિ નત્થિ. અહો વત મે અનત્થો’’તિ. એવં ભાયિત્વા ચ પન અભીતો વિય સન્ધારેતુમ્પિ નાસક્ખિ. અત્તનો ભીતભાવં તસ્સ આવિ અકાસિ. તેન વુત્તં. ‘‘અથ ખો રાજા…પે… ન નિગ્ઘોસો’’તિ. તત્થ સમ્માતિ વયસ્સાભિલાપો એસ, કચ્ચિ મં વયસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ન પલમ્ભેસીતિ યં નત્થિ તં અત્થીતિ વત્વા કચ્ચિ મં ન વિપ્પલમ્ભયસિ. નિગ્ઘોસોતિ કથાસલ્લાપનિગ્ઘોસો.

મા ભાયિ, મહારાજાતિ જીવકો – ‘‘અયં રાજા મં ન જાનાતિ ‘નાયં પરં જીવિતા વોરોપેતી’તિ; સચે ખો પન નં ન અસ્સાસેસ્સામિ, વિનસ્સેય્યા’’તિ ચિન્તયિત્વા દળ્હં કત્વા સમસ્સાસેન્તો ‘‘મા ભાયિ મહારાજા’’તિ વત્વા ‘‘ન તં દેવા’’તિઆદિમાહ. અભિક્કમાતિ અભિમુખો કમ ગચ્છ, પવિસાતિ અત્થો. સકિં વુત્તે પન દળ્હં ન હોતીતિ તરમાનોવ દ્વિક્ખત્તું આહ. એતે મણ્ડલમાળે દીપા ઝાયન્તીતિ મહારાજ, ચોરબલં નામ ન દીપે જાલેત્વા તિટ્ઠતિ, એતે ચ મણ્ડલમાળે દીપા જલન્તિ. એતાય દીપસઞ્ઞાય યાહિ મહારાજાતિ વદતિ.

સામઞ્ઞફલપુચ્છાવણ્ણના

૧૬૦. નાગસ્સ ભૂમીતિ યત્થ સક્કા હત્થિં અભિરૂળ્હેન ગન્તું, અયં નાગસ્સ ભૂમિ નામ. નાગા પચ્ચોરોહિત્વાતિ વિહારસ્સ બહિદ્વારકોટ્ઠકે હત્થિતો ઓરોહિત્વા. ભૂમિયં પતિટ્ઠિતસમકાલમેવ પન ભગવતો તેજો રઞ્ઞો સરીરં ફરિ. અથસ્સ તાવદેવ સકલસરીરતો સેદા મુચ્ચિંસુ, સાટકા પીળેત્વા અપનેતબ્બા વિય અહેસું. અત્તનો અપરાધં સરિત્વા મહાભયં ઉપ્પજ્જિ. સો ઉજુકં ભગવતો સન્તિકં ગન્તું અસક્કોન્તો જીવકં હત્થે ગહેત્વા આરામચારિકં ચરમાનો વિય ‘‘ઇદં તે સમ્મ જીવક સુટ્ઠુ કારિતં ઇદં સુટ્ઠુ કારિત’’ન્તિ વિહારસ્સ વણ્ણં ભણમાનો અનુક્કમેન યેન મણ્ડલમાળસ્સ દ્વારં તેનુપસઙ્કમિ, સમ્પત્તોતિ અત્થો.

કહં પન સમ્માતિ કસ્મા પુચ્છીતિ. એકે તાવ ‘‘અજાનન્તો’’તિ વદન્તિ. ઇમિના કિર દહરકાલે પિતરા સદ્ધિં આગમ્મ ભગવા દિટ્ઠપુબ્બો, પચ્છા પન પાપમિત્તસંસગ્ગેન પિતુઘાતં કત્વા અભિમારે પેસેત્વા ધનપાલં મુઞ્ચાપેત્વા મહાપરાધો હુત્વા ભગવતો સમ્મુખીભાવં ન ઉપગતપુબ્બોતિ અસઞ્જાનન્તો પુચ્છતીતિ. તં અકારણં, ભગવા હિ આકિણ્ણવરલક્ખણો અનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતો છબ્બણ્ણાહિ રસ્મીહિ સકલં આરામં ઓભાસેત્વા તારાગણપરિવુતો વિય પુણ્ણચન્દો ભિક્ખુગણપરિવુતો મણ્ડલમાળમજ્ઝે નિસિન્નો, તં કો ન જાનેય્ય. અયં પન અત્તનો ઇસ્સરિયલીલાય પુચ્છતિ. પકતિ હેસા રાજકુલાનં, યં જાનન્તાપિ અજાનન્તા વિય પુચ્છન્તિ. જીવકો પન તં સુત્વા – ‘અયં રાજા પથવિયં ઠત્વા કુહિં પથવીતિ, નભં ઉલ્લોકેત્વા કુહિં ચન્દિમસૂરિયાતિ, સિનેરુમૂલે ઠત્વા કુહિં સિનેરૂતિ વદમાનો વિય દસબલસ્સ પુરતો ઠત્વા કુહિં ભગવા’તિ પુચ્છતિ. ‘‘હન્દસ્સ ભગવન્તં દસ્સેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ‘‘એસો મહારાજા’’તિઆદિમાહ. પુરક્ખતોતિ પરિવારેત્વા નિસિન્નસ્સ પુરતો નિસિન્નો.

૧૬૧. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ યત્થ ભગવા તત્થ ગતો, ભગવતો સન્તિકં ઉપગતોતિ અત્થો. એકમન્તં અટ્ઠાસીતિ ભગવન્તં વા ભિક્ખુસંઘં વા અસઙ્ઘટ્ટયમાનો અત્તનો ઠાતું અનુચ્છવિકે એકસ્મિં પદેસે ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકોવ અટ્ઠાસિ. તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતન્તિ યતો યતો અનુવિલોકેતિ, તતો તતો તુણ્હીભૂતમેવાતિ અત્થો. તત્થ હિ એકભિક્ખુસ્સપિ હત્થકુક્કુચ્ચં વા પાદકુક્કુચ્ચં વા ખિપિતસદ્દો વા નત્થિ, સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં નાટકપરિવારં ભગવતો અભિમુખે ઠિતં રાજાનં વા રાજપરિસં વા એકભિક્ખુપિ ન ઓલોકેસિ. સબ્બે ભગવન્તંયેવ ઓલોકયમાના નિસીદિંસુ.

રાજા તેસં ઉપસમે પસીદિત્વા વિગતપઙ્કતાય વિપ્પસન્નરહદમિવ ઉપસન્તિન્દ્રિયં ભિક્ખુસઙ્ઘં પુનપ્પુનં અનુવિલોકેત્વા ઉદાનં ઉદાનેસિ. તત્થ ઇમિનાતિ યેન કાયિકેન ચ વાચસિકેન ચ માનસિકેન ચ સીલૂપસમેન ભિક્ખુસઙ્ઘો ઉપસન્તો, ઇમિના ઉપસમેનાતિ દીપેતિ. તત્થ ‘‘અહો વત મે પુત્તો પબ્બજિત્વા ઇમે ભિક્ખૂ વિય ઉપસન્તો ભવેય્યા’’તિ નયિદં સન્ધાય એસ એવમાહ. અયં પન ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા પસન્નો પુત્તં અનુસ્સરિ. દુલ્લભઞ્હિ લદ્ધા અચ્છરિયં વા દિસ્વા પિયાનં ઞાતિમિત્તાદીનં અનુસ્સરણં નામ લોકસ્સ પકતિયેવ. ઇતિ ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા પુત્તં અનુસ્સરમાનો એસ એવમાહ.

અપિ ચ પુત્તે આસઙ્કાય તસ્સ ઉપસમં ઇચ્છમાનો પેસ એવમાહ. એવં કિરસ્સ અહોસિ, પુત્તો મે પુચ્છિસ્સતિ – ‘‘મય્હં પિતા દહરો. અય્યકો મે કુહિ’’ન્તિ. સો ‘‘પિતરા તે ઘાતિતો’’તિ સુત્વા ‘‘અહમ્પિ પિતરં ઘાતેત્વા રજ્જં કારેસ્સામી’’તિ મઞ્ઞિસ્સતિ. ઇતિ પુત્તે આસઙ્કાય તસ્સ ઉપસમં ઇચ્છમાનો પેસ એવમાહ. કિઞ્ચાપિ હિ એસ એવમાહ. અથ ખો નં પુત્તો ઘાતેસ્સતિયેવ. તસ્મિઞ્હિ વંસે પિતુવધો પઞ્ચપરિવટ્ટે ગતો. અજાતસત્તુ બિમ્બિસારં ઘાતેસિ, ઉદયો અજાતસત્તું. તસ્સ પુત્તો મહામુણ્ડિકો નામ ઉદયં. તસ્સ પુત્તો અનુરુદ્ધો નામ મહામુણ્ડિકં. તસ્સ પુત્તો નાગદાસો નામ અનુરુદ્ધં. નાગદાસં પન – ‘‘વંસચ્છેદકરાજાનો ઇમે, કિં ઇમેહી’’તિ રટ્ઠવાસિનો કુપિતા ઘાતેસું.

