૧. સુત્તન્તભાજનીયં ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૩૫૫. ઇદાનિ તદનન્તરે સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગે ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો. તેન ન તતો હેટ્ઠા ન ઉદ્ધન્તિ સતિપટ્ઠાનપરિચ્છેદં દીપેતિ. સતિપટ્ઠાનાતિ તયો સતિપટ્ઠાના – સતિગોચરોપિ, તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિધાનુનયવીતિવત્તતાપિ, સતિપિ. ‘‘ચતુન્નં, ભિક્ખવે, સતિપટ્ઠાનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ દેસેસ્સામિ. તં સુણાથ…પે… કો ચ, ભિક્ખવે, કાયસ્સ સમુદયો? આહારસમુદયા કાયસ્સ સમુદયો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૪૦૮) હિ સતિગોચરો સતિપટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તથા ‘‘કાયો ઉપટ્ઠાનં, નો સતિ. સતિ ઉપટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિ ચા’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૩.૩૫). તસ્સત્થો – પતિટ્ઠાતિ અસ્મિન્તિ પટ્ઠાનં. કા પતિટ્ઠાતિ? સતિ. સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં, પધાનં ઠાનન્તિ વા પટ્ઠાનં; સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં હત્થિટ્ઠાનઅસ્સટ્ઠાનાદીનિ વિય.

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના યદરિયો સેવતિ, યદરિયો સેવમાનો સત્થા ગણં અનુસાસિતુમરહતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૦૪, ૩૧૧) એત્થ તિધા પટિપન્નેસુ સાવકેસુ સત્થુનો પટિઘાનુનયવીતિવત્તતા સતિપટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. તસ્સત્થો – પટ્ઠપેતબ્બતો પટ્ઠાનં, પવત્તયિતબ્બતોતિ અત્થો. કેન પટ્ઠપેતબ્બતોતિ? સતિયા; સતિયા પટ્ઠાનં સતિપટ્ઠાનં. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ભાવિતા બહુલીકતા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે પરિપૂરેન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૪૭) પન સતિયેવ સતિપટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સત્થો – પતિટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાતિ ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા પવત્તતીતિ અત્થો; સતિયેવ પટ્ઠાનટ્ઠેન સતિપટ્ઠાનં; અથવા સરણટ્ઠેન સતિ, ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન પટ્ઠાનં. ઇતિ સતિ ચ સા પટ્ઠાનઞ્ચાતિપિ સતિપટ્ઠાનં. ઇદમિધ અધિપ્પેતં. યદિ એવં, કસ્મા સતિપટ્ઠાનાતિ બહુવચનં કતન્તિ? સતિયા બહુત્તા; આરમ્મણભેદેન હિ બહુકા તા સતિયોતિ.

કસ્મા પન ભગવતા ચત્તારોવ સતિપટ્ઠાના વુત્તા, અનૂના અનધિકાતિ? વેનેય્યહિતત્તા. તણ્હાચરિતદિટ્ઠિચરિતસમથયાનિકવિપસ્સનાયાનિકેસુ હિ મન્દતિક્ખવસેન દ્વિધા પવત્તેસુ મન્દસ્સ તણ્હાચરિતસ્સ ઓળારિકં કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં વિસુદ્ધિમગ્ગો, તિક્ખસ્સ સુખુમં વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. દિટ્ઠિચરિતસ્સપિ મન્દસ્સ નાતિપ્પભેદગતં ચિત્તાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં વિસુદ્ધિમગ્ગો, તિક્ખસ્સ અતિપ્પભેદગતં ધમ્માનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. સમથયાનિકસ્સ ચ મન્દસ્સ અકિચ્છેન અધિગન્તબ્બનિમિત્તં પઠમં સતિપટ્ઠાનં વિસુદ્ધિમગ્ગો, તિક્ખસ્સ ઓળારિકારમ્મણે અસણ્ઠહનતો દુતિયં. વિપસ્સનાયાનિકસ્સાપિ મન્દસ્સ નાતિપ્પભેદગતારમ્મણં તતિયં, તિક્ખસ્સ અતિપ્પભેદગતારમ્મણં ચતુત્થં. ઇતિ ચત્તારોવ વુત્તા, અનૂના અનધિકાતિ.

સુભસુખનિચ્ચઅત્તભાવવિપલ્લાસપ્પહાનત્થં વા. કાયો હિ અસુભો. તત્થ સુભવિપલ્લાસવિપલ્લત્થા સત્તા. તેસં તત્થ અસુભભાવદસ્સનેન તસ્સ વિપલ્લાસસ્સ પહાનત્થં પઠમં સતિપટ્ઠાનં વુત્તં. સુખં, નિચ્ચં, અત્તાતિ ગહિતેસુપિ ચ વેદનાદીસુ વેદના દુક્ખા, ચિત્તં અનિચ્ચં, ધમ્મા અનત્તા. એતેસુ ચ સુખનિચ્ચઅત્તભાવવિપલ્લાસવિપલ્લત્થા સત્તા. તેસં તત્થ દુક્ખાદિભાવદસ્સનેન તેસં વિપલ્લાસાનં પહાનત્થં સેસાનિ તીણિ વુત્તાનીતિ. એવં સુભસુખનિચ્ચઅત્તભાવવિપલ્લાસપ્પહાનત્થં વા ચત્તારોવ વુત્તા અનૂના અનધિકાતિ વેદિતબ્બા. ન કેવલઞ્ચ વિપલ્લાસપહાનત્થમેવ, અથ ખો ચતુરોઘયોગાસવગન્થઉપાદાનઅગતિપ્પહાનત્થમ્પિ ચતુબ્બિધાહારપરિઞ્ઞત્થઞ્ચ ચત્તારોવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અયં તાવ પકરણનયો.

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સરણવસેન ચેવ એકત્તસમોસરણવસેન ચ એકમેવ સતિપટ્ઠાનં આરમ્મણવસેન ચત્તારોતિ એતદેવ વુત્તં. યથા હિ ચતુદ્વારે નગરે પાચીનતો આગચ્છન્તા પાચીનદિસાય ઉટ્ઠાનકં ભણ્ડં ગહેત્વા પાચીનદ્વારેન નગરમેવ પવિસન્તિ, દક્ખિણતો, પચ્છિમતો, ઉત્તરતો આગચ્છન્તા ઉત્તરદિસાય ઉટ્ઠાનકં ભણ્ડં ગહેત્વા ઉત્તરદ્વારેન નગરમેવ પવિસન્તિ, એવં સમ્પદમિદં વેદિતબ્બં. નગરં વિય હિ નિબ્બાનમહાનગરં, દ્વારં વિય અટ્ઠઙ્ગિકો લોકુત્તરમગ્ગો. પાચીનદિસાદયો વિય કાયાદયો.

યથા પાચીનતો આગચ્છન્તા પાચીનદિસાય ઉટ્ઠાનકં ભણ્ડં ગહેત્વા પાચીનદ્વારેન નગરમેવ પવિસન્તિ, એવં કાયાનુપસ્સનામુખેન આગચ્છન્તા ચુદ્દસવિધેન કાયાનુપસ્સનં ભાવેત્વા કાયાનુપસ્સનાભાવનાનુભાવનિબ્બત્તેન અરિયમગ્ગેન એકં નિબ્બાનમેવ ઓસરન્તિ. યથા દક્ખિણતો આગચ્છન્તા દક્ખિણદિસાય ઉટ્ઠાનકં ભણ્ડં ગહેત્વા દક્ખિણદ્વારેન નગરમેવ પવિસન્તિ, એવં વેદનાનુપસ્સનામુખેન આગચ્છન્તા નવવિધેન વેદનાનુપસ્સનં ભાવેત્વા વેદનાનુપસ્સનાભાવનાનુભાવનિબ્બત્તેન અરિયમગ્ગેન એકં નિબ્બાનમેવ ઓસરન્તિ. યથા પચ્છિમતો આગચ્છન્તા પચ્છિમદિસાય ઉટ્ઠાનકં ભણ્ડં ગહેત્વા પચ્છિમદ્વારેન નગરમેવ પવિસન્તિ, એવં ચિત્તાનુપસ્સનામુખેન આગચ્છન્તા સોળસવિધેન ચિત્તાનુપસ્સનં ભાવેત્વા ચિત્તાનુપસ્સનાભાવનાનુભાવનિબ્બત્તેન અરિયમગ્ગેન એકં નિબ્બાનમેવ ઓસરન્તિ. યથા ઉત્તરતો આગચ્છન્તા ઉત્તરદિસાય ઉટ્ઠાનકં ભણ્ડં ગહેત્વા ઉત્તરદ્વારેન નગરમેવ પવિસન્તિ, એવં ધમ્માનુપસ્સનામુખેન આગચ્છન્તા પઞ્ચવિધેન ધમ્માનુપસ્સનં ભાવેત્વા ધમ્માનુપસ્સનાભાવનાનુભાવનિબ્બત્તેન અરિયમગ્ગેન એકં નિબ્બાનમેવ ઓસરન્તીતિ. એવં સરણવસેન ચેવ એકત્તસમોસરણવસેન ચ એકમેવ સતિપટ્ઠાનં આરમ્મણવસેન ચત્તારોતિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

ઇધ ભિક્ખૂતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ભગવતા દેવલોકે નિસીદિત્વા અયં સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગો કથિતો, એકભિક્ખુપિ તત્થ ભગવતો સન્તિકે નિસિન્નકો નામ નત્થિ. એવં સન્તેપિ યસ્મા ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભિક્ખૂ ભાવેન્તિ, ભિક્ખુગોચરા હિ એતે, તસ્મા ઇધ ભિક્ખૂતિ આલપતિ. કિં પનેતે સતિપટ્ઠાને ભિક્ખૂયેવ ભાવેન્તિ, ન ભિક્ખુનીઆદયોતિ? ભિક્ખુનીઆદયોપિ ભાવેન્તિ. ભિક્ખૂ પન અગ્ગપરિસા. ઇતિ અગ્ગપરિસત્તા ઇધ ભિક્ખૂતિ આલપતિ. પટિપત્તિયા વા ભિક્ખુભાવદસ્સનતો એવમાહ. યો હિ ઇમં પટિપત્તિં પટિપજ્જતિ, સો ભિક્ખુ નામ હોતિ. પટિપન્નકો હિ દેવો વા હોતુ મનુસ્સો વા, ભિક્ખૂતિ સઙ્ખં ગચ્છતિયેવ. યથાહ –

‘‘અલઙ્કતો ચેપિ સમઞ્ચરેય્ય,

સન્તો દન્તો નિયતો બ્રહ્મચારી;

સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં,

સો બ્રાહ્મણો સો સમણો સ ભિક્ખૂ’’તિ. (ધ. પ. ૧૪૨);

કાયાનુપસ્સનાઉદ્દેસવણ્ણના

અજ્ઝત્તન્તિ નિયકજ્ઝત્તં અધિપ્પેતં. તસ્મા અજ્ઝત્તં કાયેતિ અત્તનો કાયેતિ અત્થો. તત્થ કાયેતિ રૂપકાયે. રૂપકાયો હિ ઇધ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં કેસાદીનઞ્ચ ધમ્માનં સમૂહટ્ઠેન, હત્થિકાયઅસ્સકાયરથકાયાદયો વિય, કાયોતિ અધિપ્પેતો. યથા ચ સમૂહટ્ઠેન એવં કુચ્છિતાનં આયટ્ઠેન. કુચ્છિતાનઞ્હિ પરમજેગુચ્છાનં સો આયોતિપિ કાયો. આયોતિ ઉપ્પત્તિદેસો. તત્રાયં વચનત્થો – આયન્તિ તતોતિ આયો. કે આયન્તિ? કુચ્છિતા કેસાદયો. ઇતિ કુચ્છિતાનં કેસાદીનં આયોતિ કાયો.

કાયાનુપસ્સીતિ કાયં અનુપસ્સનસીલો, કાયં વા અનુપસ્સમાનો કાયેતિ ચ વત્વાપિ પુન કાયાનુપસ્સીતિ દુતિયં કાયગ્ગહણં અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થં કતન્તિ વેદિતબ્બં. તેન ન કાયે વેદનાનુપસ્સી ચિત્તધમ્માનુપસ્સી વા; અથ ખો કાયે કાયાનુપસ્સી યેવાતિ કાયસઙ્ખાતે વત્થુસ્મિં કાયાનુપસ્સનાકારસ્સેવ દસ્સનેન અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનં દસ્સિતં હોતિ. તથા ન કાયે અઙ્ગપચ્ચઙ્ગવિનિમુત્તએકધમ્માનુપસ્સી, નાપિ કેસલોમાદિવિનિમુત્તઇત્થિપુરિસાનુપસ્સી. યોપિ ચેત્થ કેસલોમાદિકો ભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતો કાયો, તત્થાપિ ન ભૂતુપાદાયવિનિમુત્તએકધમ્માનુપસ્સી; અથ ખો રથસમ્ભારાનુપસ્સકો વિય અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમૂહાનુપસ્સી, નગરાવયવાનુપસ્સકો વિય કેસલોમાદિસમૂહાનુપસ્સી, કદલિક્ખન્ધપત્તવટ્ટિવિનિભુઞ્જકો વિય રિત્તમુટ્ઠિવિનિવેઠકો વિય ચ ભૂતુપાદાયસમૂહાનુપસ્સીયેવાતિ નાનપ્પકારતો સમૂહવસેન કાયસઙ્ખાતસ્સ વત્થુનો દસ્સનેન ઘનવિનિબ્ભોગો દસ્સિતો હોતિ. ન હેત્થ યથાવુત્તસમૂહવિનિમુત્તો કાયો વા ઇત્થી વા પુરિસો વા અઞ્ઞો વા કોચિ ધમ્મો દિસ્સતિ. યથાવુત્તધમ્મસમૂહમત્તેયેવ પન તથા તથા સત્તા મિચ્છાભિનિવેસં કરોન્તિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘યં પસ્સતિ ન તં દિટ્ઠં, યં દિટ્ઠં તં ન પસ્સતિ;

અપસ્સં બજ્ઝતે મૂળ્હો, બજ્ઝમાનો ન મુચ્ચતી’’તિ.

ઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થન્તિ વુત્તં. આદિસદ્દેન ચેત્થ અયમ્પિ અત્થો વેદિતબ્બો – અયઞ્હિ એતસ્મિં કાયે કાયાનુપસ્સીયેવ, ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સી. કિં વુત્તં હોતિ? યથા અનુદકભૂતાયપિ મરીચિયા ઉદકાનુપસ્સિનો હોન્તિ, ન એવં અનિચ્ચદુક્ખાનત્તઅસુભભૂતેયેવ ઇમસ્મિં કાયે નિચ્ચસુખઅત્તસુભભાવાનુપસ્સી; અથ ખો કાયાનુપસ્સી અનિચ્ચદુક્ખાનત્તઅસુભાકારસમૂહાનુપસ્સીયેવાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા ય્વાયં મહાસતિપટ્ઠાને ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા…પે… સો સતોવ અસ્સસતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૪; મ. નિ. ૧.૧૦૭) નયેન અસ્સાસપસ્સાસાદિચુણ્ણકજાતઅટ્ઠિકપરિયોસાનો કાયો વુત્તો, યો ચ ‘‘ઇધેકચ્ચો પથવીકાયં અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, તથા આપોકાયં, તેજોકાયં, વાયોકાયં, કેસકાયં, લોમકાયં, છવિકાયં, ચમ્મકાયં, મંસકાયં, રુધિરકાયં, ન્હારુકાયં, અટ્ઠિકાયં, અટ્ઠિમિઞ્જકાય’’ન્તિ પટિસમ્ભિદાયં કાયો વુત્તો, તસ્સ સબ્બસ્સ ઇમસ્મિંયેવ કાયે અનુપસ્સનતો કાયે કાયાનુપસ્સીતિ એવમ્પિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અથ વા કાયે અહન્તિ વા મમન્તિ વા એવં ગહેતબ્બસ્સ કસ્સચિ અનનુપસ્સનતો, તસ્સ તસ્સેવ પન કેસલોમાદિકસ્સ નાનાધમ્મસમૂહસ્સ અનુપસ્સનતો કાયે કેસાદિધમ્મસમૂહસઙ્ખાતે કાયાનુપસ્સીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અપિચ ‘‘ઇમસ્મિં કાયે અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ, નો નિચ્ચતો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૩૫) અનુક્કમેન પટિસમ્ભિદાયં આગતનયસ્સ સબ્બસ્સેવ અનિચ્ચલક્ખણાદિનો આકારસમૂહસઙ્ખાતસ્સ કાયસ્સ અનુપસ્સનતોપિ કાયે કાયાનુપસ્સીતિ એવમ્પિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તથા હિ અયં કાયે કાયાનુપસ્સનાપટિપદં પટિપન્નો ભિક્ખુ ઇમં કાયં અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીનં સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન અનિચ્ચતો અનુપસ્સતિ નો નિચ્ચતો, દુક્ખતો અનુપસ્સતિ નો સુખતો, અનત્તતો અનુપસ્સતિ નો અત્તતો, નિબ્બિન્દતિ નો નન્દતિ, વિરજ્જતિ નો રજ્જતિ, નિરોધેતિ નો સમુદેતિ, પટિનિસ્સજ્જતિ નો આદિયતિ. સો તં અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ, દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞં પજહતિ, અનત્તતો અનુપસ્સન્તો અત્તસઞ્ઞં પજહતિ, નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં પજહતિ, વિરજ્જન્તો રાગં પજહતિ, નિરોધેન્તો સમુદયં પજહતિ, પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતીતિ (પટિ. મ. ૩.૩૫) વેદિતબ્બો.

વિહરતીતિ ચતૂસુ ઇરિયાપથવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમાયોગપરિદીપનમેતં, એકં ઇરિયાપથબાધનં અપરેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપતમાનં અત્તભાવં હરતિ પવત્તેતીતિ અત્થો.

બહિદ્ધા કાયેતિ પરસ્સ કાયે. અજ્ઝત્તબહિદ્ધા કાયેતિ કાલેન અત્તનો કાયે, કાલેન પરસ્સ કાયે. પઠમનયેન હિ અત્તનો કાયે કાયપરિગ્ગહો વુત્તો, દુતિયનયેન પરસ્સ કાયે, તતિયનયેન કાલેન અત્તનો કાલેન પરસ્સ કાયે. અજ્ઝત્તબહિદ્ધા પન ઘટિતારમ્મણં નામ નત્થિ. પગુણકમ્મટ્ઠાનસ્સ પન અપરાપરં સઞ્ચરણકાલો એત્થ કથિતો. આતાપીતિ કાયપરિગ્ગાહકવીરિયસમાયોગપરિદીપનમેતં. સો હિ યસ્મા તસ્મિં સમયે યં તં વીરિયં તીસુ ભવેસુ કિલેસાનં આતાપનતો આતાપોતિ વુચ્ચતિ, તેન સમન્નાગતો હોતિ, તસ્મા આતાપીતિ વુચ્ચતિ.

સમ્પજાનોતિ કાયપરિગ્ગાહકેન સમ્પજઞ્ઞસઙ્ખાતેન ઞાણેન સમન્નાગતો. સતિમાતિ કાયપરિગ્ગાહિકાય સતિયા સમન્નાગતો. અયં પન યસ્મા સતિયા આરમ્મણં પરિગ્ગહેત્વા પઞ્ઞાય અનુપસ્સતિ, ન હિ સતિવિરહિતસ્સ અનુપસ્સના નામ અત્થિ, તેનેવાહ – ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪), તસ્મા એત્થ ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ એત્તાવતા કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનકમ્મટ્ઠાનં વુત્તં હોતિ. અથ વા યસ્મા અનાતાપિનો અન્તોસઙ્ખેપો અન્તરાયકરો હોતિ, અસમ્પજાનો ઉપાયપરિગ્ગહે અનુપાયપરિવજ્જને ચ સમ્મુય્હતિ, મુટ્ઠસ્સતી ઉપાયાપરિચ્ચાગે અનુપાયાપરિગ્ગહે ચ અસમત્થોવ હોતિ, તેનસ્સ તં કમ્મટ્ઠાનં ન સમ્પજ્જતિ; તસ્મા યેસં ધમ્માનં આનુભાવેન તં સમ્પજ્જતિ તેસં દસ્સનત્થં ‘‘આતાપી સમ્પજાનો સતિમા’’તિ ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇતિ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં સમ્પયોગઙ્ગઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ પહાનઙ્ગં દસ્સેતું વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સન્તિ વુત્તં. તત્થ વિનેય્યાતિ તદઙ્ગવિનયેન વા વિક્ખમ્ભનવિનયેન વા વિનયિત્વા. લોકેતિ એત્થ ય્વાયં અજ્ઝત્તાદિભેદો કાયો પરિગ્ગહિતો સ્વેવ ઇધ લોકો નામ. તસ્મિં લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં વિનયિત્વાતિ અત્થો. યસ્મા પનેત્થ અભિજ્ઝાગહણેન કામચ્છન્દો, દોમનસ્સગ્ગહણેન બ્યાપાદો સઙ્ગહં ગચ્છતિ, તસ્મા નીવરણપરિયાપન્નબલવધમ્મદ્વયદસ્સનેન નીવરણપ્પહાનં વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

વિસેસેન ચેત્થ અભિજ્ઝાવિનયેન કાયસમ્પત્તિમૂલકસ્સ અનુરોધસ્સ, દોમનસ્સવિનયેન કાયવિપત્તિમૂલકસ્સ વિરોધસ્સ, અભિજ્ઝાવિનયેન ચ કાયે અભિરતિયા, દોમનસ્સવિનયેન કાયભાવનાય અનભિરતિયા, અભિજ્ઝાવિનયેન કાયે અભૂતાનં સુભસુખભાવાદીનં પક્ખેપસ્સ, દોમનસ્સવિનયેન કાયે ભૂતાનં અસુભાસુખભાવાદીનં અપનયનસ્સ ચ પહાનં વુત્તં. તેન યોગાવચરસ્સ યોગાનુભાવો યોગસમત્થતા ચ દીપિતા હોતિ. યોગાનુભાવો હિ એસ યદિદં અનુરોધવિરોધવિપ્પમુત્તો, અરતિરતિસહો, અભૂતપક્ખેપભૂતાપનયનવિરહિતો ચ હોતિ. અનુરોધવિરોધવિપ્પમુત્તો ચેસ અરતિરતિસહો અભૂતં અપક્ખિપન્તો ભૂતઞ્ચ અનપનેન્તો યોગસમત્થો હોતીતિ.

અપરો નયો – ‘‘કાયે કાયાનુપસ્સી’’તિ એત્થ અનુપસ્સનાય કમ્મટ્ઠાનં વુત્તં. વિહરતીતિ એત્થ વુત્તવિહારેન કમ્મટ્ઠાનિકસ્સ કાયપરિહરણં. આતાપીતિઆદીસુ આતાપેન સમ્મપ્પધાનં, સતિસમ્પજઞ્ઞેન સબ્બત્થિકકમ્મટ્ઠાનં, કમ્મટ્ઠાનપરિહરણૂપાયો વા; સતિયા વા કાયાનુપસ્સનાવસેન પટિલદ્ધસમથો, સમ્પજઞ્ઞેન વિપસ્સના, અભિજ્ઝાદોમનસ્સવિનયેન ભાવનાફલં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અયં તાવ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનુદ્દેસસ્સ અત્થવણ્ણના.

વેદનાનુપસ્સનાદિઉદ્દેસવણ્ણના

વેદનાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનુદ્દેસાદીસુપિ અજ્ઝત્તાદીનિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એતેસુપિ હિ અત્તનો વેદનાદીસુ, પરસ્સ વેદનાદીસુ, કાલેન અત્તનો કાલેન પરસ્સ વેદનાદીસૂતિ તિવિધો પરિગ્ગહો વુત્તો. વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સીતિઆદીસુ ચ વેદનાદીનં પુનવચને પયોજનં કાયાનુપસ્સનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી, ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સીતિ એત્થ પન વેદનાતિ તિસ્સો વેદના. તા ચ લોકિયા એવ; ચિત્તમ્પિ લોકિયં, તથા ધમ્મા. તેસં વિભાગો નિદ્દેસવારે પાકટો ભવિસ્સતિ. કેવલં પનિધ યથા વેદના અનુપસ્સિતબ્બા તથા અનુપસ્સન્તો ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી’’તિ વેદિતબ્બો. એસ નયો ચિત્તધમ્મેસુ. કથઞ્ચ વેદના અનુપસ્સિતબ્બાતિ? સુખા તાવ વેદના દુક્ખતો, દુક્ખા સલ્લતો, અદુક્ખમસુખા અનિચ્ચતો. યથાહ –

‘‘યો સુખં દુક્ખતો અદ્દ, દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતો;

અદુક્ખમસુખં સન્તં, અદ્દક્ખિ નં અનિચ્ચતો;

સ વે સમ્મદસો ભિક્ખુ, ઉપસન્તો ચરિસ્સતી’’તિ. (સં. નિ. ૪.૨૫૩);

સબ્બા એવ ચેતા દુક્ખાતિપિ અનુપસ્સિતબ્બા. વુત્તઞ્ચેતં – ‘‘યં કિઞ્ચિ વેદયિતં તં દુક્ખસ્મિન્તિ વદામી’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૯). સુખદુક્ખતોપિ ચ અનુપસ્સિતબ્બા, યથાહ – ‘‘સુખા ખો, આવુસો વિસાખ, વેદના ઠિતિસુખા, વિપરિણામદુક્ખા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. અપિચ અનિચ્ચાદિસત્તાનુપસ્સનાવસેનપિ (પટિ. મ. ૩.૩૫) અનુપસ્સિતબ્બા. સેસં નિદ્દેસવારેયેવ પાકટં ભવિસ્સતિ.

ચિત્તધમ્મેસુપિ ચિત્તં તાવ આરમ્મણાધિપતિસહજાતભૂમિકમ્મવિપાકકિરિયાદિનાનત્તભેદાનં અનિચ્ચાદિનુપસ્સનાનં નિદ્દેસવારે આગતસરાગાદિભેદાનઞ્ચ વસેન અનુપસ્સિતબ્બં. ધમ્મા સલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણાનં સુઞ્ઞતાધમ્મસ્સ અનિચ્ચાદિસત્તાનુપસ્સનાનં નિદ્દેસવારે આગતસન્તાસન્તાદિભેદાનઞ્ચ વસેન અનુપસ્સિતબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ. કામઞ્ચેત્થ યસ્સ કાયસઙ્ખાતે લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સં પહીનં, તસ્સ વેદનાદિલોકેસુપિ તં પહીનમેવ. નાનાપુગ્ગલવસેન પન નાનાચિત્તક્ખણિકસતિપટ્ઠાનભાવનાવસેન ચ સબ્બત્થ વુત્તં. યતો વા એકત્થ પહીનં, સેસેસુપિ પહીનં હોતિ. તેનેવસ્સ તત્થ પહાનદસ્સનત્થમ્પિ એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બન્તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કાયાનુપસ્સનાનિદ્દેસવણ્ણના

૩૫૬. ઇદાનિ સેય્યથાપિ નામ છેકો વિલીવકારકો થૂલકિલઞ્જસણ્હકિલઞ્જચઙ્કોટકપેળાપુટાદીનિ ઉપકરણાનિ કત્તુકામો એકં મહાવેળું લભિત્વા ચતુધા છિન્દિત્વા તતો એકેકં વેળુખણ્ડં ગહેત્વા ફાલેત્વા તં તં ઉપકરણં કરેય્ય, યથા વા પન છેકો સુવણ્ણકારો નાનાવિહિતં પિળન્ધનવિકતિં કત્તુકામો સુપરિસુદ્ધં સુવણ્ણઘટિકં લભિત્વા ચતુધા ભિન્દિત્વા તતો એકેકં કોટ્ઠાસં ગહેત્વા તં તં પિળન્ધનં કરેય્ય, એવમેવ ભગવા સતિપટ્ઠાનદેસનાય સત્તાનં અનેકપ્પકારં વિસેસાધિગમં કત્તુકામો એકમેવ સમ્માસતિં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના – ઇધ ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદિના નયેન આરમ્મણવસેન ચતુધા ભિન્દિત્વા તતો એકેકં સતિપટ્ઠાનં ગહેત્વા વિભજન્તો કથઞ્ચ ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં કાયેતિઆદિના નયેન નિદ્દેસવારં વત્તુમારદ્ધો.

તત્થ કથઞ્ચાતિઆદિ વિત્થારેતું કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – કેન ચ આકારેન કેન પકારેન ભિક્ખુ અજ્ઝત્તં કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતીતિ? સેસપુચ્છાવારેસુપિ એસેવ નયો. ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ. અયઞ્હેત્થ ઇધ-સદ્દો અજ્ઝત્તાદિવસેન સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનો અઞ્ઞસાસનસ્સ તથાભાવપટિસેધનો ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૨૪૧). તેન વુત્તં ‘‘ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખૂ’’તિ.