અગમા ખો ત્વન્તિ કસ્મા એવમાહ? ભગવા કિર રઞ્ઞો વચીભેદે અકતેયેવ ચિન્તેસિ – ‘‘અયં રાજા આગન્ત્વા તુણ્હી નિરવો ઠિતો, કિં નુ ખો ચિન્તેસી’’તિ. અથસ્સ ચિત્તં ઞત્વા – ‘‘અયં મયા સદ્ધિં સલ્લપિતું અસક્કોન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘં અનુવિલોકેત્વા પુત્તં અનુસ્સરિ, ન ખો પનાયં મયિ અનાલપન્તે કિઞ્ચિ કથેતું સક્ખિસ્સતિ, કરોમિ તેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપ’’ન્તિ. તસ્મા રઞ્ઞો વચનાનન્તરં ‘‘અગમા ખો ત્વં, મહારાજ, યથાપેમ’’ન્તિ આહ. તસ્સત્થો – મહારાજ, યથા નામ ઉન્નમે વુટ્ઠં ઉદકં યેન નિન્નં તેન ગચ્છતિ, એવમેવ ત્વં ભિક્ખુસઙ્ઘં અનુવિલોકેત્વા યેન પેમં તેન ગતોતિ.

અથ રઞ્ઞો એતદહોસિ – ‘‘અહો અચ્છરિયા બુદ્ધગુણા, મયા સદિસો ભગવતો અપરાધકારકો નામ નત્થિ, મયા હિસ્સ અગ્ગુપટ્ઠાકો ઘાતિતો, દેવદત્તસ્સ ચ કથં ગહેત્વા અભિમારા પેસિતા, નાળાગિરિ મુત્તો, મં નિસ્સાય દેવદત્તેન સિલા પવિદ્ધા, એવં મહાપરાધં નામ મં આલપતો દસબલસ્સ મુખં નપ્પહોતિ; અહો ભગવા પઞ્ચહાકારેહિ તાદિલક્ખણે સુપ્પતિટ્ઠિતો. એવરૂપં નામ સત્થારં પહાય બહિદ્ધા ન પરિયેસિસ્સામા’’તિ સો સોમનસ્સજાતો ભગવન્તં આલપન્તો ‘‘પિયો મે, ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

૧૬૨. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અઞ્જલિં પણામેત્વાતિ એવં કિરસ્સ અહોસિ ભગવન્તં વન્દિત્વા ઇતોચિતો ચ ગન્ત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં વન્દન્તેન ચ ભગવા પિટ્ઠિતો કાતબ્બો હોતિ, ગરુકારોપિ ચેસ ન હોતિ. રાજાનં વન્દિત્વા ઉપરાજાનં વન્દન્તેનપિ હિ રઞ્ઞો અગારવો કતો હોતિ. તસ્મા ભગવન્તં વન્દિત્વા ઠિતટ્ઠાનેયેવ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અઞ્જલિં પણામેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. કઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કઞ્ચિ ઓકાસં.

અથસ્સ ભગવા પઞ્હપુચ્છને ઉસ્સાહં જનેન્તો આહ – ‘‘પુચ્છ, મહારાજ, યદાકઙ્ખસી’’તિ. તસ્સત્થો – ‘‘પુચ્છ યદિ આકઙ્ખસિ, ન મે પઞ્હવિસ્સજ્જને ભારો અત્થિ’’. અથ વા ‘‘પુચ્છ, યં આકઙ્ખસિ, સબ્બં તે વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ, અસાધારણં પચ્ચેકબુદ્ધઅગ્ગસાવકમહાસાવકેહિ. તે હિ યદાકઙ્ખસીતિ ન વદન્તિ, સુત્વા વેદિસ્સામાતિ વદન્તિ. બુદ્ધા પન – ‘‘પુચ્છ, આવુસો, યદાકઙ્ખસી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩૭), વા ‘‘પુચ્છ, મહારાજ, યદાકઙ્ખસી’’તિ વા,

‘‘પુચ્છ, વાસવ, મં પઞ્હં, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસિ;

તસ્સ તસ્સેવ પઞ્હસ્સ, અહં અન્તં કરોમિ તે’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૫૬) વા;

તેન હિ ત્વં, ભિક્ખુ, સકે આસને નિસીદિત્વા પુચ્છ, યદાકઙ્ખસીતિ વા,

‘‘બાવરિસ્સ ચ તુય્હં વા, સબ્બેસં સબ્બસંસયં;

કતાવકાસા પુચ્છવ્હો, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છથા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૩૬) વા;

‘‘પુચ્છ મં, સભિય, પઞ્હં, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસિ;

તસ્સ તસ્સેવ પઞ્હસ્સ, અહં અન્તં કરોમિ તે’’તિ. (સુ. નિ. ૫૧૭) વા;

તેસં તેસં યક્ખનરિન્દદેવસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકાનં સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેન્તિ. અનચ્છરિયઞ્ચેતં, યં ભગવા બુદ્ધભૂમિં પત્વા એતં પવારણં પવારેય્ય. યો બોધિસત્તભૂમિયં પદેસઞાણે ઠિતો –

‘‘કોણ્ડઞ્ઞ, પઞ્હાનિ વિયાકરોહિ;

યાચન્તિ તં ઇસયો સાધુરૂપા.

કોણ્ડઞ્ઞ, એસો મનુજેસુ ધમ્મો;

યં વુદ્ધમાગચ્છતિ એસ ભારો’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૬૦);

એવં સક્કાદીનં અત્થાય ઇસીહિ યાચિતો –

‘‘કતાવકાસા પુચ્છન્તુ ભોન્તો,

યં કિઞ્ચિ પઞ્હં મનસાભિપત્થિતં;

અહઞ્હિ તં તં વો વિયાકરિસ્સં,

ઞત્વા સયં લોકમિમં પરઞ્ચા’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૬૧);

એવં સરભઙ્ગકાલે. સમ્ભવજાતકે ચ સકલજમ્બુદીપં તિક્ખત્તું વિચરિત્વા પઞ્હાનં અન્તકરં અદિસ્વા સુચિરતેન બ્રાહ્મણેન, પઞ્હં પુટ્ઠું ઓકાસે કારિતે જાતિયા સત્તવસ્સિકો રથિકાય પંસું કીળન્તો પલ્લઙ્કમાભુજિત્વા અન્તરવીથિયં નિસિન્નોવ –

‘‘તગ્ઘ તે અહમક્ખિસ્સં, યથાપિ કુસલો તથા;

રાજા ચ ખો તં જાનાતિ, યદિ કાહતિ વા ન વા’’તિ. (જા. ૧.૧૬.૧૭૨);

સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેસિ.

૧૬૩. એવં ભગવતા સબ્બઞ્ઞુપવારણાય પવારિતાય અત્તમનો રાજા પઞ્હં પુચ્છન્તો – ‘‘યથા નુ ખો ઇમાનિ, ભન્તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ સિપ્પમેવ સિપ્પાયતનં. પુથુસિપ્પાયતનાનીતિ બહૂનિ સિપ્પાનિ. સેય્યથિદન્તિ કતમે પન તે. હત્થારોહાતિઆદીહિ યે તં તં સિપ્પં નિસ્સાય જીવન્તિ, તે દસ્સેતિ. અયઞ્હિ અસ્સાધિપ્પાયો – ‘‘યથા ઇમેસં સિપ્પૂપજીવીનં તં તં સિપ્પં નિસ્સાય સન્દિટ્ઠિકં સિપ્પફલં પઞ્ઞાયતિ. સક્કા નુ ખો એવં સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ. તસ્મા સિપ્પાયતનાનિ આહરિત્વા સિપ્પૂપજીવિનો દસ્સેતિ.