અજ્ઝત્તં કાયન્તિ અત્તનો કાયં. ઉદ્ધં પાદતલાતિ પાદતલતો ઉપરિ. અધો કેસમત્થકાતિ કેસગ્ગતો હેટ્ઠા. તચપરિયન્તન્તિ તિરિયં તચપરિચ્છિન્નં. પૂરં નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનો પચ્ચવેક્ખતીતિ નાનપ્પકારકેસાદિઅસુચિભરિતો અયં કાયોતિ પસ્સતિ. કથં? અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા…પે… મુત્તન્તિ. તત્થ અત્થીતિ સંવિજ્જન્તિ. ઇમસ્મિન્તિ ય્વાયં ઉદ્ધં પાદતલા અધો કેસમત્થકા તિરિયં તચપરિયન્તો પૂરો નાનપ્પકારસ્સ અસુચિનોતિ વુચ્ચતિ તસ્મિં. કાયેતિ સરીરે. સરીરઞ્હિ અસુચિસઞ્ચયતો કુચ્છિતાનં કેસાદીનઞ્ચેવ ચક્ખુરોગાદીનઞ્ચ રોગસતાનં આયભૂતતો કાયોતિ વુચ્ચતિ.

કેસા લોમાતિ એતે કેસાદયો દ્વત્તિંસાકારા. તત્થ અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા, અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે લોમાતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિઞ્હિ પાદતલતો પટ્ઠાય ઉપરિ, કેસમત્થકા પટ્ઠાય હેટ્ઠા, તચતો પટ્ઠાય તિરિયન્તતોતિ એત્તકે બ્યામમત્તે કળેવરે સબ્બાકારેનપિ વિચિનન્તો ન કોચિ કિઞ્ચિ મુત્તં વા મણિં વા વેળુરિયં વા અગરું વા કુઙ્કુમં વા કપ્પૂરં વા વાસચુણ્ણાદિં વા અણુમત્તમ્પિ સુચિભાવં પસ્સતિ, અથ ખો પરમદુગ્ગન્ધજેગુચ્છં અસ્સિરીકદસ્સનં નાનપ્પકારં કેસલોમાદિભેદં અસુચિંયેવ પસ્સતિ. તેન વુત્તં – અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા…પે… મુત્તન્તિ. અયમેત્થ પદસમ્બન્ધતો વણ્ણના.

ઇમં પન કમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા અરહત્તં પાપુણિતુકામેન કુલપુત્તેન આદિતોવ ચતુબ્બિધં સીલં સોધેત્વા સુપરિસુદ્ધસીલે પતિટ્ઠિતેન, ય્વાયં દસસુ પલિબોધેસુ પલિબોધો અત્થિ તં ઉપચ્છિન્દિત્વા, પટિક્કૂલમનસિકારકમ્મટ્ઠાનભાવનાય પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા, ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા, અરહત્તં અનાગામિફલાદીસુ વા અઞ્ઞતરં પત્તસ્સ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન સાટ્ઠકથાય પાળિયા કતપરિચયસ્સ તન્તિઆચરિયસ્સાપિ કલ્યાણમિત્તસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહેતબ્બં. વિસુદ્ધં તથારૂપં કલ્યાણમિત્તં એકવિહારે અલભન્તેન તસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઉગ્ગહેતબ્બં. તત્થ ચતુબ્બિધસીલવિસોધનઞ્ચેવ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯) પલિબોધો (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૧) ચ પલિબોધુપચ્છેદો ચ આચરિયસ્સ સન્તિકં ઉપસઙ્કમનવિધાનઞ્ચ સબ્બમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારતો કથિતં. તસ્મા તં તત્થ કથિતનયેનેવ વેદિતબ્બં.

આચરિયેન પન કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તેન તિવિધેન કથેતબ્બં. એકો ભિક્ખુ પકતિયા ઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનો હોતિ. તસ્સ એકં દ્વે નિસજ્જવારે સજ્ઝાયં કારેત્વા કથેતબ્બં. એકો સન્તિકે વસિત્વા ઉગ્ગણ્હિતુકામો હોતિ. તસ્સ આગતાગતવેલાય કથેતબ્બં. એકો ઉગ્ગણ્હિત્વા અઞ્ઞત્થ ગન્તુકામો હોતિ. તસ્સ નાતિપપઞ્ચં નાતિસઙ્ખેપં કત્વા નિજ્જટં નિગ્ગણ્ઠિકં કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં. કથેન્તેન કિં આચિક્ખિતબ્બન્તિ? સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં દસધા ચ મનસિકારકોસલ્લં આચિક્ખિતબ્બં.

તત્થ વચસા મનસા વણ્ણતો સણ્ઠાનતો દિસતો ઓકાસતો પરિચ્છેદતોતિ એવં સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં આચિક્ખિતબ્બં. ઇમસ્મિઞ્હિ પટિક્કૂલમનસિકારકમ્મટ્ઠાને યોપિ તિપિટકો હોતિ, તેનપિ મનસિકારકાલે પઠમં વાચાય સજ્ઝાયો કાતબ્બો. એકચ્ચસ્સ હિ સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સેવ કમ્મટ્ઠાનં પાકટં હોતિ, મલયવાસીમહાદેવત્થેરસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનાનં દ્વિન્નં થેરાનં વિય. થેરો કિર તેહિ કમ્મટ્ઠાનં યાચિતો ‘ચત્તારો માસે ઇમં એવં સજ્ઝાયં કરોથા’તિ દ્વત્તિસાકારપાળિં અદાસિ. તે, કિઞ્ચાપિ તેસં દ્વે તયો નિકાયા પગુણા, પદક્ખિણગ્ગાહિતાય પન ચત્તારો માસે દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયન્તાવ સોતાપન્ના અહેસું.

તસ્મા કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તેન આચરિયેન અન્તેવાસિકો વત્તબ્બો – ‘પઠમં તાવ વાચાય સજ્ઝાયં કરોહી’તિ. કરોન્તેન ચ તચપઞ્ચકાદીનિ પરિચ્છિન્દિત્વા અનુલોમપટિલોમવસેન સજ્ઝાયો કાતબ્બો. ‘‘કેસા લોમા નખા દન્તા તચો’’તિ હિ વત્વા પુન પટિલોમતો ‘‘તચો દન્તા નખા લોમા કેસા’’તિ વત્તબ્બં. તદનન્તરં વક્કપઞ્ચકે ‘‘મંસં ન્હારુ અટ્ઠિ અટ્ઠિમિઞ્જં વક્ક’’ન્તિ વત્વા પુન પટિલોમતો ‘‘વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં તચો દન્તા નખા લોમા કેસા’’તિ વત્તબ્બં. તતો પપ્ફાસપઞ્ચકે ‘‘હદયં યકનં કિલોમકં પિહકં પપ્ફાસ’’ન્તિ વત્વા પુન પટિલોમતો ‘‘પપ્ફાસં પિહકં કિલોમકં યકનં હદયં વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં તચો દન્તા નખા લોમા કેસા’’તિ વત્તબ્બં.

તતો ઇમં તન્તિં અનારુળ્હમ્પિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૪) આગતં મત્થલુઙ્ગં કરીસાવસાને તન્તિં આરોપેત્વા ઇમસ્મિં મત્થલુઙ્ગપઞ્ચકે ‘‘અન્તં અન્તગુણં ઉદરિયં કરીસં મત્થલુઙ્ગ’’ન્તિ વત્વા પુન પટિલોમતો ‘‘મત્થલુઙ્ગં કરીસં ઉદરિયં અન્તગુણં અન્તં પપ્ફાસં પિહકં કિલોમકં યકનં હદયં વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં તચો દન્તા નખા લોમા કેસા’’તિ વત્તબ્બં.

તતો મેદછક્કે ‘‘પિત્તં સેમ્હં પુબ્બો લોહિતં સેદો મેદો’’તિ વત્વા પુન પટિલોમતો ‘‘મેદો સેદો લોહિતં પુબ્બો સેમ્હં પિત્તં મત્થલુઙ્ગં કરીસં ઉદરિયં અન્તગુણં અન્તં પપ્ફાસં પિહકં કિલોમકં યકનં હદયં વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં તચો દન્તા નખા લોમા કેસા’’તિ વત્તબ્બં.

તતો મુત્તછક્કે ‘‘અસ્સુ વસા ખેળો સિઙ્ઘાણિકા લસિકા મુત્ત’’ન્તિ વત્વા પુન પટિલોમતો ‘‘મુત્તં લસિકા સિઙ્ઘાણિકા ખેળો વસા અસ્સુ મેદો સેદો લોહિતં પુબ્બો સેમ્હં પિત્તં મત્થલુઙ્ગં કરીસં ઉદરિયં અન્તગુણં અન્તં પપ્ફાસં પિહકં કિલોમકં યકનં હદયં વક્કં અટ્ઠિમિઞ્જં અટ્ઠિ ન્હારુ મંસં તચો દન્તા નખા લોમા કેસા’’તિ એવં કાલસતમ્પિ કાલસહસ્સમ્પિ કાલસતસહસ્સમ્પિ વાચાય સજ્ઝાયો કાતબ્બો. વચસા સજ્ઝાયેન હિ કમ્મટ્ઠાનતન્તિ પગુણા હોતિ; ન ઇતો ચિતો ચ ચિત્તં વિધાવતિ; કોટ્ઠાસા પાકટા હોન્તિ, હત્થસઙ્ખલિકા વિય ખાયન્તિ, વતિપાદપન્તિ વિય ચ ખાયન્તિ. યથા ચ પન વચસા, તથેવ મનસાપિ સજ્ઝાયો કાતબ્બો. વચસા સજ્ઝાયો હિ મનસા સજ્ઝાયસ્સ પચ્ચયો હોતિ. મનસા સજ્ઝાયો લક્ખણપટિવેધસ્સ પચ્ચયો હોતિ. લક્ખણપટિવેધો મગ્ગફલપટિવેધસ્સ પચ્ચયો હોતિ.

‘વણ્ણતો’તિ કેસાદીનં વણ્ણો વવત્થપેતબ્બો. ‘સણ્ઠાનતો’તિ તેસંયેવ સણ્ઠાનં વવત્થપેતબ્બં. ‘દિસતો’તિ ઇમસ્મિં સરીરે નાભિતો ઉદ્ધં ઉપરિમા દિસા, અધો હેટ્ઠિમા દિસા. તસ્મા ‘‘અયં કોટ્ઠાસો ઇમિસ્સા નામ દિસાયા’’તિ દિસા વવત્થપેતબ્બા. ‘ઓકાસતો’તિ ‘‘અયં કોટ્ઠાસો ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે પતિટ્ઠિતો’’તિ એવં તસ્સ તસ્સ ઓકાસો વવત્થપેતબ્બો. ‘પરિચ્છેદતો’તિ સભાગપરિચ્છેદો વિસભાગપરિચ્છેદોતિ દ્વે પરિચ્છેદા. તત્થ ‘‘અયં કોટ્ઠાસો હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ તિરિયઞ્ચ ઇમિના નામ પરિચ્છિન્નો’’તિ એવં સભાગપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. ‘‘કેસા ન લોમા, લોમાપિ ન કેસા’’તિ એવં અમિસ્સીકતવસેન વિસભાગપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

એવં સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં આચિક્ખન્તેન પન ‘‘ઇદં કમ્મટ્ઠાનં અસુકસ્મિં સુત્તે પટિક્કૂલવસેન કથિતં, અસુકસ્મિં ધાતુવસેના’’તિ ઞત્વા આચિક્ખિતબ્બં. ઇદઞ્હિ મહાસતિપટ્ઠાને (દી. નિ. ૨.૩૭૨; મ. નિ. ૧.૧૦૫ આદયો) પટિક્કૂલવસેનેવ કથિતં, મહાહત્થિપદોપમ (મ. નિ. ૧.૩૦૦ આદયો) -મહારાહુલોવાદ (મ. નિ. ૨.૧૧૩ આદયો) -ધાતુવિભઙ્ગેસુ (મ. નિ. ૩.૩૪૨ આદયો) ધાતુવસેન કથિતં. કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૩ આદયો) પન યસ્સ વણ્ણતો ઉપટ્ઠાતિ, તં સન્ધાય ચત્તારિ ઝાનાનિ વિભત્તાનિ. તત્થ ધાતુવસેન કથિતં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં હોતિ, પટિક્કૂલવસેન કથિતં સમથકમ્મટ્ઠાનં. તદેતં ઇધ સમથકમ્મટ્ઠાનં અવિસેસતો સબ્બસાધારણવસેન કથિતન્તિ વદન્તિયેવાતિ.

એવં સત્તધા ઉગ્ગહકોસલ્લં આચિક્ખિત્વા ‘‘અનુપુબ્બતો, નાતિસીઘતો, નાતિસણિકતો, વિક્ખેપપટિબાહનતો, પણ્ણત્તિસમતિક્કમનતો, અનુપુબ્બમુઞ્ચનતો, અપ્પનાતો, તયો ચ સુત્તન્તા’’તિ એવં દસધા મનસિકારકોસલ્લં આચિક્ખિતબ્બં. તત્થ ‘અનુપુબ્બતો’તિ ઇદઞ્હિ સજ્ઝાયકરણતો પટ્ઠાય અનુપટિપાટિયા મનસિકાતબ્બં, ન એકન્તરિકાય. એકન્તરિકાય હિ મનસિકરોન્તો યથા નામ અકુસલો પુરિસો દ્વત્તિંસપદં નિસ્સેણિં એકન્તરિકાય આરોહન્તો કિલન્તકાયો પતતિ, ન આરોહનં સમ્પાદેતિ; એવમેવ ભાવનાસમ્પત્તિવસેન અધિગન્તબ્બસ્સ અસ્સાદસ્સ અનધિગમા કિલન્તચિત્તો પતતિ, ન ભાવનં સમ્પાદેતિ.

અનુપુબ્બતો મનસિકરોન્તેનાપિ ચ ‘નાતિસીઘતો’ મનસિકાતબ્બં. અતિસીઘતો મનસિકરોતો હિ યથા નામ તિયોજનં મગ્ગં પટિપજ્જિત્વા ઓક્કમનવિસ્સજ્જનં અસલ્લક્ખેત્વા સીઘેન જવેન સત્તક્ખત્તુમ્પિ ગમનાગમનં કરોતો પુરિસસ્સ કિઞ્ચાપિ અદ્ધાનં પરિક્ખયં ગચ્છતિ, અથ ખો પુચ્છિત્વાવ ગન્તબ્બં હોતિ; એવમેવ કેવલં કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં પાપુણાતિ, અવિભૂતં પન હોતિ, ન વિસેસં આવહતિ. તસ્મા નાતિસીઘતો મનસિકાતબ્બં.