તત્થ હત્થારોહાતિ સબ્બેપિ હત્થાચરિયહત્થિવેજ્જહત્થિમેણ્ડાદયો દસ્સેતિ. અસ્સારોહાતિ સબ્બેપિ અસ્સાચરિયઅસ્સવેજ્જઅસ્સમેણ્ડાદયો. રથિકાતિ સબ્બેપિ રથાચરિયરથયોધરથરક્ખાદયો. ધનુગ્ગહાતિ ધનુઆચરિયા ઇસ્સાસા. ચેલકાતિ યે યુદ્ધે જયધજં ગહેત્વા પુરતો ગચ્છન્તિ. ચલકાતિ ઇધ રઞ્ઞો ઠાનં હોતુ, ઇધ અસુકમહામત્તસ્સાતિ એવં સેનાબ્યૂહકારકા. પિણ્ડદાયકાતિ સાહસિકમહાયોધા. તે કિર પરસેનં પવિસિત્વા પરસીસં પિણ્ડમિવ છેત્વા છેત્વા દયન્તિ, ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા નિગ્ગચ્છન્તીતિ અત્થો. યે વા સઙ્ગામમજ્ઝે યોધાનં ભત્તપાતિં ગહેત્વા પરિવિસન્તિ, તેસમ્પેતં નામં. ઉગ્ગા રાજપુત્તાતિ ઉગ્ગતુગ્ગતા સઙ્ગામાવચરા રાજપુત્તા. પક્ખન્દિનોતિ યે ‘‘કસ્સ સીસં વા આવુધં વા આહરામા’’તિ ‘‘વત્વા અસુકસ્સા’’તિ વુત્તા સઙ્ગામં પક્ખન્દિત્વા તદેવ આહરન્તિ, ઇમે પક્ખન્દન્તીતિ પક્ખન્દિનો. મહાનાગાતિ મહાનાગા વિય મહાનાગા, હત્થિઆદીસુપિ અભિમુખં આગચ્છન્તેસુ અનિવત્તિતયોધાનમેતં અધિવચનં. સૂરાતિ એકન્તસૂરા, યે સજાલિકાપિ સચમ્મિકાપિ સમુદ્દં તરિતું સક્કોન્તિ. ચમ્મયોધિનોતિ યે ચમ્મકઞ્ચુકં વા પવિસિત્વા સરપરિત્તાણચમ્મં વા ગહેત્વા યુજ્ઝન્તિ. દાસિકપુત્તાતિ બલવસિનેહા ઘરદાસયોધા. આળારિકાતિ પૂવિકા. કપ્પકાતિ ન્હાપિકા. ન્હાપકાતિ યે ન્હાપેન્તિ. સૂદાતિ ભત્તકારકા. માલાકારાદયો પાકટાયેવ. ગણકાતિ અચ્છિદ્દકપાઠકા. મુદ્દિકાતિ હત્થમુદ્દાય ગણનં નિસ્સાય જીવિનો. યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપીતિ અયકારદન્તકારચિત્તકારાદીનિ. એવંગતાનીતિ એવં પવત્તાનિ. તે દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તે હત્થારોહાદયો તાનિ પુથુસિપ્પાયતનાનિ દસ્સેત્વા રાજકુલતો મહાસમ્પત્તિં લભમાના સન્દિટ્ઠિકમેવ સિપ્પફલં ઉપજીવન્તિ. સુખેન્તીતિ સુખિતં કરોન્તિ. પીણેન્તીતિ પીણિતં થામબલૂપેતં કરોન્તિ. ઉદ્ધગ્ગિકાદીસુ ઉપરિ ફલનિબ્બત્તનતો ઉદ્ધં અગ્ગમસ્સા અત્થીતિ ઉદ્ધગ્ગિકા. સગ્ગં અરહતીતિ સોવગ્ગિકા. સુખો વિપાકો અસ્સાતિ સુખવિપાકા. સુટ્ઠુ અગ્ગે રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બઆયુવણ્ણસુખયસઆધિપતેય્યસઙ્ખાતે દસ ધમ્મે સંવત્તેતિ નિબ્બત્તેતીતિ સગ્ગસંવત્તનિકા. તં એવરૂપં દક્ખિણં દાનં પતિટ્ઠપેન્તીતિ અત્થો. સામઞ્ઞફલન્તિ એત્થ પરમત્થતો મગ્ગો સામઞ્ઞં. અરિયફલં સામઞ્ઞફલં. યથાહ – ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સામઞ્ઞં? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. સેય્યથિદં, સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સામઞ્ઞં. કતમાનિ ચ, ભિક્ખવે, સામઞ્ઞફલાનિ? સોતાપત્તિફલં…પે… અરહત્તફલ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૩૫). તં એસ રાજા ન જાનાતિ. ઉપરિ આગતં પન દાસકસ્સકોપમં સન્ધાય પુચ્છતિ.

અથ ભગવા પઞ્હં અવિસ્સજ્જેત્વાવ ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે બહૂ અઞ્ઞતિત્થિયસાવકા રાજામચ્ચા ઇધાગતા, તે કણ્હપક્ખઞ્ચ સુક્કપક્ખઞ્ચ દીપેત્વા કથીયમાને અમ્હાકં રાજા મહન્તેન ઉસ્સાહેન ઇધાગતો, તસ્સાગતકાલતો પટ્ઠાય સમણો ગોતમો સમણકોલાહલં સમણભણ્ડનમેવ કથેતીતિ ઉજ્ઝાયિસ્સન્તિ, ન સક્કચ્ચં ધમ્મં સોસ્સન્તિ, રઞ્ઞા પન કથીયમાને ઉજ્ઝાયિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, રાજાનમેવ અનુવત્તિસ્સન્તિ. ઇસ્સરાનુવત્તકો હિ લોકો. ‘હન્દાહં રઞ્ઞોવ ભારં કરોમી’તિ રઞ્ઞો ભારં કરોન્તો ‘‘અભિજાનાસિ નો ત્વ’’ન્તિઆદિમાહ.

૧૬૪. તત્થ અભિજાનાસિ નો ત્વન્તિ અભિજાનાસિ નુ ત્વં. અયઞ્ચ નો-સદ્દો પરતો પુચ્છિતાતિ પદેન યોજેતબ્બો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ‘‘મહારાજ, ત્વં ઇમં પઞ્હં અઞ્ઞે સમણબ્રાહ્મણે પુચ્છિતા નુ, અભિજાનાસિ ચ નં પુટ્ઠભાવં, ન તે સમ્મુટ્ઠ’’ન્તિ. સચે તે અગરૂતિ સચે તુય્હં યથા તે બ્યાકરિંસુ, તથા ઇધ ભાસિતું ભારિયં ન હોતિ, યદિ ન કોચિ અફાસુકભાવો અત્થિ, ભાસસ્સૂતિ અત્થો. ન ખો મે ભન્તેતિ કિં સન્ધાયાહ? પણ્ડિતપતિરૂપકાનઞ્હિ સન્તિકે કથેતું દુક્ખં હોતિ, તે પદે પદે અક્ખરે અક્ખરે દોસમેવ વદન્તિ. એકન્તપણ્ડિતા પન કથં સુત્વા સુકથિતં પસંસન્તિ, દુક્કથિતેસુ પાળિપદઅત્થબ્યઞ્જનેસુ યં યં વિરુજ્ઝતિ, તં તં ઉજુકં કત્વા દેન્તિ. ભગવતા ચ સદિસો એકન્તપણ્ડિતો નામ નત્થિ. તેનાહ – ‘‘ન ખો મે, ભન્તે, ગરુ; યત્થસ્સ ભગવા નિસિન્નો ભગવન્તરૂપો વા’’તિ.

પૂરણકસ્સપવાદવણ્ણના

૧૬૫. એકમિદાહન્તિ એકં ઇધ અહં. સમ્મોદનીયં કથં સારણીયં વીતિસારેત્વાતિ સમ્મોદજનકં સરિતબ્બયુત્તકં કથં પરિયોસાપેત્વા.

૧૬૬. ‘‘કરોતો ખો, મહારાજ, કારયતો’’તિઆદીસુ કરોતોતિ સહત્થા કરોન્તસ્સ. કારયતોતિ આણત્તિયા કારેન્તસ્સ. છિન્દતોતિ પરેસં હત્થાદીનિ છિન્દન્તસ્સ. પચતોતિ પરે દણ્ડેન પીળેન્તસ્સ. સોચયતોતિ પરસ્સ ભણ્ડહરણાદીહિ સોચયતો. સોચાપયતોતિ સોકં સયં કરોન્તસ્સપિ પરેહિ કારાપેન્તસ્સપિ. કિલમતોતિ આહારુપચ્છેદબન્ધનાગારપ્પવેસનાદીહિ સયં કિલમન્તસ્સપિ પરેહિ કિલમાપેન્તસ્સપિ. ફન્દતો ફન્દાપયતોતિ પરં ફન્દન્તં ફન્દનકાલે સયમ્પિ ફન્દતો પરમ્પિ ફન્દાપયતો. પાણમતિપાતાપયતોતિ પાણં હનન્તસ્સપિ હનાપેન્તસ્સપિ. એવં સબ્બત્થ કરણકારણવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

સન્ધિન્તિ ઘરસન્ધિં. નિલ્લોપન્તિ મહાવિલોપં. એકાગારિકન્તિ એકમેવ ઘરં પરિવારેત્વા વિલુપ્પનં. પરિપન્થેતિ આગતાગતાનં અચ્છિન્દનત્થં મગ્ગે તિટ્ઠતો. કરોતો ન કરીયતિ પાપન્તિ યં કિઞ્ચિ પાપં કરોમીતિ સઞ્ઞાય કરોતોપિ પાપં ન કરીયતિ, નત્થિ પાપં. સત્તા પન પાપં કરોમાતિ એવંસઞ્ઞિનો હોન્તીતિ દીપેતિ. ખુરપરિયન્તેનાતિ ખુરનેમિના, ખુરધારસદિસપરિયન્તેન વા. એકં મંસખલન્તિ એકં મંસરાસિં. પુઞ્જન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. તતોનિદાનન્તિ એકમંસખલકરણનિદાનં.

દક્ખિણન્તિ દક્ખિણતીરે મનુસ્સા કક્ખળા દારુણા, તે સન્ધાય ‘‘હનન્તો’’તિઆદિમાહ. ઉત્તરતીરે સત્તા સદ્ધા હોન્તિ પસન્ના બુદ્ધમામકા ધમ્મમામકા સઙ્ઘમામકા, તે સન્ધાય દદન્તોતિઆદિમાહ. તત્થ યજન્તોતિ મહાયાગં કરોન્તો. દમેનાતિ ઇન્દ્રિયદમેન ઉપોસથકમ્મેન વા. સંયમેનાતિ સીલસંયમેન. સચ્ચવજ્જેનાતિ સચ્ચવચનેન. આગમોતિ આગમનં, પવત્તીતિ અત્થો. સબ્બથાપિ પાપપુઞ્ઞાનં કિરિયમેવ પટિક્ખિપતિ.

અમ્બં પુટ્ઠો લબુજં બ્યાકરોતિ નામ, યો કીદિસો અમ્બો કીદિસાનિ વા અમ્બસ્સ ખન્ધપણ્ણપુપ્ફફલાનીતિ વુત્તે એદિસો લબુજો એદિસાનિ વા લબુજસ્સ ખન્ધપણ્ણપુપ્ફફલાનીતિ બ્યાકરોતિ. વિજિતેતિ આણાપવત્તિદેસે. અપસાદેતબ્બન્તિ વિહેઠેતબ્બં. અનભિનન્દિત્વાતિ ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ એવં પસંસં અકત્વા. અપ્પટિક્કોસિત્વાતિ બાલદુબ્ભાસિતં તયા ભાસિતન્તિ એવં અપ્પટિબાહિત્વા. અનુગ્ગણ્હન્તોતિ સારતો અગ્ગણ્હન્તો. અનિક્કુજ્જન્તોતિ સારવસેનેવ ઇદં નિસ્સરણં, અયં પરમત્થોતિ હદયે અટ્ઠપેન્તો. બ્યઞ્જનં પન તેન ઉગ્ગહિતઞ્ચેવ નિક્કુજ્જિતઞ્ચ.

મક્ખલિગોસાલવાદવણ્ણના

૧૬૭-૧૬૯. મક્ખલિવાદે પચ્ચયોતિ હેતુવેવચનમેવ, ઉભયેનાપિ વિજ્જમાનમેવ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંકિલેસપચ્ચયં, કાયસુચરિતાદીનઞ્ચ વિસુદ્ધિપચ્ચયં પટિક્ખિપતિ. અત્તકારેતિ અત્તકારો. યેન અત્તના કતકમ્મેન ઇમે સત્તા દેવત્તમ્પિ મારત્તમ્પિ બ્રહ્મત્તમ્પિ સાવકબોધિમ્પિ પચ્ચેકબોધિમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતમ્પિ પાપુણન્તિ, તમ્પિ પટિક્ખિપતિ. દુતિયપદેન યં પરકારં પરસ્સ ઓવાદાનુસાસનિં નિસ્સાય ઠપેત્વા મહાસત્તં અવસેસો જનો મનુસ્સસોભગ્યતં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તં પાપુણાતિ, તં પરકારં પટિક્ખિપતિ. એવમયં બાલો જિનચક્કે પહારં દેતિ નામ. નત્થિ પુરિસકારેતિ યેન પુરિસકારેન સત્તા વુત્તપ્પકારા સમ્પત્તિયો પાપુણન્તિ, તમ્પિ પટિક્ખિપતિ. નત્થિ બલન્તિ યમ્હિ અત્તનો બલે પતિટ્ઠિતા સત્તા વીરિયં કત્વા તા સમ્પત્તિયો પાપુણન્તિ, તં બલં પટિક્ખિપતિ. નત્થિ વીરિયન્તિઆદીનિ સબ્બાનિ પુરિસકારવેવચનાનેવ. ‘‘ઇદં નો વીરિયેન ઇદં પુરિસથામેન, ઇદં પુરિસપરક્કમેન પવત્ત’’ન્તિ એવં પવત્તવચનપટિક્ખેપકરણવસેન પનેતાનિ વિસું આદિયન્તિ.

સબ્બે સત્તાતિ ઓટ્ઠગોણગદ્રભાદયો અનવસેસે પરિગ્ગણ્હાતિ. સબ્બે પાણાતિ એકિન્દ્રિયો પાણો, દ્વિન્દ્રિયો પાણોતિઆદિવસેન વદતિ. સબ્બે ભૂતાતિ અણ્ડકોસવત્થિકોસેસુ ભૂતે સન્ધાય વદતિ. સબ્બે જીવાતિ સાલિયવગોધુમાદયો સન્ધાય વદતિ. તેસુ હિ સો વિરૂહનભાવેન જીવસઞ્ઞી. અવસા અબલા અવીરિયાતિ તેસં અત્તનો વસો વા બલં વા વીરિયં વા નત્થિ. નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતાતિ એત્થ નિયતીતિ નિયતા. સઙ્ગતીતિ છન્નં અભિજાતીનં તત્થ તત્થ ગમનં. ભાવોતિ સભાવોયેવ. એવં નિયતિયા ચ સઙ્ગતિયા ચ ભાવેન ચ પરિણતા નાનપ્પકારતં પત્તા. યેન હિ યથા ભવિતબ્બં, સો તથેવ ભવતિ. યેન ન ભવિતબ્બં, સો ન ભવતીતિ દસ્સેતિ. છસ્વેવાભિજાતીસૂતિ છસુ એવ અભિજાતીસુ ઠત્વા સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તિ. અઞ્ઞા સુખદુક્ખભૂમિ નત્થીતિ દસ્સેતિ.

યોનિપમુખસતસહસ્સાનીતિ પમુખયોનીનં ઉત્તમયોનીનં ચુદ્દસસતસહસ્સાનિ અઞ્ઞાનિ ચ સટ્ઠિસતાનિ અઞ્ઞાનિ ચ છસતાનિ. પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાનીતિ પઞ્ચકમ્મસતાનિ ચ. કેવલં તક્કમત્તકેન નિરત્થકં દિટ્ઠિં દીપેતિ. પઞ્ચ ચ કમ્માનિ તીણિ ચ કમ્માનીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. કેચિ પનાહુ – ‘‘પઞ્ચ ચ કમ્માનીતિ પઞ્ચિન્દ્રિયવસેન ભણતિ. તીણીતિ કાયકમ્માદિવસેના’’તિ. કમ્મે ચ ઉપડ્ઢકમ્મે ચાતિ એત્થ પનસ્સ કાયકમ્મઞ્ચ વચીકમ્મઞ્ચ કમ્મન્તિ લદ્ધિ, મનોકમ્મં ઉપડ્ઢકમ્મન્તિ. દ્વટ્ઠિપટિપદાતિ દ્વાસટ્ઠિ પટિપદાતિ વદતિ. દ્વટ્ઠન્તરકપ્પાતિ એકસ્મિં કપ્પે ચતુસટ્ઠિ અન્તરકપ્પા નામ હોન્તિ. અયં પન અઞ્ઞે દ્વે અજાનન્તો એવમાહ.

છળાભિજાતિયોતિ કણ્હાભિજાતિ, નીલાભિજાતિ, લોહિતાભિજાતિ, હલિદ્દાભિજાતિ, સુક્કાભિજાતિ, પરમસુક્કાભિજાતીતિ ઇમા છ અભિજાતિયો વદતિ. તત્થ ઓરબ્ભિકા, સાકુણિકા, માગવિકા, સૂકરિકા, લુદ્દા, મચ્છઘાતકા ચોરા, ચોરઘાતકા, બન્ધનાગારિકા, યે વા પનઞ્ઞેપિ કેચિ કુરૂરકમ્મન્તા, અયં કણ્હાભિજાતીતિ (અ. નિ. ૬.૫૭) વદતિ. ભિક્ખૂ નીલાભિજાતીતિ વદતિ, તે કિર ચતૂસુ પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તિ. ‘‘ભિક્ખૂ કણ્ટકવુત્તિકા’’તિ (અ. નિ. ૬.૫૭) અયઞ્હિસ્સ પાળિયેવ. અથ વા કણ્ટકવુત્તિકા એવ નામ એકે પબ્બજિતાતિ વદતિ. લોહિતાભિજાતિ નામ નિગણ્ઠા એકસાટકાતિ વદતિ. ઇમે કિર પુરિમેહિ દ્વીહિ પણ્ડરતરા. ગિહી ઓદાતવસના અચેલકસાવકા હલિદ્દાભિજાતીતિ વદતિ. એવં અત્તનો પચ્ચયદાયકે નિગણ્ઠેહિપિ જેટ્ઠકતરે કરોતિ. આજીવકા આજીવકિનિયો સુક્કાભિજાતીતિ વદતિ. તે કિર પુરિમેહિ ચતૂહિ પણ્ડરતરા. નન્દો, વચ્છો, કિસો, સઙ્કિચ્છો, મક્ખલિગોસાલો, પરમસુક્કાભિજાતીતિ (અ. નિ. ૬.૫૭) વદતિ. તે કિર સબ્બેહિ પણ્ડરતરા.

અટ્ઠ પુરિસભૂમિયોતિ મન્દભૂમિ, ખિડ્ડાભૂમિ, પદવીમંસભૂમિ, ઉજુગતભૂમિ, સેક્ખભૂમિ, સમણભૂમિ, જિનભૂમિ, પન્નભૂમીતિ ઇમા અટ્ઠ પુરિસભૂમિયોતિ વદતિ. તત્થ જાતદિવસતો પટ્ઠાય સત્તદિવસે સમ્બાધટ્ઠાનતો નિક્ખન્તત્તા સત્તા મન્દા હોન્તિ મોમૂહા, અયં મન્દભૂમીતિ વદતિ. યે પન દુગ્ગતિતો આગતા હોન્તિ, તે અભિણ્હં રોદન્તિ ચેવ વિરવન્તિ ચ, સુગતિતો આગતા તં અનુસ્સરિત્વા હસન્તિ, અયં ખિડ્ડાભૂમિ નામ. માતાપિતૂનં હત્થં વા પાદં વા મઞ્ચં વા પીઠં વા ગહેત્વા ભૂમિયં પદનિક્ખિપનં પદવીમંસભૂમિ નામ. પદસા ગન્તું સમત્થકાલે ઉજુગતભૂમિ નામ. સિપ્પાનિ સિક્ખિતકાલે સેક્ખભૂમિ નામ. ઘરા નિક્ખમ્મ પબ્બજિતકાલે સમણભૂમિ નામ. આચરિયં સેવિત્વા જાનનકાલે જિનભૂમિ નામ. ભિક્ખુ ચ પન્નકો જિનો ન કિઞ્ચિ આહાતિ એવં અલાભિં સમણં પન્નભૂમીતિ વદતિ.