યથા ચ નાતિસીઘતો એવં ‘નાતિસણિકતો’પિ. અતિસણિકતો મનસિકરોતો હિ યથા નામ તદહેવ તિયોજનં મગ્ગં ગન્તુકામસ્સ પુરિસસ્સ અન્તરામગ્ગે રુક્ખપબ્બતગહનાદીસુ વિલમ્બમાનસ્સ મગ્ગો પરિક્ખયં ન ગચ્છતિ, દ્વીહતીહેન પરિયોસાપેતબ્બો હોતિ; એવમેવ કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં ન ગચ્છતિ, વિસેસાધિગમસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ.

‘વિક્ખેપપટિબાહનતો’તિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચેતસો વિક્ખેપો પટિબાહિતબ્બો. અપ્પટિબાહતો હિ યથા નામ એકપદિકં પપાતમગ્ગં પટિપન્નસ્સ પુરિસસ્સ અક્કમનપદં અસલ્લક્ખેત્વા ઇતો ચિતો ચ વિલોકયતો પદવારો વિરજ્ઝતિ, તતો સતપોરિસે પપાતે પતિતબ્બં હોતિ; એવમેવ બહિદ્ધા વિક્ખેપે સતિ કમ્મટ્ઠાનં પરિહાયતિ, પરિધંસતિ. તસ્મા વિક્ખેપપટિબાહનતો મનસિકાતબ્બં.

‘પણ્ણત્તિસમતિક્કમનતો’તિ યા અયં ‘‘કેસા લોમા’’તિ આદિકા પણ્ણત્તિ તં અતિક્કમિત્વા પટિક્કૂલન્તિ ચિત્તં ઠપેતબ્બં. યથા હિ ઉદકદુલ્લભકાલે મનુસ્સા અરઞ્ઞે ઉદપાનં દિસ્વા તત્થ તાલપણ્ણાદિકં કિઞ્ચિદેવ સઞ્ઞાણં બન્ધિત્વા તેન સઞ્ઞાણેન આગન્ત્વા ન્હાયન્તિ ચેવ પિવન્તિ ચ, યદા પન તેસં અભિણ્હસઞ્ચારેન આગતાગતપદં પાકટં હોતિ, તદા સઞ્ઞાણેન કિચ્ચં ન હોતિ, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ગન્ત્વા ન્હાયન્તિ ચેવ પિવન્તિ ચ; એવમેવ પુબ્બભાગે ‘કેસા લોમા’તિ પણ્ણત્તિવસેન મનસિકરોતો પટિક્કૂલભાવો પાકટો હોતિ. અથ ‘કેસા લોમા’તિ પણ્ણત્તિં સમતિક્કમિત્વા પટિક્કૂલભાવેયેવ ચિત્તં ઠપેતબ્બં.

‘અનુપુબ્બમુઞ્ચનતો’તિ યો યો કોટ્ઠાસો ન ઉપટ્ઠાતિ, તં તં મુઞ્ચન્તેન અનુપુબ્બમુઞ્ચનતો મનસિકાતબ્બં. આદિકમ્મિકસ્સ હિ ‘કેસા’તિ મનસિકરોતો મનસિકારો ગન્ત્વા ‘મુત્ત’ન્તિ ઇમં પરિયોસાનકોટ્ઠાસમેવ આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. ‘મુત્ત’ન્તિ ચ મનસિકરોતો મનસિકારો ગન્ત્વા ‘કેસા’તિ ઇમં આદિકોટ્ઠાસમેવ આહચ્ચ તિટ્ઠતિ. અથસ્સ મનસિકરોતો કેચિ કોટ્ઠાસા ઉપટ્ઠહન્તિ, કેચિ ન ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન યે યે ઉપટ્ઠહન્તિ તેસુ તેસુ તાવ કમ્મં કાતબ્બં, યાવ દ્વીસુ ઉપટ્ઠિતેસુ તેસમ્પિ એકો સુટ્ઠુતરં ઉપટ્ઠહતિ. એવં ઉપટ્ઠિતં પન તમેવ પુનપ્પુનં મનસિકરોન્તેન અપ્પના ઉપ્પાદેતબ્બા.

તત્રાયં ઉપમા – યથા હિ દ્વત્તિંસતાલકે તાલવને વસન્તં મક્કટં ગહેતુકામો લુદ્દો આદિમ્હિ ઠિતતાલસ્સ પણ્ણં સરેન વિજ્ઝિત્વા ઉક્કુટ્ઠિં કરેય્ય; અથ સો મક્કટો પટિપાટિયા તસ્મિં તસ્મિં તાલે પતિત્વા પરિયન્તતાલમેવ ગચ્છેય્ય; તત્થપિ ગન્ત્વા લુદ્દેન તથેવ કતે પુન તેનેવ નયેન આદિતાલં આગચ્છેય્ય; સો એવં પુનપ્પુનં પટિપાટિયા ગચ્છન્તો ઉક્કુટ્ઠુક્કુટ્ઠિટ્ઠાનેયેવ ઉટ્ઠહિત્વા પુન અનુક્કમેન એકસ્મિં તાલે નિપતિત્વા તસ્સ વેમજ્ઝે મકુળતાલપણ્ણસૂચિં દળ્હં ગહેત્વા વિજ્ઝિયમાનોપિ ન ઉટ્ઠહેય્ય, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – યથા હિ તાલવને દ્વત્તિંસતાલા, એવં ઇમસ્મિં કાયે દ્વત્તિંસ કોટ્ઠાસા; મક્કટો વિય ચિત્તં; લુદ્દો વિય યોગાવચરો; મક્કટસ્સ દ્વત્તિંસતાલકે તાલવને નિવાસો વિય યોગિનો ચિત્તસ્સ દ્વત્તિંસકોટ્ઠાસકે કાયે આરમ્મણવસેન અનુસંચરણં; લુદ્દેન આદિમ્હિ ઠિતતાલસ્સ પણ્ણં સરેન વિજ્ઝિત્વા ઉક્કુટ્ઠિયા કતાય મક્કટસ્સ તસ્મિં તસ્મિં તાલે પતિત્વા પરિયન્તતાલગમનં વિય યોગિનો ‘કેસા’તિ મનસિકારે આરદ્ધે પટિપાટિયા ગન્ત્વા પરિયોસાનકોટ્ઠાસે એવ ચિત્તસ્સ સણ્ઠાનં; પુન પચ્ચાગમનેપિ એસેવ નયો; પુનપ્પુનં પટિપાટિયા ગચ્છમાનસ્સ મક્કટસ્સ ઉક્કુટ્ઠુક્કુટ્ઠિટ્ઠાને ઉટ્ઠાનં વિય પુનપ્પુનં મનસિકરોતો કેસુચિ કેસુચિ ઉપટ્ઠિતેસુ અનુપટ્ઠહન્તે વિસ્સજ્જેત્વા ઉપટ્ઠિતેસુ પરિકમ્મકરણં; અનુક્કમેન એકસ્મિં તાલે નિપતિત્વા તસ્સ વેમજ્ઝે મકુળતાલપણ્ણસૂચિં દળ્હં ગહેત્વા વિજ્ઝિયમાનસ્સાપિ અનુટ્ઠાનં વિય અવસાને દ્વીસુ ઉપટ્ઠિતેસુ યો સુટ્ઠુતરં ઉપટ્ઠાતિ તમેવ પુનપ્પુનં મનસિકરિત્વા અપ્પનાય ઉપ્પાદનં.

અપરાપિ ઉપમા – યથા નામ પિણ્ડપાતિકો ભિક્ખુ દ્વત્તિંસકુલં ગામં ઉપનિસ્સાય વસન્તો પઠમગેહે એવ દ્વે ભિક્ખા લભિત્વા પરતો એકં વિસ્સજ્જેય્ય; પુનદિવસે તિસ્સો લભિત્વા પરતો દ્વે વિસ્સજ્જેય્ય; તતિયદિવસે આદિમ્હિયેવ પત્તપૂરં લભિત્વા આસનસાલં ગન્ત્વા પરિભુઞ્જેય્ય, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. દ્વત્તિંસકુલગામો વિય હિ દ્વત્તિંસાકારો; પિણ્ડપાતિકો વિય યોગાવચરો; તસ્સ તં ગામં ઉપનિસ્સાય વાસો વિય યોગિનો દ્વત્તિંસાકારે પરિકમ્મકરણં; પઠમગેહે દ્વે ભિક્ખા લભિત્વા પરતો એકિસ્સા વિસ્સજ્જનં વિય દુતિયદિવસે તિસ્સો લભિત્વા પરતો દ્વિન્નં વિસ્સજ્જનં વિય ચ મનસિકરોતો મનસિકરોતો અનુપટ્ઠહન્તે અનુપટ્ઠહન્તે વિસ્સજ્જેત્વા ઉપટ્ઠિતેસુ ઉપટ્ઠિતેસુ યાવ કોટ્ઠાસદ્વયે પરિકમ્મકરણં; તતિયદિવસે આદિમ્હિયેવ પત્તપૂરં લભિત્વા આસનસાલાયં નિસીદિત્વા પરિભોગો વિય દ્વીસુ યો સુટ્ઠુતરં ઉપટ્ઠહતિ તમેવ પુનપ્પુનં મનસિકરિત્વા અપ્પનાય ઉપ્પાદનં.

‘અપ્પનાતો’તિ અપ્પનાકોટ્ઠાસતો. કેસાદીસુ એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે અપ્પના હોતીતિ વેદિતબ્બાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

‘તયો ચ સુત્તન્તા’તિ અધિચિત્તં, સીતિભાવો, બોજ્ઝઙ્ગકોસલ્લન્તિ ઇમે તયો સુત્તન્તા વીરિયસમાધિયોજનત્થં વેદિતબ્બાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. તત્થ –

‘‘અધિચિત્તમનુયુત્તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના તીણિ નિમિત્તાનિ કાલેન કાલં મનસિકાતબ્બાનિ…કાલેન કાલં સમાધિનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં, કાલેન કાલં પગ્ગહનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં, કાલેન કાલં ઉપેક્ખાનિમિત્તં મનસિકાતબ્બં. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં સમાધિનિમિત્તંયેવ મનસિકરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં પગ્ગહનિમિત્તંયેવ મનસિકરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચાય સંવત્તેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ એકન્તં ઉપેક્ખાનિમિત્તંયેવ મનસિકરેય્ય, ઠાનં તં ચિત્તં ન સમ્માસમાધિયેય્ય આસવાનં ખયાય. યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તો ભિક્ખુ કાલેન કાલં સમાધિનિમિત્તં, પગ્ગહનિમિત્તં, ઉપેક્ખાનિમિત્તં મનસિકરોતિ, તં હોતિ ચિત્તં મુદુ ચ કમ્મનિયઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ, ન ચ પભઙ્ગુ, સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય.

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા ઉક્કં બન્ધતિ, ઉક્કં બન્ધિત્વા ઉક્કામુખં આલિમ્પેતિ, ઉક્કામુખં આલિમ્પેત્વા સણ્ડાસેન જાતરૂપં ગહેત્વા ઉક્કામુખે પક્ખિપેય્ય, ઉક્કામુખે પક્ખિપિત્વા કાલેન કાલં અભિધમતિ, કાલેન કાલં ઉદકેન પરિપ્ફોસેતિ, કાલેન કાલં અજ્ઝુપેક્ખતિ. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં અભિધમેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં ડહેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં ઉદકેન પરિપ્ફોસેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં નિબ્બાયેય્ય. સચે, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં એકન્તં અજ્ઝુપેક્ખેય્ય, ઠાનં તં જાતરૂપં ન સમ્મા પરિપાકં ગચ્છેય્ય.

‘‘યતો ચ ખો, ભિક્ખવે, સુવણ્ણકારો વા સુવણ્ણકારન્તેવાસી વા તં જાતરૂપં કાલેન કાલં અભિધમતિ, કાલેન કાલં ઉદકેન પરિપ્ફોસેતિ, કાલેન કાલં અજ્ઝુપેક્ખતિ, તં હોતિ જાતરૂપં મુદુ ચ કમ્મનિયઞ્ચ પભસ્સરઞ્ચ, ન ચ પભઙ્ગુ, સમ્મા ઉપેતિ કમ્માય; યસ્સા યસ્સા ચ પિળન્ધનવિકતિયા આકઙ્ખતિ – યદિ પટ્ટિકાય યદિ કુણ્ડલાય યદિ ગીવેય્યકાય યદિ સુવણ્ણમાલાય, તઞ્ચસ્સ અત્થં અનુભોતિ.

‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, અધિચિત્તમનુયુત્તેન…પે… સમ્મા સમાધિયતિ આસવાનં ખયાય; યસ્સ યસ્સ ચ અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયસ્સ ધમ્મસ્સ ચિત્તં અભિનિન્નામેતિ અભિઞ્ઞા સચ્છિકિરિયાય, તત્ર તત્રેવ સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતિ સતિ સતિઆયતને’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૦૩) ઇદં સુત્તં અધિચિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘છહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનુત્તરં સીતિભાવં સચ્છિકાતું. કતમેહિ છહિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ યસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગહેતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં નિગ્ગણ્હાતિ, યસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગહેતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં પગ્ગણ્હાતિ, યસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસિતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં સમ્પહંસેતિ, યસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બં તસ્મિં સમયે ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, પણીતાધિમુત્તિકો ચ હોતિ નિબ્બાનાભિરતો ચ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અનુત્તરં સીતિભાવં સચ્છિકાતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૬.૮૫) ઇદં સુત્તં સીતિભાવોતિ વેદિતબ્બં.

બોજ્ઝઙ્ગકોસલ્લં પન ‘‘એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યસ્મિં સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, અકાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪) સંયુત્તમહાવગ્ગે બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તે આગતમેવ.