એકૂનપઞ્ઞાસ આજીવકસતેતિ એકૂનપઞ્ઞાસઆજીવકવુત્તિસતાનિ. પરિબ્બાજકસતેતિ પરિબ્બાજકપબ્બજ્જાસતાનિ. નાગાવાસસતેતિ નાગમણ્ડલસતાનિ. વીસે ઇન્દ્રિયસતેતિ વીસતિન્દ્રિયસતાનિ. તિંસે નિરયસતેતિ તિંસ નિરયસતાનિ. રજોધાતુયોતિ રજઓકિરણટ્ઠાનાનિ, હત્થપિટ્ઠિપાદપિટ્ઠાદીનિ સન્ધાય વદતિ. સત્ત સઞ્ઞીગબ્ભાતિ ઓટ્ઠગોણગદ્રભઅજપસુમિગમહિંસે સન્ધાય વદતિ. સત્ત અસઞ્ઞીગબ્ભાતિ સાલિવીહિયવગોધૂમકઙ્ગુવરકકુદ્રૂસકે સન્ધાય વદતિ. નિગણ્ઠિગબ્ભાતિ ગણ્ઠિમ્હિ જાતગબ્ભા, ઉચ્છુવેળુનળાદયો સન્ધાય વદતિ. સત્ત દેવાતિ બહૂ દેવા. સો પન સત્તાતિ વદતિ. મનુસ્સાપિ અનન્તા, સો સત્તાતિ વદતિ. સત્ત પિસાચાતિ પિસાચા મહન્તમહન્તા સત્તાતિ વદતિ. સરાતિ મહાસરા, કણ્ણમુણ્ડરથકારઅનોતત્તસીહપ્પપાતછદ્દન્તમન્દાકિનીકુણાલદહે ગહેત્વા વદતિ.

પવુટાતિ ગણ્ઠિકા. પપાતાતિ મહાપપાતા. પપાતસતાનીતિ ખુદ્દકપપાતસતાનિ. સુપિનાતિ મહાસુપિના. સુપિનસતાનીતિ ખુદ્દકસુપિનસતાનિ. મહાકપ્પિનોતિ મહાકપ્પાનં. તત્થ એકમ્હા મહાસરા વસ્સસતે વસ્સસતે કુસગ્ગેન એકં ઉદકબિન્દું નીહરિત્વા સત્તક્ખત્તું તમ્હિ સરે નિરુદકે કતે એકો મહાકપ્પોતિ વદતિ. એવરૂપાનં મહાકપ્પાનં ચતુરાસીતિસતસહસ્સાનિ ખેપેત્વા બાલે ચ પણ્ડિતે ચ દુક્ખસ્સન્તં કરોન્તીતિ અયમસ્સ લદ્ધિ. પણ્ડિતોપિ કિર અન્તરા વિસુજ્ઝિતું ન સક્કોતિ. બાલોપિ તતો ઉદ્ધં ન ગચ્છતિ.

સીલેનાતિ અચેલકસીલેન વા અઞ્ઞેન વા યેન કેનચિ. વતેનાતિ તાદિસેનેવ વતેન. તપેનાતિ તપોકમ્મેન. અપરિપક્કં પરિપાચેતિ નામ, યો ‘‘અહં પણ્ડિતો’’તિ અન્તરા વિસુજ્ઝતિ. પરિપક્કં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તિં કરોતિ નામ યો ‘‘અહં બાલો’’તિ વુત્તપરિમાણં કાલં અતિક્કમિત્વા યાતિ. હેવં નત્થીતિ એવં નત્થિ. તઞ્હિ ઉભયમ્પિ ન સક્કા કાતુન્તિ દીપેતિ. દોણમિતેતિ દોણેન મિતં વિય. સુખદુક્ખેતિ સુખદુક્ખં. પરિયન્તકતેતિ વુત્તપરિમાણેન કાલેન કતપરિયન્તે. નત્થિ હાયનવડ્ઢનેતિ નત્થિ હાયનવડ્ઢનાનિ. ન સંસારો પણ્ડિતસ્સ હાયતિ, ન બાલસ્સ વડ્ઢતીતિ અત્થો. ઉક્કંસાવકંસેતિ ઉક્કંસાવકંસા. હાયનવડ્ઢનાનમેતં અધિવચનં.

ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય સાધેન્તો ‘‘સેય્યથાપિ નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુત્તગુળેતિ વેઠેત્વા કતસુત્તગુળે. નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતીતિ પબ્બતે વા રુક્ખગ્ગે વા ઠત્વા ખિત્તં સુત્તપ્પમાણેન નિબ્બેઠિયમાનમેવ ગચ્છતિ, સુત્તે ખીણે તત્થેવ તિટ્ઠતિ, ન ગચ્છતિ. એવમેવ વુત્તકાલતો ઉદ્ધં ન ગચ્છતીતિ દસ્સેતિ.

અજિતકેસકમ્બલવાદવણ્ણના

૧૭૦-૧૭૨. અજિતવાદે નત્થિ દિન્નન્તિ દિન્નફલાભાવં સન્ધાય વદતિ. યિટ્ઠં વુચ્ચતિ મહાયાગો. હુતન્તિ પહેણકસક્કારો અધિપ્પેતો. તમ્પિ ઉભયં ફલાભાવમેવ સન્ધાય પટિક્ખિપતિ. સુકતદુક્કટાનન્તિ સુકતદુક્કટાનં, કુસલાકુસલાનન્તિ અત્થો. ફલં વિપાકોતિ યં ફલન્તિ વા વિપાકોતિ વા વુચ્ચતિ, તં નત્થીતિ વદતિ. નત્થિ અયં લોકોતિ પરલોકે ઠિતસ્સ અયં લોકો નત્થિ, નત્થિ પરો લોકોતિ ઇધ લોકે ઠિતસ્સાપિ પરો લોકો નત્થિ, સબ્બે તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તીતિ દસ્સેતિ. નત્થિ માતા નત્થિ પિતાતિ તેસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં ફલાભાવવસેન વદતિ. નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકાતિ ચવિત્વા ઉપપજ્જનકા સત્તા નામ નત્થીતિ વદતિ.

ચાતુમહાભૂતિકોતિ ચતુમહાભૂતમયો. પથવી પથવિકાયન્તિ અજ્ઝત્તિકપથવીધાતુ બાહિરપથવીધાતું. અનુપેતીતિ અનુયાયતિ. અનુપગચ્છતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. અનુગચ્છતીતિપિ અત્થો. ઉભયેનાપિ ઉપેતિ, ઉપગચ્છતીતિ દસ્સેતિ. આપાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇન્દ્રિયાનીતિ મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ આકાસં પક્ખન્દન્તિ. આસન્દિપઞ્ચમાતિ નિપન્નમઞ્ચેન પઞ્ચમા, મઞ્ચો ચેવ ચત્તારો મઞ્ચપાદે ગહેત્વા ઠિતા ચત્તારો પુરિસા ચાતિ અત્થો. યાવાળાહનાતિ યાવ સુસાના. પદાનીતિ ‘અયં એવં સીલવા અહોસિ, એવં દુસ્સીલો’તિઆદિના નયેન પવત્તાનિ ગુણાગુણપદાનિ, સરીરમેવ વા એત્થ પદાનીતિ અધિપ્પેતં. કાપોતકાનીતિ કપોતવણ્ણાનિ, પારાવતપક્ખવણ્ણાનીતિ અત્થો. ભસ્સન્તાતિ ભસ્મન્તા, અયમેવ વા પાળિ. આહુતિયોતિ યં પહેણકસક્કારાદિભેદં દિન્નદાનં, સબ્બં તં છારિકાવસાનમેવ હોતિ, ન તતો પરં ફલદાયકં હુત્વા ગચ્છતીતિ અત્થો. દત્તુપઞ્ઞત્તન્તિ દત્તૂહિ બાલમનુસ્સેહિ પઞ્ઞત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘બાલેહિ અબુદ્ધીહિ પઞ્ઞત્તમિદં દાનં, ન પણ્ડિતેહિ. બાલા દેન્તિ, પણ્ડિતા ગણ્હન્તી’તિ દસ્સેતિ.

તત્થ પૂરણો ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપ’’ન્તિ વદન્તો કમ્મં પટિબાહતિ. અજિતો ‘‘કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ વદન્તો વિપાકં પટિબાહતિ. મક્ખલિ ‘‘નત્થિ હેતૂ’’તિ વદન્તો ઉભયં પટિબાહતિ. તત્થ કમ્મં પટિબાહન્તેનાપિ વિપાકો પટિબાહિતો હોતિ, વિપાકં પટિબાહન્તેનાપિ કમ્મં પટિબાહિતં હોતિ. ઇતિ સબ્બેપેતે અત્થતો ઉભયપ્પટિબાહકા અહેતુકવાદા ચેવ અકિરિયવાદા ચ નત્થિકવાદા ચ હોન્તિ.

યે વા પન તેસં લદ્ધિં ગહેત્વા રત્તિટ્ઠાને દિવાઠાને નિસિન્ના સજ્ઝાયન્તિ વીમંસન્તિ, તેસં ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપં, નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો, મતો ઉચ્છિજ્જતી’’તિ તસ્મિં આરમ્મણે મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતિ, ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, જવનાનિ જવન્તિ, પઠમજવને સતેકિચ્છા હોન્તિ, તથા દુતિયાદીસુ, સત્તમે બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છા અનિવત્તિનો અરિટ્ઠકણ્ટકસદિસા. તત્થ કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતિ, કોચિ દ્વે, કોચિ તીણિપિ, એકસ્મિં ઓક્કન્તેપિ, દ્વીસુ તીસુ ઓક્કન્તેસુપિ, નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકોવ હોતિ; પત્તો સગ્ગમગ્ગાવરણઞ્ચેવ મોક્ખમગ્ગાવરણઞ્ચ, અભબ્બો તસ્સત્તભાવસ્સ અનન્તરં સગ્ગમ્પિ ગન્તું, પગેવ મોક્ખં. વટ્ટખાણુ નામેસ સત્તો પથવિગોપકો, યેભુય્યેન એવરૂપસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નત્થિ.

‘‘તસ્મા અકલ્યાણજનં, આસીવિસમિવોરગં;

આરકા પરિવજ્જેય્ય, ભૂતિકામો વિચક્ખણો’’તિ.

પકુધકચ્ચાયનવાદવણ્ણના

૧૭૩-૧૭૫. પકુધવાદે અકટાતિ અકતા. અકટવિધાતિ અકતવિધાના. એવં કરોહીતિ કેનચિ કારાપિતાપિ ન હોન્તીતિ અત્થો. અનિમ્મિતાતિ ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્માતાતિ અનિમ્માપિતા, કેચિ અનિમ્માપેતબ્બાતિ પદં વદન્તિ, તં નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં દિસ્સતિ. વઞ્ઝાદિપદત્તયં વુત્તત્થમેવ. ન ઇઞ્જન્તીતિ એસિકત્થમ્ભો વિય ઠિતત્તા ન ચલન્તિ. ન વિપરિણમન્તીતિ પકતિં ન જહન્તિ. ન અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાબાધેન્તીતિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપહનન્તિ. નાલન્તિ ન સમત્થા. પથવિકાયોતિઆદીસુ પથવીયેવ પથવિકાયો, પથવિસમૂહો વા. તત્થાતિ તેસુ જીવસત્તમેસુ કાયેસુ. સત્તન્નં ત્વેવ કાયાનન્તિ યથા મુગ્ગરાસિઆદીસુ પહતં સત્થં મુગ્ગાદીનં અન્તરેન પવિસતિ, એવં સત્તન્નં કાયાનં અન્તરેન છિદ્દેન વિવરેન સત્થં પવિસતિ. તત્થ અહં ઇમં જીવિતા વોરોપેમીતિ કેવલં સઞ્ઞામત્તમેવ હોતીતિ દસ્સેતિ.

નિગણ્ઠનાટપુત્તવાદવણ્ણના

૧૭૬-૧૭૮. નાટપુત્તવાદે ચાતુયામસંવરસંવુતોતિ ચતુકોટ્ઠાસેન સંવરેન સંવુતો. સબ્બવારિવારિતો ચાતિ વારિતસબ્બઉદકો પટિક્ખિત્તસબ્બસીતોદકોતિ અત્થો. સો કિર સીતોદકે સત્તસઞ્ઞી હોતિ, તસ્મા ન તં વળઞ્જેતિ. સબ્બવારિયુત્તોતિ સબ્બેન પાપવારણેન યુત્તો. સબ્બવારિધુતોતિ સબ્બેન પાપવારણેન ધુતપાપો. સબ્બવારિફુટોતિ સબ્બેન પાપવારણેન ફુટ્ઠો. ગતત્તોતિ કોટિપ્પત્તચિત્તો. યતત્તોતિ સંયતચિત્તો. ઠિતત્તોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તો. એતસ્સ વાદે કિઞ્ચિ સાસનાનુલોમમ્પિ અત્થિ, અસુદ્ધલદ્ધિતાય પન સબ્બા દિટ્ઠિયેવ જાતા.

સઞ્ચયબેલટ્ઠપુત્તવાદવણ્ણના

૧૭૯-૧૮૧. સઞ્ચયવાદો અમરાવિક્ખેપે વુત્તનયો એવ.

પઠમસન્દિટ્ઠિકસામઞ્ઞફલવણ્ણના

૧૮૨. સોહં, ભન્તેતિ સો અહં ભન્તે, વાલુકં પીળેત્વા તેલં અલભમાનો વિય તિત્થિયવાદેસુ સારં અલભન્તો ભગવન્તં પુચ્છામીતિ અત્થો.

૧૮૩. યથા તે ખમેય્યાતિ યથા તે રુચ્ચેય્ય. દાસોતિ અન્તોજાતધનક્કીતકરમરાનીતસામંદાસબ્યોપગતાનં અઞ્ઞતરો. કમ્મકારોતિ અનલસો કમ્મકરણસીલોયેવ. દૂરતો દિસ્વા પઠમમેવ ઉટ્ઠહતીતિ પુબ્બુટ્ઠાયી. એવં ઉટ્ઠિતો સામિનો આસનં પઞ્ઞપેત્વા પાદધોવનાદિકત્તબ્બકિચ્ચં કત્વા પચ્છા નિપતતિ નિસીદતીતિ પચ્છાનિપાતી. સામિકમ્હિ વા સયનતો અવુટ્ઠિતે પુબ્બેયેવ વુટ્ઠાતીતિ પુબ્બુટ્ઠાયી. પચ્ચૂસકાલતો પટ્ઠાય યાવ સામિનો રત્તિં નિદ્દોક્કમનં, તાવ સબ્બકિચ્ચાનિ કત્વા પચ્છા નિપતતિ, સેય્યં કપ્પેતીતિ પચ્છાનિપાતી. કિં કરોમિ, કિં કરોમીતિ એવં કિંકારમેવ પટિસુણન્તો વિચરતીતિ કિં કારપટિસ્સાવી. મનાપમેવ કિરિયં કરોતીતિ મનાપચારી. પિયમેવ વદતીતિ પિયવાદી. સામિનો તુટ્ઠપહટ્ઠં મુખં ઉલ્લોકયમાનો વિચરતીતિ મુખુલ્લોકકો.

દેવો મઞ્ઞેતિ દેવો વિય. સો વતસ્સાહં પુઞ્ઞાનિ કરેય્યન્તિ સો વત અહં એવરૂપો અસ્સં, યદિ પુઞ્ઞાનિ કરેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘સો વતસ્સ’સ્સ’’ન્તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. યંનૂનાહન્તિ સચે દાનં દસ્સામિ, યં રાજા એકદિવસં દેતિ, તતો સતભાગમ્પિ યાવજીવં ન સક્ખિસ્સામિ દાતુન્તિ પબ્બજ્જાયં ઉસ્સાહં કત્વા એવં ચિન્તનભાવં દસ્સેતિ.

કાયેન સંવુતોતિ કાયેન પિહિતો હુત્વા અકુસલસ્સ પવેસનદ્વારં થકેત્વાતિ અત્થો. એસેવ નયો સેસપદદ્વયેપિ. ઘાસચ્છાદનપરમતાયાતિ ઘાસચ્છાદનેન પરમતાય ઉત્તમતાય, એતદત્થમ્પિ અનેસનં પહાય અગ્ગસલ્લેખેન સન્તુટ્ઠોતિ અત્થો. અભિરતો પવિવેકેતિ ‘‘કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં, ચિત્તવિવેકો ચ નેક્ખમ્માભિરતાનં, પરમવોદાનપ્પત્તાનં ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાન’’ન્તિ એવં વુત્તે તિવિધેપિ વિવેકે રતો; ગણસઙ્ગણિકં પહાય કાયેન એકો વિહરતિ, ચિત્તકિલેસસઙ્ગણિકં પહાય અટ્ઠસમાપત્તિવસેન એકો વિહરતિ, ફલસમાપત્તિં વા નિરોધસમાપત્તિં વા પવિસિત્વા નિબ્બાનં પત્વા વિહરતીતિ અત્થો. યગ્ઘેતિ ચોદનત્થે નિપાતો.