ઇતિ ઇદં સત્તવિધં ઉગ્ગહકોસલ્લં સુગ્ગહિતં કત્વા ઇમઞ્ચ દસવિધં મનસિકારકોસલ્લં સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વા તેન યોગિના ઉભયકોસલ્લવસેન કમ્મટ્ઠાનં સાધુકં ઉગ્ગહેતબ્બં. સચે પનસ્સ આચરિયેન સદ્ધિં એકવિહારેયેવ ફાસુ હોતિ, એવં વિત્થારેન અકથાપેત્વા કમ્મટ્ઠાનમનુયુઞ્જન્તેન વિસેસં લભિત્વા ઉપરૂપરિ કથાપેતબ્બં. અઞ્ઞત્થ વસિતુકામેન યથાવુત્તેન વિધિના વિત્થારતો કથાપેત્વા પુનપ્પુનં પરિવત્તેત્વા સબ્બં ગણ્ઠિટ્ઠાનં છિન્દિત્વા કમ્મટ્ઠાનભાવનાય અનનુરૂપં સેનાસનં પહાય મહાવાસતાદિઅટ્ઠારસદોસવજ્જિતે અનુરૂપે વિહારે વિહરન્તેન ખુદ્દકપલિબોધુપચ્છેદં કત્વા યો તાવ રાગચરિતો હોતિ, તેન યસ્મા રાગો પહાતબ્બો, તસ્મા પટિક્કૂલમનસિકારે પરિકમ્મં કાતબ્બં.

કરોન્તેન પન કેસેસુ તાવ નિમિત્તં ગહેતબ્બં. કથં? એકં વા દ્વે વા કેસે લુઞ્ચિત્વા હત્થતલે ઠપેત્વા વણ્ણો તાવ વવત્થપેતબ્બો. છિન્નટ્ઠાનેપિ કેસે ઓલોકેતું વટ્ટતિ; ઉદકપત્તે વા યાગુપત્તે વા ઓલોકેતુમ્પિ વટ્ટતિયેવ. કાળકકાલે દિસ્વા કાળકાતિ મનસિકાતબ્બા; સેતકાલે સેતાતિ. મિસ્સકકાલે પન ઉસ્સદવસેન મનસિકાતબ્બા હોન્તિ. યથા ચ કેસેસુ, એવં સકલેપિ તચપઞ્ચકે દિસ્વાવ નિમિત્તં ગહેતબ્બં. એવં નિમિત્તં ગહેત્વા સબ્બકોટ્ઠાસેસુ વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદવસેન વવત્થપેત્વા વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધઆસયોકાસવસેન પઞ્ચધા પટિક્કૂલતો વવત્થપેતબ્બા.

તત્રાયં સબ્બકોટ્ઠાસેસુ અનુપુબ્બકથા – કેસા તાવ પકતિવણ્ણેન કાળકા અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણા, સણ્ઠાનતો દીઘવટ્ટલિકા તુલાદણ્ડસણ્ઠાના, દિસતો ઉપરિમદિસાય જાતા, ઓકાસતો ઉભોસુ પસ્સેસુ કણ્ણચૂળિકાહિ, પુરતો નલાટન્તેન, પચ્છતો ગલવાટકેન પરિચ્છિન્ના. સીસકટાહવેઠનં અલ્લચમ્મં કેસાનં ઓકાસો. પરિચ્છેદતો કેસા સીસવેઠનચમ્મે વીહગ્ગમત્તં પવિસિત્વા પતિટ્ઠિતેન હેટ્ઠા અત્તનો મૂલતલેન, ઉપરિ આકાસેન, તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના. દ્વે કેસા એકતો નત્થીતિ અયં સભાગપરિચ્છેદો.

‘કેસા ન લોમા, લોમા ન કેસા’તિ એવં અવસેસેહિ એકતિંસકોટ્ઠાસેહિ અમિસ્સીકતા કેસા નામ પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસોતિ અયં વિસભાગપરિચ્છેદો. ઇદં કેસાનં વણ્ણાદિતો વવત્થાપનં.

ઇદં પન તેસં વણ્ણાદિવસેન પઞ્ચધા પટિક્કૂલતો વવત્થાપનં – કેસા ચ નામેતે વણ્ણતોપિ પટિક્કૂલા, સણ્ઠાનતોપિ ગન્ધતોપિ આસયતોપિ ઓકાસતોપિ પટિક્કૂલા. મનુઞ્ઞેપિ હિ યાગુપત્તે વા ભત્તપત્તે વા કેસવણ્ણં કિઞ્ચિ દિસ્વા ‘કેસમિસ્સકમિદં, હરથ ન’ન્તિ જિગુચ્છન્તિ. એવં કેસા વણ્ણતો પટિક્કૂલા. રત્તિં ભુઞ્જન્તાપિ કેસસણ્ઠાનં અક્કવાકં વા મકચિવાકં વા છુપિત્વાપિ તથેવ જિગુચ્છન્તિ. એવં સણ્ઠાનતો પટિક્કૂલા.

તેલમક્ખનપુપ્ફધૂમાદિસઙ્ખારવિરહિતાનઞ્ચ કેસાનં ગન્ધો પરમજેગુચ્છો હોતિ, તતો જેગુચ્છતરો અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તાનં. કેસા હિ વણ્ણસણ્ઠાનતો અપ્પટિક્કૂલાપિ સિયું, ગન્ધેન પન પટિક્કૂલાયેવ. યથા હિ દહરસ્સ કુમારસ્સ વચ્ચં વણ્ણતો હળિદ્દિવણ્ણં, સણ્ઠાનતોપિ હલિદ્દિપિણ્ડસણ્ઠાનં; સઙ્ખારટ્ઠાને છડ્ડિતઞ્ચ ઉદ્ધુમાતકકાળસુનખસરીરં વણ્ણતો તાલપક્કવણ્ણં, સણ્ઠાનતો વટ્ટેત્વા વિસ્સટ્ઠમુદિઙ્ગસણ્ઠાનં, દાઠાપિસ્સ સુમનમકુળસદિસાતિ ઉભયમ્પિ વણ્ણસણ્ઠાનતો સિયા અપ્પટિક્કૂલં, ગન્ધેન પન પટિક્કૂલમેવ; એવં કેસાપિ સિયું વણ્ણસણ્ઠાનતો અપ્પટિક્કૂલા, ગન્ધેન પન પટિક્કૂલા એવાતિ.

યથા પન અસુચિટ્ઠાને ગામનિસ્સન્દેન જાતાનિ સૂપેય્યપણ્ણાનિ નાગરિકમનુસ્સાનં જેગુચ્છાનિ હોન્તિ અપરિભોગાનિ, એવં કેસાપિ પુબ્બલોહિતમુત્તકરીસપિત્તસેમ્હાદિનિસ્સન્દેન જાતત્તા અતિજેગુચ્છાતિ ઇદં નેસં ‘આસયતો’ પાટિકુલ્યં. ઇમે ચ કેસા નામ ગૂથરાસિમ્હિ ઉટ્ઠિતકણ્ણિકં વિય એકત્તિંસકોટ્ઠાસરાસિમ્હિ જાતા. તે સુસાનસઙ્કારટ્ઠાનાદીસુ જાતસાકં વિય, પરિખાદીસુ જાતકમલકુવલયાદિપુપ્ફં વિય ચ અસુચિટ્ઠાને જાતત્તા પરમજેગુચ્છાતિ ઇદં તેસં ‘ઓકાસતો’ પાટિક્કૂલ્યં.

યથા ચ કેસાનં, એવં સબ્બકોટ્ઠાસાનં વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધાસયોકાસવસેન પઞ્ચધા પટિક્કૂલતા વવત્થપેતબ્બા. વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદવસેન પન સબ્બેપિ વિસું વિસું વવત્થપેતબ્બા.

તત્થ લોમા તાવ પકતિવણ્ણતો ન કેસા વિય અસમ્ભિન્નકાળકા, કાળપિઙ્ગલા પન હોન્તિ; સણ્ઠાનતો ઓનતગ્ગતાલમૂલસણ્ઠાના; દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતા; ઓકાસતો ઠપેત્વા કેસાનં પતિટ્ઠિતોકાસઞ્ચ હત્થપાદતલાનિ ચ યેભુય્યેન અવસેસસરીરવેઠનચમ્મે જાતા; પરિચ્છેદતો સરીરવેઠનચમ્મે લિક્ખામત્તં પવિસિત્વા પતિટ્ઠિતેન હેટ્ઠા અત્તનો મૂલતલેન, ઉપરિ આકાસેન, તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના. દ્વે લોમા એકતો નત્થિ. અયં તેસં સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોયેવ.

નખાતિ વીસતિયા નખપટ્ટાનં નામં. તે સબ્બેપિ વણ્ણતો સેતા; સણ્ઠાનતો મચ્છસકલિકસણ્ઠાના; દિસતો પાદનખા હેટ્ઠિમદિસાય જાતા, હત્થનખા ઉપરિમદિસાયાતિ દ્વીસુ દિસાસુ જાતા; ઓકાસતો અઙ્ગુલીનં અગ્ગપિટ્ઠેસુ પતિટ્ઠિતા; પરિચ્છેદતો દ્વીસુ દિસાસુ અઙ્ગુલિકોટિમંસેહિ, અન્તો અઙ્ગુલિપિટ્ઠિમંસેન, બહિ ચેવ અગ્ગે ચ આકાસેન, તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના. દ્વે નખા એકતો નત્થિ. અયં નેસં સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોયેવ.

દન્તાતિ પરિપુણ્ણદન્તસ્સ દ્વત્તિંસ દન્તટ્ઠિકાનિ. તેપિ વણ્ણતો સેતા; સણ્ઠાનતો અનેકસણ્ઠાના. તેસઞ્હિ હેટ્ઠિમાય તાવ દન્તપાળિયા મજ્ઝે ચત્તારો દન્તા મત્તિકાપિણ્ડે પટિપાટિયા ઠપિતઅલાબુબીજસણ્ઠાના. તેસં ઉભોસુ પસ્સેસુ એકેકો એકમૂલકો એકકોટિકો મલ્લિકમકુળસણ્ઠાનો. તતો એકેકો દ્વિમૂલકો દ્વિકોટિકો યાનકઉપત્થમ્ભનિકસણ્ઠાનો. તતો દ્વે દ્વે તિમૂલા તિકોટિકા. તતો દ્વે દ્વે ચતુમૂલા ચતુકોટિકાતિ. ઉપરિમપાળિયાપિ એસેવ નયો. દિસતો ઉપરિમદિસાય જાતા. ઓકાસતો દ્વીસુ હનુકટ્ઠિકેસુ પતિટ્ઠિતા. પરિચ્છેદતો હેટ્ઠા હનુકટ્ઠિકે પતિટ્ઠિતેન અત્તનો મૂલતલેન, ઉપરિ આકાસેન, તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના. દ્વે દન્તા એકતો નત્થિ. અયં નેસં સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોયેવ.

તચોતિ સકલસરીરં વેઠેત્વા ઠિતચમ્મં. તસ્સ ઉપરિ કાળસામપીતાદિવણ્ણા છવિ નામ, યા સકલસરીરતોપિ સઙ્કડ્ઢિયમાના બદરટ્ઠિમત્તા હોતિ. તચો પન વણ્ણતો સેતોયેવ. સો ચસ્સ સેતભાવો અગ્ગિજાલાભિઘાતપહરણપહારાદીહિ વિદ્ધંસિતાય છવિયા પાકટો હોતિ. સણ્ઠાનતો સરીરસણ્ઠાનોવ હોતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો.

વિત્થારતો પન પાદઙ્ગુલિત્તચો કોસકારકકોસસણ્ઠાનો. પિટ્ઠિપાદત્તચો પુટબન્ધઉપાહનસણ્ઠાનો. જઙ્ઘત્તચો ભત્તપુટકતાલપણ્ણસણ્ઠાનો. ઊરુત્તચો તણ્ડુલભરિતદીઘત્થવિકસણ્ઠાનો. આનિસદત્તચો ઉદકપૂરિતપટપરિસ્સાવનસણ્ઠાનો. પિટ્ઠિત્તચો ફલકોનદ્ધચમ્મસણ્ઠાનો. કુચ્છિત્તચો વીણાદોણિકોનદ્ધચમ્મસણ્ઠાનો. ઉરત્તચો યેભુય્યેન ચતુરસ્સસણ્ઠાનો. ઉભયબાહુત્તચો તૂણીરોનદ્ધચમ્મસણ્ઠાનો. પિટ્ઠિહત્થત્તચો ખુરકોસકસણ્ઠાનો, ફણકત્થવિકસણ્ઠાનો વા. હત્થઙ્ગુલિત્તચો કુઞ્ચિકાકોસકસણ્ઠાનો. ગીવત્તચો ગલકઞ્ચુકસણ્ઠાનો. મુખત્તચો છિદ્દાવચ્છિદ્દો કીટકુલાવકસણ્ઠાનો. સીસત્તચો પત્તત્થવિકસણ્ઠાનોતિ.

તચપરિગ્ગણ્હકેન ચ યોગાવચરેન ઉત્તરોટ્ઠતો પટ્ઠાય ઉપરિ મુખં ઞાણં પેસેત્વા પઠમં તાવ મુખં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતચમ્મં વવત્થપેતબ્બં. તતો નલાટટ્ઠિચમ્મં. તતો થવિકાય પક્ખિત્તપત્તસ્સ ચ થવિકાય ચ અન્તરેન હત્થમિવ સીસટ્ઠિકસ્સ ચ સીસચમ્મસ્સ ચ અન્તરેન ઞાણં પેસેત્વા અટ્ઠિકેન સદ્ધિં ચમ્મસ્સ એકાબદ્ધભાવં વિયોજેન્તેન સીસચમ્મં વવત્થપેતબ્બં. તતો ખન્ધચમ્મં. તતો અનુલોમેન પટિલોમેન ચ દક્ખિણહત્થચમ્મં. અથ તેનેવ નયેન વામહત્થચમ્મં. તતો પિટ્ઠિચમ્મં. તં તં વવત્થપેત્વા અનુલોમેન ચ પટિલોમેન ચ દક્ખિણપાદચમ્મં. અથ તેનેવ નયેન વામપાદચમ્મં. તતો અનુક્કમેનેવ વત્થિઉદરહદયગીવચમ્માનિ વવત્થપેતબ્બાનિ. અથ ગીવાચમ્માનન્તરં હેટ્ઠિમહનુચમ્મં વવત્થપેત્વા અધરોટ્ઠપરિયોસાનં પાપેત્વા નિટ્ઠપેતબ્બં. એવં ઓળારિકોળારિકં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ સુખુમમ્પિ પાકટં હોતિ.

દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતો. ઓકાસતો સકલસરીરં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતો. પરિચ્છેદતો હેટ્ઠા પતિટ્ઠિતતલેન, ઉપરિ આકાસેન પરિચ્છિન્નો. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોયેવ.

મંસન્તિ નવ મંસપેસિસતાનિ. તં સબ્બમ્પિ વણ્ણતો રત્તં કિંસુકપુપ્ફસદિસં; સણ્ઠાનતો જઙ્ઘપિણ્ડિકમંસં તાલપણ્ણપુટભત્તસણ્ઠાનં, ઊરુમંસં નિસદપોતકસણ્ઠાનં, આનિસદમંસં ઉદ્ધનકોટિસણ્ઠાનં, પિટ્ઠિમંસં તાલગુળપટલસણ્ઠાનં, ફાસુકદ્વયમંસં પોત્થલિકાય કુચ્છિયં તનુમત્તિકાલેપનસણ્ઠાનં, થનમંસં વટ્ટેત્વા અવક્ખિત્તમત્તિકાપિણ્ડસણ્ઠાનં, બાહુદ્વયમંસં દિગુણં કત્વા ઠપિતનિચ્ચમ્મમહામૂસિકસણ્ઠાનં. એવં ઓળારિકોળારિકં મંસં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ સુખુમમ્પિ પાકટં હોતિ. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતં. ઓકાસતો સાધિકાનિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ અનુલિમ્પેત્વા ઠિતં. પરિચ્છેદતો હેટ્ઠા અટ્ઠિસઙ્ઘાતે પતિટ્ઠિતતલેન, ઉપરિ તચેન, તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

‘ન્હારૂ’તિ નવ ન્હારુસતાનિ. વણ્ણતો સબ્બેપિ ન્હારૂ સેતા; સણ્ઠાનતો નાનાસણ્ઠાના. એતેસુ હિ ગીવાય ઉપરિભાગતો પટ્ઠાય પઞ્ચ મહાન્હારૂ સરીરં વિનદ્ધમાના હદયસ્સ પુરિમપસ્સેન ઓતિણ્ણા, પઞ્ચ પચ્છિમપસ્સેન, પઞ્ચ દક્ખિણપસ્સેન, પઞ્ચ વામપસ્સેન, દક્ખિણહત્થં વિનદ્ધમાનાપિ હત્થસ્સ પુરિમપસ્સેન પઞ્ચ, પચ્છિમપસ્સેન પઞ્ચ, તથા વામહત્થં વિનદ્ધમાનાપિ. દક્ખિણપાદં વિનદ્ધમાનાપિ પાદસ્સ પુરિમપસ્સેન પઞ્ચ, પચ્છિમપસ્સેન પઞ્ચ, તથા વામપાદં વિનદ્ધમાનાપીતિ. એવં સરીરધારકા નામ સટ્ઠિ મહાન્હારૂ કાયં વિનદ્ધમાના ઓતિણ્ણા, યે કણ્ડરાતિપિ વુચ્ચન્તિ. તે સબ્બેપિ કન્દલમકુળસણ્ઠાના.

અઞ્ઞે પન તં તં પદેસં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતા તતો સુખુમતરા સુત્તરજ્જુકસણ્ઠાના. અઞ્ઞે તતો સુખુમતરા પૂતિલતાસણ્ઠાના. અઞ્ઞે તતો સુખુમતરા મહાવીણાતન્તિસણ્ઠાના. અઞ્ઞે થૂલસુત્તકસણ્ઠાના. હત્થપાદપિટ્ઠિયં ન્હારૂ સકુણપાદસણ્ઠાના. સીસન્હારૂ દારકાનં સીસજાલકસણ્ઠાના. પિટ્ઠિન્હારૂ આતપે પસારિતઅલ્લજાલસણ્ઠાના. અવસેસા તંતંઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનુગતા ન્હારૂ સરીરે પટિમુક્કજાલકઞ્ચુકસણ્ઠાના. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતા. ઓકાસતો સકલસરીરે અટ્ઠીનિ આબન્ધિત્વા ઠિતા. પરિચ્છેદતો હેટ્ઠા તિણ્ણં અટ્ઠિસતાનં ઉપરિ પતિટ્ઠિતતલેહિ, ઉપરિ મંસચમ્માનિ આહચ્ચ ઠિતપદેસેહિ, તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના. અયં નેસં સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોયેવ.

અટ્ઠીતિ ઠપેત્વા દ્વત્તિંસ દન્તટ્ઠીનિ અવસેસાનિ ચતુસટ્ઠિ હત્થટ્ઠીનિ, ચતુસટ્ઠિ પાદટ્ઠીનિ, ચતુસટ્ઠિ મંસનિસ્સિતાનિ મુદુઅટ્ઠીનિ, દ્વે પણ્હિકટ્ઠીનિ, એકેકસ્મિં પાદે દ્વે ગોપ્ફકટ્ઠીનિ, દ્વે જઙ્ઘટ્ઠીનિ, દ્વે જણ્ણુકટ્ઠીનિ, દ્વે ઊરુટ્ઠીનિ, દ્વે કટિટ્ઠીનિ, અટ્ઠારસ પિટ્ઠિકણ્ટકટ્ઠીનિ, ચતુવીસતિ ફાસુકટ્ઠીનિ, ચુદ્દસ ઉરટ્ઠીનિ, એકં હદયટ્ઠિ, દ્વે અક્ખકટ્ઠીનિ, દ્વે કોટ્ઠટ્ઠીનિ, દ્વે બાહટ્ઠીનિ, દ્વે દ્વે અગ્ગબાહટ્ઠીનિ, સત્ત ગીવટ્ઠીનિ, દ્વે હનુકટ્ઠીનિ, એકં નાસિકટ્ઠિ, દ્વે અક્ખિટ્ઠીનિ, દ્વે કણ્ણટ્ઠીનિ, એકં નલાટટ્ઠિ, એકં મુદ્ધટ્ઠિ, નવ સીસકપાલટ્ઠીનીતિ એવં તિમત્તાનિ અટ્ઠિસતાનિ.

તાનિ સબ્બાનિપિ વણ્ણતો સેતાનિ, સણ્ઠાનતો નાનાસણ્ઠાનાનિ. તત્થ હિ અગ્ગપાદઙ્ગુલિટ્ઠીનિ કતકબીજસણ્ઠાનાનિ. તદનન્તરાનિ મજ્ઝપબ્બટ્ઠીનિ પનસટ્ઠિસણ્ઠાનાનિ. મૂલપબ્બટ્ઠીનિ પણવસણ્ઠાનાનિ. પિટ્ઠિપાદટ્ઠીનિ કોટ્ઠિતકન્દલકન્દરાસિસણ્ઠાનાનિ. પણ્હિકટ્ઠિ એકટ્ઠિતાલફલબીજસણ્ઠાનં. ગોપ્ફકટ્ઠીનિ બન્ધકીળાગોળકસણ્ઠાનાનિ. જઙ્ઘટ્ઠીનં ગોપ્ફકટ્ઠીસુ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં અનપનીતતચસિન્દિકળીરસણ્ઠાનં. ખુદ્દકજઙ્ઘટ્ઠિકં ધનુકદણ્ડસણ્ઠાનં, મહન્તં મિલાતસપ્પપિટ્ઠિસણ્ઠાનં. જણ્ણુકટ્ઠિ એકતો પરિક્ખીણફેણકસણ્ઠાનં.

તત્થ જઙ્ઘટ્ઠિકસ્સ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં અતિખિણગ્ગગોસિઙ્ગસણ્ઠાનં. ઊરુટ્ઠિ દુત્તચ્છિતવાસિફરસુદણ્ડકસણ્ઠાનં. તસ્સ કટિટ્ઠિમ્હિ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં કીળાગોળકસણ્ઠાનં. તેન કટિટ્ઠિનો પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં અગ્ગચ્છિન્નમહાપુન્નાગફલસણ્ઠાનં. કટિટ્ઠીનિ દ્વેપિ એકાબદ્ધાનિ હુત્વા કુમ્ભકારકઉદ્ધનસણ્ઠાનાનિ, પાટિયેક્કં કમ્મારકૂટયોત્તકસણ્ઠાનાનિ. કોટિયં ઠિતઆનિસદટ્ઠિ અધોમુખં કત્વા ગહિતસપ્પફણસણ્ઠાનં સત્તસુ ઠાનેસુ છિદ્દાવછિદ્દં. પિટ્ઠિકણ્ટકટ્ઠીનિ અબ્ભન્તરતો ઉપરૂપરિ ઠપિતસીસકપટ્ટવેઠકસણ્ઠાનાનિ, બાહિરતો વટ્ટનાવળિસણ્ઠાનાનિ. તેસં અન્તરન્તરા કકચદન્તસદિસા દ્વે તયો કણ્ટકા હોન્તિ. ચતુવીસતિયા ફાસુકટ્ઠીસુ અપરિપુણ્ણાનિ અપરિપુણ્ણાસિતસણ્ઠાનાનિ, પરિપુણ્ણાનિ પરિપુણ્ણાસિતસણ્ઠાનાનિ. સબ્બાનિપિ ઓદાતકુક્કુટસ્સ પસારિતપક્ખસણ્ઠાનાનિ.

ચુદ્દસ ઉરટ્ઠીનિ જિણ્ણસન્દમાનિકપઞ્જરસણ્ઠાનાનિ. હદયટ્ઠિ દબ્બિફણસણ્ઠાનં. અક્ખકટ્ઠીનિ ખુદ્દકલોહવાસિદણ્ડસણ્ઠાનાનિ. કોટ્ઠટ્ઠીનિ એકતો પરિક્ખીણસીહળકુદાલસણ્ઠાનાનિ. બાહુટ્ઠીનિ આદાસદણ્ડકસણ્ઠાનાનિ. અગ્ગબાહુટ્ઠીનિ યમકતાલકન્દસણ્ઠાનાનિ. મણિબન્ધટ્ઠીનિ એકતો અલ્લીયાપેત્વા ઠપિતસીસકપટ્ટવેઠકસણ્ઠાનાનિ. પિટ્ઠિહત્થટ્ઠીનિ કોટ્ટિતકન્દલકન્દરાસિસણ્ઠાનાનિ. હત્થઙ્ગુલીસુ મૂલપબ્બટ્ઠીનિ પણવસણ્ઠાનાનિ; મજ્ઝપબ્બટ્ઠીનિ અપરિપુણ્ણપનસટ્ઠિસણ્ઠાનાનિ; અગ્ગપબ્બટ્ઠીનિ કતકબીજસણ્ઠાનાનિ. સત્ત ગીવટ્ઠીનિ દણ્ડેન વિજ્ઝિત્વા પટિપાટિયા ઠપિતવંસકળીરચક્કલિકસણ્ઠાનાનિ. હેટ્ઠિમહનુકટ્ઠિ કમ્મારાનં અયોકૂટયોત્તકસણ્ઠાનં, ઉપરિમં અવલેખનસત્થકસણ્ઠાનં.

અક્ખિકૂપનાસાકૂપટ્ઠીનિ અપનીતમિઞ્જતરુણતાલટ્ઠિસણ્ઠાનાનિ. નલાટટ્ઠિ અધોમુખઠપિતસઙ્ખથાલકકપાલસણ્ઠાનં. કણ્ણચૂળિકટ્ઠીનિ ન્હાપિતખુરકોસકસણ્ઠાનાનિ. નલાટકણ્ણચૂળિકાનં ઉપરિ પટ્ટબન્ધનોકાસે અટ્ઠિ સઙ્કુટિતઘટપુણ્ણપટલખણ્ડસણ્ઠાનં. મુદ્ધટ્ઠિ મુખચ્છિન્નવઙ્કનાળિકેરસણ્ઠાનં. સીસટ્ઠીનિ સિબ્બેત્વા ઠપિતજજ્જરલાબુકટાહસણ્ઠાનાનિ.

દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતાનિ. ઓકાસતો અવિસેસેન સકલસરીરે ઠિતાનિ. વિસેસેન પનેત્થ સીસટ્ઠીનિ ગીવટ્ઠીસુ પતિટ્ઠિતાનિ, ગીવટ્ઠીનિ પિટ્ઠિકણ્ટકટ્ઠીસુ, પિટ્ઠિકણ્ટકટ્ઠીનિ કટિટ્ઠીસુ, કટિટ્ઠીનિ ઊરુટ્ઠીસુ, ઊરુટ્ઠીનિ જણ્ણુકટ્ઠીસુ, જણ્ણુકટ્ઠીનિ જઙ્ઘટ્ઠીસુ, જઙ્ઘટ્ઠીનિ ગોપ્ફકટ્ઠીસુ, ગોપ્ફકટ્ઠીનિ પિટ્ઠિપાદટ્ઠીસુ પતિટ્ઠિતાનિ. પરિચ્છેદતો અન્તો અટ્ઠિમિઞ્જેન, ઉપરિ મંસેન, અગ્ગે મૂલે ચ અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્નાનિ. અયં નેસં સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

અટ્ઠિમિઞ્જન્તિ તેસં તેસં અટ્ઠીનં અબ્ભન્તરગતં મિઞ્જં. તં વણ્ણતો સેતં. સણ્ઠાનતો મહન્તમહન્તાનં અટ્ઠીનં અબ્ભન્તરગતં વેળુનાળિયં પક્ખિત્તસેદિતમહાવેત્તગ્ગસણ્ઠાનં, ખુદ્દાનુખુદ્દકાનં અબ્ભન્તરગતં વેળુયટ્ઠિપબ્બેસુ પક્ખિત્તસેદિતતનુવેત્તગ્ગસણ્ઠાનં. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતં. ઓકાસતો અટ્ઠીનં અબ્ભન્તરે પતિટ્ઠિતં. પરિચ્છેદતો અટ્ઠીનં અબ્ભન્તરતલેહિ પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

વક્કન્તિ એકબન્ધના દ્વે મંસપિણ્ડા. તં વણ્ણતો મન્દરત્તં પાળિભદ્દકટ્ઠિવણ્ણં. સણ્ઠાનતો દારકાનં યમકકીળાગોળકસણ્ઠાનં, એકવણ્ટપટિબદ્ધઅમ્બફલદ્વયસણ્ઠાનં વા. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો ગલવાટકા નિક્ખન્તેન એકમૂલેન થોકં ગન્ત્વા દ્વિધા ભિન્નેન થૂલન્હારુના વિનિબદ્ધં હુત્વા હદયમંસં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતં. પરિચ્છેદતો વક્કં વક્કભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