૧૮૪. આસનેનપિ નિમન્તેય્યામાતિ નિસિન્નાસનં પપ્ફોટેત્વા ઇધ નિસીદથાતિ વદેય્યામ. અભિનિમન્તેય્યામપિ નન્તિ અભિહરિત્વાપિ નં નિમન્તેય્યામ. તત્થ દુવિધો અભિહારો – વાચાય ચેવ કાયેન ચ. તુમ્હાકં ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે અમ્હાકં ચીવરાદીહિ વદેય્યાથ યેનત્થોતિ વદન્તો હિ વાચાય અભિહરિત્વા નિમન્તેતિ નામ. ચીવરાદિવેકલ્લં સલ્લક્ખેત્વા ઇદં ગણ્હાથાતિ તાનિ દેન્તો પન કાયેન અભિહરિત્વા નિમન્તેતિ નામ. તદુભયમ્પિ સન્ધાય અભિનિમન્તેય્યામપિ નન્તિ આહ. એત્થ ચ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારોતિ યં કિઞ્ચિ ગિલાનસ્સ સપ્પાયં ઓસધં. વચનત્થો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તો. રક્ખાવરણગુત્તિન્તિ રક્ખાસઙ્ખાતઞ્ચેવ આવરણસઙ્ખાતઞ્ચ ગુત્તિં. સા પનેસા ન આવુધહત્થે પુરિસે ઠપેન્તેન ધમ્મિકા નામ સંવિદહિતા હોતિ. યથા પન અવેલાય કટ્ઠહારિકપણ્ણહારિકાદયો વિહારં ન પવિસન્તિ, મિગલુદ્દકાદયો વિહારસીમાય મિગે વા મચ્છે વા ન ગણ્હન્તિ, એવં સંવિદહન્તેન ધમ્મિકા નામ રક્ખા સંવિહિતા હોતિ, તં સન્ધાયાહ – ‘‘ધમ્મિક’’ન્તિ.

૧૮૫. યદિ એવં સન્તેતિ યદિ તવ દાસો તુય્હં સન્તિકા અભિવાદનાદીનિ લભેય્ય. એવં સન્તે. અદ્ધાતિ એકંસવચનમેતં. પઠમન્તિ ભણન્તો અઞ્ઞસ્સાપિ અત્થિતં દીપેતિ. તેનેવ ચ રાજા સક્કા પન, ભન્તે, અઞ્ઞમ્પીતિઆદિમાહ.

દુતિયસન્દિટ્ઠિકસામઞ્ઞફલવણ્ણના

૧૮૬-૧૮૮. કસતીતિ કસ્સકો. ગેહસ્સ પતિ, એકગેહમત્તે જેટ્ઠકોતિ ગહપતિકો. બલિસઙ્ખાતં કરં કરોતીતિ કરકારકો. ધઞ્ઞરાસિં ધનરાસિઞ્ચ વડ્ઢેતીતિ રાસિવડ્ઢકો.

અપ્પં વાતિ પરિત્તકં વા અન્તમસો તણ્ડુલનાળિમત્તકમ્પિ. ભોગક્ખન્ધન્તિ ભોગરાસિં. મહન્તં વાતિ વિપુલં વા. યથા હિ મહન્તં પહાય પબ્બજિતું દુક્કરં, એવં અપ્પમ્પીતિ દસ્સનત્થં ઉભયમાહ. દાસવારે પન યસ્મા દાસો અત્તનોપિ અનિસ્સરો, પગેવ ભોગાનં. યઞ્હિ તસ્સ ધનં, તં સામિકાનઞ્ઞેવ હોતિ, તસ્મા ભોગગ્ગહણં ન કતં. ઞાતિયેવ ઞાતિપરિવટ્ટો.

પણીતતરસામઞ્ઞફલવણ્ણના

૧૮૯. સક્કા પન, ભન્તે, અઞ્ઞમ્પિ દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇધ એવમેવાતિ ન વુત્તં. તં કસ્માતિ ચે, એવમેવાતિ હિ વુચ્ચમાને પહોતિ ભગવા સકલમ્પિ રત્તિન્દિવં તતો વા ભિય્યોપિ એવરૂપાહિ ઉપમાહિ સામઞ્ઞફલં દીપેતું. તત્થ કિઞ્ચાપિ એતસ્સ ભગવતો વચનસવને પરિયન્તં નામ નત્થિ, તથાપિ અત્થો તાદિસોયેવ ભવિસ્સતીતિ ચિન્તેત્વા ઉપરિ વિસેસં પુચ્છન્તો એવમેવાતિ અવત્વા – ‘‘અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચા’’તિ આહ. તત્થ અભિક્કન્તતરન્તિ અભિમનાપતરં અતિસેટ્ઠતરન્તિ અત્થો. પણીતતરન્તિ ઉત્તમતરં. તેન હીતિ ઉય્યોજનત્થે નિપાતો. સવને ઉય્યોજેન્તો હિ નં એવમાહ. સુણોહીતિ અભિક્કન્તતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ સામઞ્ઞફલં સુણાતિ.

સાધુકં મનસિકરોહીતિ એત્થ પન સાધુકં સાધૂતિ એકત્થમેતં. અયઞ્હિ સાધુ-સદ્દો આયાચનસમ્પટિચ્છનસમ્પહંસનસુન્દર દળ્હીકમ્માદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સઙ્ખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૯૫) હિ આયાચને દિસ્સતિ. ‘‘સાધુ, ભન્તેતિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૬) સમ્પટિચ્છને. ‘‘સાધુ સાધુ, સારિપુત્તા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૪૯) સમ્પહંસને.

‘‘સાધુ ધમ્મરુચિ રાજા, સાધુ પઞ્ઞાણવા નરો;

સાધુ મિત્તાનમદ્દુબ્ભો, પાપસ્સાકરણં સુખ’’ન્તિ. (જા. ૨.૧૭.૧૦૧);

આદીસુ સુન્દરે. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, સુણોહિ સાધુકં મનસિ કરોહી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૧૯૨) સાધુકસદ્દોયેવ દળ્હીકમ્મે, આણત્તિયન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઇધાપિ અસ્સ એત્થેવ દળ્હીકમ્મે ચ આણત્તિયઞ્ચ વેદિતબ્બો. સુન્દરેપિ વટ્ટતિ. દળ્હીકમ્મત્થેન હિ દળ્હમિમં ધમ્મં સુણાહિ, સુગ્ગહિતં ગણ્હન્તો. આણત્તિઅત્થેન મમ આણત્તિયા સુણાહિ, સુન્દરત્થેન સુન્દરમિમં ભદ્દકં ધમ્મં સુણાહીતિ એવં દીપિતં હોતિ.

મનસિ કરોહીતિ આવજ્જ, સમન્નાહરાતિ અત્થો, અવિક્ખિત્તચિત્તો હુત્વા નિસામેહિ, ચિત્તે કરોહીતિ અધિપ્પાયો. અપિ ચેત્થ સુણોહીતિ સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણમેતં. સાધુકં મનસિ કરોહીતિ મનસિકારે દળ્હીકમ્મનિયોજનેન મનિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં. પુરિમઞ્ચેત્થ બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં, પચ્છિમં અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં. પુરિમેન ચ ધમ્મસ્સવને નિયોજેતિ, પચ્છિમેન સુતાનં ધમ્માનં ધારણૂપપરિક્ખાદીસુ. પુરિમેન ચ સબ્યઞ્જનો અયં ધમ્મો, તસ્મા સવનીયોતિ દીપેતિ. પચ્છિમેન સત્થો, તસ્મા સાધુકં મનસિ કાતબ્બોતિ. સાધુકપદં વા ઉભયપદેહિ યોજેત્વા યસ્મા અયં ધમ્મો ધમ્મગમ્ભીરો ચેવ દેસનાગમ્ભીરો ચ, તસ્મા સુણાહિ સાધુકં, યસ્મા અત્થગમ્ભીરો ચ પટિવેધગમ્ભીરો ચ, તસ્મા સાધુકં મનસિ કરોહીતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. ભાસિસ્સામીતિ સક્કા મહારાજાતિ એવં પટિઞ્ઞાતં સામઞ્ઞફલદેસનં વિત્થારતો ભાસિસ્સામિ. ‘‘દેસેસ્સામી’’તિ હિ સઙ્ખિત્તદીપનં હોતિ. ભાસિસ્સામીતિ વિત્થારદીપનં. તેનાહ વઙ્ગીસત્થેરો –

‘‘સઙ્ખિત્તેનપિ દેસેતિ, વિત્થારેનપિ ભાસતિ;

સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસો, પટિભાનં ઉદીરયી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૧૪);

એવં વુત્તે ઉસ્સાહજાતો હુત્વા – ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ ખો રાજા માગધો અજાતસત્તુ વેદેહિપુત્તો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ ભગવતો વચનં સમ્પટિચ્છિ, પટિગ્ગહેસીતિ વુત્તં હોતિ.