હદયન્તિ હદયમંસં. તં વણ્ણતો રત્તં પદુમપત્તપિટ્ઠિવણ્ણં. સણ્ઠાનતો બાહિરપત્તાનિ અપનેત્વા અધોમુખઠપિતપદુમમકુળસણ્ઠાનં. બહિ મટ્ઠં; અન્તો કોસાતકીફલસ્સ અબ્ભન્તરસદિસં. પઞ્ઞવન્તાનં થોકં વિકસિતં, મન્દપઞ્ઞાનં મકુળિતમેવ. અન્તો ચસ્સ પુન્નાગટ્ઠિપતિટ્ઠાનમત્તો આવાટકો હોતિ, યત્થ અડ્ઢપસતમત્તં લોહિતં સણ્ઠાતિ; યં નિસ્સાય મનોધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ ચ વત્તન્તિ. તં પનેતં રાગચરિતસ્સ રત્તં હોતિ, દોસચરિતસ્સ કાળકં, મોહચરિતસ્સ મંસધોવનુદકસદિસં, વિતક્કચરિતસ્સ કુલત્થયૂસવણ્ણં, સદ્ધાચરિતસ્સ કણિકારપુપ્ફવણ્ણં, પઞ્ઞાચરિતસ્સ અચ્છં વિપ્પસન્નં અનાવિલં પણ્ડરં પરિસુદ્ધં નિદ્ધોતજાતિમણિ વિય જુતિમન્તં ખાયતિ. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો સરીરબ્ભન્તરે દ્વિન્નં થનાનં મજ્ઝે પતિટ્ઠિતં. પરિચ્છેદતો હદયં હદયભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

યકનન્તિ યમકમંસપટલં. તં વણ્ણતો રત્તપણ્ડુકધાતુકં, નાતિરત્તકુમુદસ્સ પત્તપિટ્ઠિવણ્ણં. સણ્ઠાનતો મૂલે એકં, અગ્ગે યમકં કોવિળારપત્તસણ્ઠાનં. તઞ્ચ દન્ધાનં એકમેવ હોતિ મહન્તં, પઞ્ઞવન્તાનં દ્વે વા તીણિ વા ખુદ્દકાનિ. દિસતો ઉપરિમદિસાય જાતં. ઓકાસતો દ્વિન્નં થનાનં અબ્ભન્તરે દક્ખિણપસ્સં નિસ્સાય ઠિતં. પરિચ્છેદતો યકનં યકનભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

કિલોમકન્તિ પટિચ્છન્નાપટિચ્છન્નભેદતો દુવિધં પરિયોનહનમંસં. તં દુવિધમ્પિ વણ્ણતો સેતં, દુકૂલપિલોતિકવણ્ણં. સણ્ઠાનતો અત્તનો ઓકાસસણ્ઠાનં. દિસતો પટિચ્છન્નકિલોમકં ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઇતરં દ્વીસુ દિસાસુ જાતં. ઓકાસતો પટિચ્છન્નકિલોમકં હદયઞ્ચ વક્કઞ્ચ પટિચ્છાદેત્વા ઠિતં. અપટિચ્છન્નકિલોમકં સકલસરીરે ચમ્મસ્સ હેટ્ઠતો મંસં પરિયોનદ્ધિત્વા ઠિતં. પરિચ્છેદતો હેટ્ઠા મંસેન, ઉપરિ ચમ્મેન, તિરિયં કિલોમકભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

પિહકન્તિ ઉદરજિવ્હામંસં. તં વણ્ણતો નીલં નિગ્ગુણ્ડિકપુપ્ફવણ્ણં. સણ્ઠાનતો સત્તઙ્ગુલપ્પમાણં અબન્ધનં કાળવચ્છકજિવ્હાસણ્ઠાનં. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો હદયસ્સ વામપસ્સે ઉદરપટલસ્સ મત્થકપસ્સં નિસ્સાય ઠિતં, યસ્મિં પહરણપ્પહારેન બહિ નિક્ખન્તે સત્તાનં જીવિતક્ખયો હોતિ. પરિચ્છેદતો પિહકભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

પપ્ફાસન્તિ દ્વત્તિંસમંસખણ્ડપ્પભેદં પપ્ફાસમંસં. તં વણ્ણતો રત્તં નાતિપક્કઉદુમ્બરફલવણ્ણં. સણ્ઠાનતો વિસમચ્છિન્નબહલપૂવખણ્ડસણ્ઠાનં. અબ્ભન્તરે અસિતપીતાનં અભાવે ઉગ્ગતેન કમ્મજતેજુસ્મના અબ્ભાહતત્તા સઙ્ખાદિતપલાલપિણ્ડમિવ નિરસં નિરોજં. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો સરીરબ્ભન્તરે દ્વિન્નં થનાનમન્તરે હદયઞ્ચ યકનઞ્ચ પટિચ્છાદેત્વા ઓલમ્બન્તં ઠિતં. પરિચ્છેદતો ફપ્ફાસભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

અન્તન્તિ પુરિસસ્સ દ્વત્તિંસ હત્થા, ઇત્થિયા અટ્ઠવીસતિહત્થા એકવીસતિયા ઠાનેસુ ઓભગ્ગા અન્તવટ્ટિ. તદેતં વણ્ણતો સેતં સક્ખરસુધાવણ્ણં. સણ્ઠાનતો લોહિતદોણિયં આભુજિત્વા ઠપિતસીસચ્છિન્નસપ્પસણ્ઠાનં. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતં. ઓકાસતો ઉપરિ ગલવાટકે હેટ્ઠા ચ કરીસમગ્ગે વિનિબન્ધત્તા ગલવાટકકરીસમગ્ગપરિયન્તે સરીરબ્ભન્તરે ઠિતં. પરિચ્છેદતો અન્તભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

અન્તગુણન્તિ અન્તભોગટ્ઠાનેસુ બન્ધનં. તં વણ્ણતો સેતં દકસીતલિકમૂલવણ્ણં. સણ્ઠાનતો દકસીતલિકમૂલસણ્ઠાનમેવ. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતં. ઓકાસતો કુદાળફરસુકમ્માદીનિ કરોન્તાનં યન્તાકડ્ઢનકાલે યન્તસુત્તમિવ, યન્તફલકાનિ અન્તભોગે એકતો અગળન્તે આબન્ધિત્વા પાદપુઞ્છનરજ્જુમણ્ડલકસ્સ અન્તરા તં સિબ્બેત્વા ઠિતરજ્જુકા વિય એકવીસતિયા ઠાનેસુ અન્તભોગાનં અન્તરા ઠિતં. પરિચ્છેદતો અન્તગુણભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

ઉદરિયન્તિ ઉદરે ભવં અસિતપિતખાયિતસાયિતં. તં વણ્ણતો અજ્ઝોહટાહારવણ્ણં. સણ્ઠાનતો પરિસ્સાવને સિથિલબન્ધતણ્ડુલસણ્ઠાનં. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો ઉદરે ઠિતં. ઉદરં નામ ઉભતો નિપ્પીળિયમાનસ્સ અલ્લસાટકસ્સ મજ્ઝે સઞ્જાતફોટકસદિસં અન્તપટલં; બહિ મટ્ઠં, અન્તો મંસકસમ્બુકપલિવેઠનકિલિટ્ઠપાવારકપુપ્ફકસદિસં, કુથિતપનસતચસ્સ અબ્ભન્તરસદિસન્તિપિ વત્તું વટ્ટતિ; યત્થ તક્કોટકા, ગણ્ડુપ્પાદકા, તાલહીરકા, સૂચિમુખકા, પટતન્તસુત્તકા ઇચ્ચેવમાદિદ્વત્તિંસકુલપ્પભેદા કિમયો આકુલબ્યાકુલા સણ્ડસણ્ડચારિનો હુત્વા નિવસન્તિ; યે પાનભોજનાદિમ્હિ અવિજ્જમાને ઉલ્લઙ્ઘિત્વા વિરવન્તા હદયમંસં અભિહનન્તિ, પાનભોજનાદિઅજ્ઝોહરણવેલાય ચ ઉદ્ધંમુખા હુત્વા પઠમજ્ઝોહટે દ્વે તયો આલોપે તુરિતતુરિતા વિલુમ્પન્તિ; યં તેસં કિમીનં સૂતિઘરં, વચ્ચકુટિ, ગિલાનસાલા, સુસાનઞ્ચ હોતિ.

યત્થ સેય્યથાપિ નામ ચણ્ડાલગામદ્વારે ચન્દનિકાય નિદાઘસમયે થૂલફુસિતકે દેવે વસ્સન્તે ઉદકેન વુય્હમાનં મુત્તકરીસચમ્મઅટ્ઠિન્હારુખણ્ડખેળસિઙ્ઘાણિકલોહિતપ્પભુતિ નાનાકુણપજાતં નિપતિત્વા કદ્દમોદકાલુળિતં દ્વીહતીહચ્ચયેન સઞ્જાતકિમિકુલં સૂરિયાતપવેગસન્તાપકુથિતં ઉપરિ ફેણપુબ્બુલકે મુઞ્ચન્તં અભિનીલવણ્ણં પરમદુગ્ગન્ધજેગુચ્છં નેવ ઉપગન્તું ન દટ્ઠું અરહરૂપતં આપજ્જિત્વા તિટ્ઠતિ, પગેવ ઘાયિતું વા સાયિતું વા; એવમેવ નાનપ્પકારપાનભોજનાદિદન્તમુસલસઞ્ચુણ્ણિતં જિવ્હાહત્થપરિવત્તિતખેળલાલાપલિબુદ્ધં તઙ્ખણવિગતવણ્ણગન્ધરસાદિસમ્પદં તન્તવાયખલિસુવાનવમથુસદિસં નિપતિત્વા પિત્તસેમ્હવાતપલિવેઠિતં હુત્વા ઉદરગ્ગિસન્તાપવેગકુથિતં કિમિકુલાકુલં ઉપરૂપરિ ફેણપુબ્બુલકાનિ મુઞ્ચન્તં પરમકસમ્બુદુગ્ગન્ધજેગુચ્છભાવં આપજ્જિત્વા તિટ્ઠતિ; યં સુત્વાપિ પાનભોજનાદીસુ અમનુઞ્ઞતા સણ્ઠાતિ, પગેવ પઞ્ઞાચક્ખુના અવલોકેત્વા, યત્થ ચ પતિતં પાનભોજનાદિ પઞ્ચધા વિભાગં ગચ્છતિ – એકં ભાગં પાણકા ખાદન્તિ, એકં ભાગં ઉદરગ્ગિ ઝાપેતિ, એકો ભાગો મુત્તં હોતિ, એકો કરીસં, એકો રસભાવં આપજ્જિત્વા સોણિતમંસાદીનિ ઉપબ્રૂહયતિ. પરિચ્છેદતો ઉદરપટલેન ચેવ ઉદરિયભાગેન ચ પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

કરીસન્તિ વચ્ચં. તં વણ્ણતો યેભુય્યેન અજ્ઝોહટાહારવણ્ણમેવ હોતિ. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાનં. દિસતો હેટ્ઠિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો પક્કાસયે ઠિતં. પક્કાસયો નામ હેટ્ઠા નાભિપિટ્ઠિકણ્ટકમૂલાનમન્તરે અન્તાવસાને ઉબ્બેધેન અટ્ઠઙ્ગુલમત્તો વેળુનાળિકસદિસો, યત્થ સેય્યથાપિ નામ ઉપરૂપરિ ભૂમિભાગે પતિતં વસ્સોદકં ઓગળિત્વા હેટ્ઠા ભૂમિભાગં પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ; એવમેવ યં કિઞ્ચિ આમાસયે પતિતં પાનભોજનાદિકં ઉદરગ્ગિના ફેણુદ્દેહકં પક્કં પક્કં નિસદાય પિસિતમિવ સણ્હભાવં આપજ્જિત્વા અન્તબિલેન ઓગળિત્વા ઓગળિત્વા મદ્દિત્વા વેળુપબ્બે પક્ખિપમાનપણ્ડુમત્તિકા વિય સન્નિચિતં હુત્વા તિટ્ઠતિ. પરિચ્છેદતો પક્કાસયપટલેન ચેવ કરીસભાગેન ચ પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

મત્થલુઙ્ગન્તિ સીસકટાહબ્ભન્તરે ઠિતમિઞ્જરાસિ. તં વણ્ણતો સેતં અહિચ્છત્તકપિણ્ડિકવણ્ણં, દધિભાવં અસમ્પત્તદુટ્ઠખીરવણ્ણન્તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાનં. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો સીસકટાહબ્ભન્તરે ચત્તારો સિબ્બિનિમગ્ગે નિસ્સાય સમોધાનેત્વા ઠપિતા ચત્તારો પિટ્ઠપિણ્ડા વિય સમોહિતં તિટ્ઠતિ. પરિચ્છેદતો સીસકટાહસ્સ અબ્ભન્તરતલેહિ ચેવ મત્થલુઙ્ગભાગેન ચ પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

પિત્તન્તિ દ્વે પિત્તાનિ – બદ્ધપિત્તઞ્ચ અબદ્ધપિત્તઞ્ચ. તત્થ બદ્ધપિત્તં વણ્ણતો બહલમધુકતેલવણ્ણં, અબદ્ધપિત્તં મિલાતઆકુલિતપુપ્ફવણ્ણં. તં સણ્ઠાનતો ઉભયમ્પિ ઓકાસસણ્ઠાનં. દિસતો બદ્ધપિત્તં ઉપરિમાય દિસાય જાતં, ઇતરં દ્વીસુ દિસાસુ જાતં. ઓકાસતો અબદ્ધપિત્તં ઠપેત્વા કેસલોમદન્તનખાનં મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનઞ્ચેવ થદ્ધસુક્ખચમ્મઞ્ચ ઉદકમિવ તેલબિન્દું અવસેસસરીરં બ્યાપેત્વા ઠિતં, યમ્હિ કુપિતે અક્ખીનિ પીતકાનિ હોન્તિ ભમન્તિ, ગત્તં કમ્પતિ કણ્ડુયતિ. બદ્ધપિત્તં હદયપપ્ફાસાનમન્તરે યકનમંસં નિસ્સાય પતિટ્ઠિતે મહાકોસાતકીકોસકસદિસે પિત્તકોસકે ઠિતં, યમ્હિ કુપિતે સત્તા ઉમ્મત્તકા હોન્તિ, વિપલ્લત્થચિત્તા હિરોત્તપ્પં છડ્ડેત્વા અકત્તબ્બં કરોન્તિ, અભાસિતબ્બં ભાસન્તિ, અચિન્તેતબ્બં ચિન્તેન્તિ. પરિચ્છેદતો પિત્તભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