૧૯૦. અથસ્સ ભગવા એતદવોચ, એતં અવોચ, ઇદાનિ વત્તબ્બં ‘‘ઇધ મહારાજા’’તિઆદિં સકલં સુત્તં અવોચાતિ અત્થો. તત્થ ઇધાતિ દેસાપદેસે નિપાતો, સ્વાયં કત્થચિ લોકં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ. કત્થચિ સાસનં યથાહ – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, પઠમો સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧). કત્થચિ ઓકાસં. યથાહ –

‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો;

પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો, એવં જાનાહિ મારિસા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૬૯);

કત્થચિ પદપૂરણમત્તમેવ. યથાહ ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦). ઇધ પન લોકં ઉપાદાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. મહારાજાતિ યથા પટિઞ્ઞાતં દેસનં દેસેતું પુન મહારાજાતિ આલપતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘મહારાજ ઇમસ્મિં લોકે તથાગતો ઉપ્પજ્જતિ અરહં…પે… બુદ્ધો ભગવા’’તિ. તત્થ તથાગતસદ્દો બ્રહ્મજાલે વુત્તો. અરહન્તિઆદયો વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતા. લોકે ઉપ્પજ્જતીતિ એત્થ પન લોકોતિ – ઓકાસલોકો સત્તલોકો સઙ્ખારલોકોતિ તિવિધો. ઇધ પન સત્તલોકો અધિપ્પેતો. સત્તલોકે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ચ તથાગતો ન દેવલોકે, ન બ્રહ્મલોકે, મનુસ્સલોકેવ ઉપ્પજ્જતિ. મનુસ્સલોકેપિ ન અઞ્ઞસ્મિં ચક્કવાળે, ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે. તત્રાપિ ન સબ્બટ્ઠાનેસુ, ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય ગજઙ્ગલં નામ નિગમો તસ્સાપરેન મહાસાલો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા ઓરતો મજ્ઝે, પુરત્થિમદક્ખિણાય દિસાય સલળવતી નામ નદી. તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે, દક્ખિણાય દિસાય સેતકણ્ણિકં નામ નિગમો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે, પચ્છિમાય દિસાય થૂણં નામ બ્રાહ્મણગામો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા, ઓરતો મજ્ઝે, ઉત્તરાય દિસાય ઉસિરદ્ધજો નામ પબ્બતો, તતો પરા પચ્ચન્તિમા જનપદા ઓરતો મજ્ઝે’’તિ એવં પરિચ્છિન્ને આયામતો તિયોજનસતે, વિત્થારતો અડ્ઢતેય્યયોજનસતે, પરિક્ખેપતો નવયોજનસતે મજ્ઝિમપદેસે ઉપ્પજ્જતિ. ન કેવલઞ્ચ તથાગતો, પચ્ચેકબુદ્ધા, અગ્ગસાવકા, અસીતિમહાથેરા, બુદ્ધમાતા, બુદ્ધપિતા, ચક્કવત્તી રાજા અઞ્ઞે ચ સારપ્પત્તા બ્રાહ્મણગહપતિકા એત્થેવુપ્પજ્જન્તિ.

તત્થ તથાગતો સુજાતાય દિન્નમધુપાયાસભોજનતો યાવ અરહત્તમગ્ગો, તાવ ઉપ્પજ્જતિ નામ, અરહત્તફલે ઉપ્પન્નો નામ. મહાભિનિક્ખમનતો વા યાવ અરહત્તમગ્ગો. તુસિતભવનતો વા યાવ અરહત્તમગ્ગો. દીપઙ્કરપાદમૂલતો વા યાવ અરહત્તમગ્ગો, તાવ ઉપ્પજ્જતિ નામ, અરહત્તફલે ઉપ્પન્નો નામ. ઇધ સબ્બપઠમં ઉપ્પન્નભાવં સન્ધાય ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં. તથાગતો લોકે ઉપ્પન્નો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો.

સો ઇમં લોકન્તિ સો ભગવા ઇમં લોકં. ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતિ. સદેવકન્તિ સહ દેવેહિ સદેવકં. એવં સહ મારેન સમારકં, સહ બ્રહ્મુના સબ્રહ્મકં, સહ સમણબ્રાહ્મણેહિ સસ્સમણબ્રાહ્મણિં. પજાતત્તા પજા, તં પજં. સહ દેવમનુસ્સેહિ સદેવમનુસ્સં. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચ કામાવચરદેવગ્ગહણં વેદિતબ્બં. સમારક – વચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં. સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં. સસ્સમણબ્રાહ્મણીવચનેન સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં, સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ. પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં. સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ પદેહિ ઓકાસલોકેન સદ્ધિં સત્તલોકો. દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકોવ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

અપરો નયો, સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરદેવલોકો ગહિતો. સમારકગ્ગહણેન છ કામાવચરદેવલોકો. સબ્રહ્મકગ્ગહણેન રૂપી બ્રહ્મલોકો. સસ્સમણબ્રાહ્મણાદિગ્ગહણેન ચતુપરિસવસેન સમ્મુતિદેવેહિ વા સહ મનુસ્સલોકો, અવસેસસબ્બસત્તલોકો વા.

અપિ ચેત્થ સદેવકવચનેન ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો સબ્બસ્સ લોકસ્સ સચ્છિકતભાવમાહ. તતો યેસં અહોસિ – ‘‘મારો મહાનુભાવો છ કામાવચરિસ્સરો વસવત્તી, કિં સોપિ એતેન સચ્છિકતો’’તિ, તેસં વિમતિં વિધમન્તો ‘‘સમારક’’ન્તિ આહ. યેસં પન અહોસિ – ‘‘બ્રહ્મા મહાનુભાવો એકઙ્ગુલિયા એકસ્મિં ચક્કવાળસહસ્સે આલોકં ફરતિ, દ્વીહિ …પે… દસહિ અઙ્ગુલીહિ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ આલોકં ફરતિ. અનુત્તરઞ્ચ ઝાનસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદેતિ, કિં સોપિ સચ્છિકતો’’તિ, તેસં વિમતિં વિધમન્તો સબ્રહ્મકન્તિ આહ. તતો યે ચિન્તેસું – ‘‘પુથૂ સમણબ્રાહ્મણા સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકા, કિં તેપિ સચ્છિકતા’’તિ, તેસં વિમતિં વિધમન્તો સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજન્તિ આહ. એવં ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠાનં સચ્છિકતભાવં પકાસેત્વા અથ સમ્મુતિદેવે અવસેસમનુસ્સે ચ ઉપાદાય ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન સેસસત્તલોકસ્સ સચ્છિકતભાવં પકાસેન્તો સદેવમનુસ્સન્તિ આહ. અયમેત્થ ભાવાનુક્કમો.

પોરાણા પનાહુ સદેવકન્તિ દેવેહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. સમારકન્તિ મારેન સદ્ધિં અવસેસલોકં. સબ્રહ્મકન્તિ બ્રહ્મેહિ સદ્ધિં અવસેસલોકં. એવં સબ્બેપિ તિભવૂપગે સત્તે તીહાકારેહિ તીસુ પદેસુ પક્ખિપિત્વા પુન દ્વીહિ પદેહિ પરિયાદિયન્તો સસ્સમણબ્રાહ્મણિં પજં સદેવમનુસ્સન્તિ આહ. એવં પઞ્ચહિપિ પદેહિ તેન તેનાકારેન તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નન્તિ.

સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેતીતિ એત્થ પન સયન્તિ સામં અપરનેય્યો હુત્વા. અભિઞ્ઞાતિ અભિઞ્ઞાય, અધિકેન ઞાણેન ઞત્વાતિ અત્થો. સચ્છિકત્વાતિ પચ્ચક્ખં કત્વા, એતેન અનુમાનાદિપટિક્ખેપો કતો હોતિ. પવેદેતીતિ બોધેતિ વિઞ્ઞાપેતિ પકાસેતિ.

સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં…પે… પરિયોસાનકલ્યાણન્તિ સો ભગવા સત્તેસુ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ હિત્વાપિ અનુત્તરં વિવેકસુખં ધમ્મં દેસેતિ. તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા દેસેન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ દેસેતિ. આદિમ્હિપિ, કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા દેસેતિ, મજ્ઝેપિ, પરિયોસાનેપિ, કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા દેસેતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અત્થિ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં, અત્થિ સાસનસ્સ. દેસનાય તાવ ચતુપ્પદિકાયપિ ગાથાય પઠમપાદો આદિ નામ, તતો દ્વે મજ્ઝં નામ, અન્તે એકો પરિયોસાનં નામ. એકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં આદિ, ઇદમવોચાતિ પરિયોસાનં, ઉભિન્નમન્તરા મજ્ઝં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ પઠમાનુસન્ધિ આદિ, અન્તે અનુસન્ધિ પરિયોસાનં, મજ્ઝે એકો વા દ્વે વા બહૂ વા મજ્ઝમેવ.

સાસનસ્સ પન સીલસમાધિવિપસ્સના આદિ નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯). ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, મજ્ઝિમા પટિપદા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા’’તિ એવં વુત્તો પન અરિયમગ્ગો મજ્ઝં નામ. ફલઞ્ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ પરિયોસાનં નામ. ‘‘એતદત્થમિદં, બ્રાહ્મણ, બ્રહ્મચરિયં, એતં સારં, એતં પરિયોસાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૩૨૪) હિ એત્થ ફલં પરિયોસાનન્તિ વુત્તં. ‘‘નિબ્બાનોગધં હિ, આવુસો વિસાખ, બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ, નિબ્બાનપરાયનં નિબ્બાનપરિયોસાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૬) એત્થ નિબ્બાનં પરિયોસાનન્તિ વુત્તં. ઇધ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં અધિપ્પેતં. ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો આદિમ્હિ સીલં દસ્સેત્વા મજ્ઝે મગ્ગં પરિયોસાને નિબ્બાનં દસ્સેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ આદિકલ્યાણં મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞોપિ ધમ્મકથિકો ધમ્મં કથેન્તો –

‘‘આદિમ્હિ સીલં દસ્સેય્ય, મજ્ઝે મગ્ગં વિભાવયે;

પરિયોસાનમ્હિ નિબ્બાનં, એસા કથિકસણ્ઠિતી’’તિ.