સેમ્હન્તિ સરીરબ્ભન્તરે એકપત્તપૂરપ્પમાણં સેમ્હં. તં વણ્ણતો સેતં નાગબલપણ્ણરસવણ્ણં. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાનં. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો ઉદરપટલે ઠિતં, યં પાનભોજનાદીનિ અજ્ઝોહરણકાલે સેય્યથાપિ નામ ઉદકે સેવાલપણકં કટ્ઠે વા કપાલે વા પતન્તે છિજ્જિત્વા દ્વિધા હુત્વા પુન અજ્ઝોત્થરિત્વા તિટ્ઠતિ, એવમેવ પાનભોજનાદિમ્હિ નિપતન્તે છિજ્જિત્વા દ્વિધા હુત્વા પુન અજ્ઝોત્થરિત્વા તિટ્ઠતિ; યમ્હિ ચ મન્દીભૂતે પક્કગણ્ડો વિય પૂતિકુક્કુટણ્ડમિવ ચ ઉદરં પરમજેગુચ્છં કુણપગન્ધં હોતિ; તતો ઉગ્ગતેન ચ ગન્ધેન ઉદ્દેકોપિ મુખમ્પિ દુગ્ગન્ધં પૂતિકુણપસદિસં હોતિ; સો ચ પુરિસો ‘અપેહિ, દુગ્ગન્ધં વાયસી’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ; યઞ્ચ વડ્ઢિત્વા બહલત્તમાપન્નં પિધાનફલકમિવ વચ્ચકુટિયા ઉદરપટલસ્સ અબ્ભન્તરેયેવ કુણપગન્ધં સન્નિરુજ્ઝિત્વા તિટ્ઠતિ. પરિચ્છેદતો સેમ્હભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

પુબ્બોતિ પૂતિલોહિતવસેન પવત્તપુબ્બો. સો વણ્ણતો પણ્ડુપલાસવણ્ણો, મતકસરીરે પન પૂતિબહલાચામવણ્ણો હોતિ. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાનો. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતો. ઓકાસતો પન પુબ્બસ્સ ઓકાસો નામ નિબદ્ધો નત્થિ યત્થ સો સન્નિચિતો તિટ્ઠેય્ય; યત્ર યત્ર પન ખાણુકણ્ટકપ્પહરણગ્ગિજાલાદીહિ અભિહતે સરીરપ્પદેસે લોહિતં સણ્ઠહિત્વા પચ્ચતિ, ગણ્ડપિળકાદયો વા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્ર તત્રેવ તિટ્ઠતિ. પરિચ્છેદતો પુબ્બભાગેન પરિચ્છિન્નો. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

લોહિતન્તિ દ્વે લોહિતાનિ – સન્નિચિતલોહિતઞ્ચ સંસરણલોહિતઞ્ચ. તત્થ સન્નિચિતલોહિતં વણ્ણતો નિપક્કબહલલાખારસવણ્ણં, સંસરણલોહિતં અચ્છલાખારસવણ્ણં. સણ્ઠાનતો ઉભયમ્પિ ઓકાસસણ્ઠાનં. દિસતો સન્નિચિતલોહિતં ઉપરિમાય દિસાય જાતં, ઇતરં દ્વીસુ દિસાસુ જાતં. ઓકાસતો સંસરણલોહિતં, ઠપેત્વા કેસલોમદન્તનખાનં મંસવિનિમ્મુત્તટ્ઠાનઞ્ચેવ થદ્ધસુક્ખચમ્મઞ્ચ, ધમનિજાલાનુસારેન સબ્બં ઉપાદિન્નકસરીરં ફરિત્વા ઠિતં; સન્નિચિતલોહિતં યકનટ્ઠાનસ્સ હેટ્ઠાભાગં પૂરેત્વા એકપત્તપૂરમત્તં હદયવક્કપપ્ફાસાનં ઉપરિ થોકં થોકં પગ્ઘરન્તં વક્કહદયયકનપપ્ફાસે તેમયમાનં ઠિતં. તસ્મિઞ્હિ વક્કહદયાદીનિ અતેમેન્તે સત્તા પિપાસિતા હોન્તિ. પરિચ્છેદતો લોહિતભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

સેદોતિ લોમકૂપાદીહિ પગ્ઘરણકઆપોધાતુ. સો વણ્ણતો વિપ્પસન્નતિલતેલવણ્ણો. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાનો. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતો. ઓકાસતો સેદસ્સોકાસો નામ નિબદ્ધો નત્થિ, યત્થ સો લોહિતં વિય સદા તિટ્ઠેય્ય; યદા પન અગ્ગિસન્તાપસૂરિયસન્તાપઉતુવિકારાદીહિ સરીરં સન્તપ્પતિ તદા ઉદકતો અબ્બુળ્હમત્તવિસમચ્છિન્નભિસમૂળાલકુમુદનાળકલાપો વિય સબ્બકેસલોમકૂપવિવરેહિ પગ્ઘરતિ. તસ્મા તસ્સ સણ્ઠાનમ્પિ કેસલોમકૂપવિવરાનંયેવ વસેન વેદિતબ્બં. સેદપરિગ્ગણ્હકેન ચ યોગિના કેસલોમકૂપવિવરે પૂરેત્વા ઠિતવસેનેવ સેદો મનસિકાતબ્બો. પરિચ્છેદતો સેદભાગેન પરિચ્છિન્નો. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

મેદોતિ થિનસિનેહો. સો વણ્ણતો ફાલિતહલિદ્દિવણ્ણો. સણ્ઠાનતો થૂલસરીરસ્સ તાવ ચમ્મમંસન્તરે ઠપિતહલિદ્દિવણ્ણદુકૂલપિલોતિકસણ્ઠાનો હોતિ, કિસસરીરસ્સ જઙ્ઘમંસં ઊરુમંસં પિટ્ઠિકણ્ટકનિસ્સિતં પિટ્ઠમંસં ઉદરવટ્ટિમંસન્તિ એતાનિ નિસ્સાય દિગુણં તિગુણં કત્વા ઠપિતહલિદ્દિવણ્ણદુકૂલપિલોતિકસણ્ઠાનો. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતો. ઓકાસતો થૂલસ્સ સકલસરીરં ફરિત્વા, કિસસ્સ જઙ્ઘમંસાદીનિ નિસ્સાય ઠિતો, યં સિનેહસઙ્ખં ગતમ્પિ પરમજેગુચ્છત્તા નેવ મુદ્ધનિ તેલત્થાય, ન નાસાતેલાદીનં અત્થાય ગણ્હન્તિ. પરિચ્છેદતો હેટ્ઠા મંસેન, ઉપરિ ચમ્મેન, તિરિયં મેદભાગેન પરિચ્છિન્નો. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

અસ્સૂતિ અક્ખીહિ પગ્ધરણકઆપોધાતુ. તં વણ્ણતો વિપ્પસન્નતિલતેલવણ્ણં. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાનં. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો અક્ખિકૂપકેસુ ઠિતં. ન ચેતં પિત્તકોસકે પિત્તમિવ અક્ખિકૂપકેસુ સદા સન્નિચિતં તિટ્ઠતિ; યદા પન સત્તા સોમનસ્સજાતા મહાહસિતં હસન્તિ, દોમનસ્સજાતા રોદન્તિ પરિદેવન્તિ તથારૂપં વિસભાગાહારં આહરન્તિ, યદા ચ નેસં અક્ખીનિ ધૂમરજપંસુકાદીહિ અભિહઞ્ઞન્તિ, તદા એતેહિ સોમનસ્સદોમનસ્સવિસભાગાહારઉતૂહિ સમુટ્ઠહિત્વા અક્ખિકૂપકે પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ વા પગ્ઘરતિ વા. અસ્સુપરિગ્ગણ્હકેન પન યોગિના અક્ખિકૂપકે પૂરેત્વા ઠિતવસેનેવ પરિગ્ગણ્હિતબ્બં. પરિચ્છેદતો અસ્સુભાગેન પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

વસાતિ વિલીનસ્નેહો. સા વણ્ણતો નાળિકેરતેલવણ્ણા, આચામે આસિત્તતેલવણ્ણાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. સણ્ઠાનતો ન્હાનકાલે પસન્નઉદકસ્સ ઉપરિ પરિબ્ભમન્તસિનેહબિન્દુવિસટસણ્ઠાના. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતા. ઓકાસતો યેભુય્યેન હત્થતલહત્થપિટ્ઠિપાદતલપાદપિટ્ઠિનાસાપુટનલાટઅંસકૂટેસુ ઠિતા. ન ચેસા એતેસુ ઓકાસેસુ સદા વિલીનાવ હુત્વા તિટ્ઠતિ; યદા પન અગ્ગિસન્તાપસૂરિયસન્તાપઉતુવિસભાગધાતુવિસભાગેહિ તે પદેસા ઉસ્મા જાતા હોન્તિ, તદા તત્થ ન્હાનકાલે પસન્નઉદકૂપરિ સિનેહબિન્દુવિસટો વિય ઇતો ચિતો ચ સંસરતિ. પરિચ્છેદતો વસાભાગેન પરિચ્છિન્ના. અયમસ્સા સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

ખેળોતિ અન્તોમુખે ફેણમિસ્સા આપોધાતુ. સો વણ્ણતો સેતો ફેણવણ્ણો. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાનો, ફેણસણ્ઠાનતોતિપિ વત્તું વટ્ટતિ. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતો. ઓકાસતો ઉભોહિ કપોલપસ્સેહિ ઓરુય્હ જિવ્હાય ઠિતો. ન ચેસ એત્થ સદા સન્નિચિતો હુત્વા તિટ્ઠતિ. યદા પન સત્તા તથારૂપં આહારં પસ્સન્તિ વા સરન્તિ વા ઉણ્હતિત્તકટુકલોણમ્બિલાનં વા કિઞ્ચિ મુખે ઠપેન્તિ, યદા વા નેસં હદયં આકિલાયતિ, કિસ્મિઞ્ચિદેવ વા જિગુચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, તદા ખેળો ઉપ્પજ્જિત્વા ઉભોહિ કપોલપસ્સેહિ ઓરુય્હ જિવ્હાય સણ્ઠાતિ. અગ્ગજિવ્હાય ચેસ તનુકો હોતિ, મૂલજિવ્હાય બહલો; મુખે પક્ખિત્તઞ્ચ પુથુકં વા તણ્ડુલં વા અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ ખાદનીયં, નદીપુળિને ખતકૂપકસલિલં વિય, પરિક્ખયં અગચ્છન્તોવ તેમેતું સમત્થો હોતિ. પરિચ્છેદતો ખેળભાગેન પરિચ્છિન્નો. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

સિઙ્ઘાણિકાતિ મત્થલુઙ્ગતો પગ્ઘરણકઅસુચિ. સા વણ્ણતો તરુણતાલટ્ઠિમિઞ્જવણ્ણા. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાના. દિસતો ઉપરિમાય દિસાય જાતા. ઓકાસતો નાસાપુટે પૂરેત્વા ઠિતા. ન ચેસા એત્થ સદા સન્નિચિતા હુત્વા તિટ્ઠતિ; અથ ખો યથા નામ પુરિસો પદુમિનીપત્તેન દધિં બન્ધિત્વા હેટ્ઠા કણ્ટકેન વિજ્ઝેય્ય, અથ તેન છિદ્દેન દધિમત્થુ ગળિત્વા બહિ પતેય્ય, એવમેવ યદા સત્તા રોદન્તિ વા વિસભાગાહારઉતુવસેન વા સઞ્જાતધાતુક્ખોભા હોન્તિ, તદા અન્તોસીસતો પૂતિસેમ્હભાવં આપન્નં મત્થલુઙ્ગં ગળિત્વા તાલુમત્થકવિવરેન ઓતરિત્વા નાસાપુટે પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ વા પગ્ઘરતિ વા. સિઙ્ઘાણિકા પરિગ્ગણ્હકેન પન યોગિના નાસાપુટે પૂરેત્વા ઠિતવસેનેવ પરિગ્ગણ્હિતબ્બા. પરિચ્છેદતો સિઙ્ઘાણિકાભાગેન પરિચ્છિન્ના. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

લસિકાતિ સરીરસન્ધીનં અબ્ભન્તરે પિચ્છિલકુણપં. સા વણ્ણતો કણિકારનિય્યાસવણ્ણા. સણ્ઠાનતો ઓકાસસણ્ઠાના. દિસતો દ્વીસુ દિસાસુ જાતા. ઓકાસતો અટ્ઠિસન્ધીનં અબ્ભઞ્જનકિચ્ચં સાધયમાના અસીતિસતસન્ધીનં અબ્ભન્તરે ઠિતા. યસ્સ ચેસા મન્દા હોતિ, તસ્સ ઉટ્ઠહન્તસ્સ નિસીદન્તસ્સ અભિક્કમન્તસ્સ પટિક્કમન્તસ્સ સમ્મિઞ્જન્તસ્સ પસારેન્તસ્સ અટ્ઠિકાનિ કટકટાયન્તિ, અચ્છરાસદ્દં કરોન્તો વિય વિચરતિ, એકયોજનદ્વિયોજનમત્તમ્પિ અદ્ધાનં ગતસ્સ વાયોધાતુ કુપ્પતિ, ગત્તાનિ દુક્ખન્તિ. યસ્સ પન બહુકા હોતિ તસ્સ ઉટ્ઠાનનિસજ્જાદીસુ ન અટ્ઠીનિ કટકટાયન્તિ, દીઘમ્પિ અદ્ધાનં ગતસ્સ ન વાયોધાતુ કુપ્પતિ, ન ગત્તાનિ દુક્ખન્તિ. પરિચ્છેદતો લસિકાભાગેન પરિચ્છિન્ના. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

મુત્તન્તિ વણ્ણતો માસખારોદકવણ્ણં. સણ્ઠાનતો અધોમુખઠપિતઉદકકુમ્ભન્તરગતઉદકસણ્ઠાનં. દિસતો હેટ્ઠિમાય દિસાય જાતં. ઓકાસતો વત્થિસ્સ અબ્ભન્તરે ઠિતં. વત્થિ નામ વત્થિપુટો વુચ્ચતિ, યત્થ સેય્યથાપિ નામ ચન્દનિકાય પક્ખિત્તે અમુખે રવણઘટે ચન્દનિકરસો પવિસતિ, ન ચસ્સ પવિસનમગ્ગો પઞ્ઞાયતિ; એવમેવ સરીરતો મુત્તં પવિસતિ, ન ચસ્સ પવિસનમગ્ગો પઞ્ઞાયતિ, નિક્ખમનમગ્ગો પન પાકટો હોતિ; યમ્હિ ચ મુત્તસ્સ ભરિતે ‘પસ્સાવં કરોમા’તિ સત્તાનં આયૂહનં હોતિ. પરિચ્છેદતો વત્થિઅબ્ભન્તરેન ચેવ મુત્તભાગેન ચ પરિચ્છિન્નં. અયમસ્સ સભાગપરિચ્છેદો. વિસભાગપરિચ્છેદો પન કેસસદિસોવ.

એવઞ્હિ કેસાદિકે કોટ્ઠાસે વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદવસેન વવત્થપેત્વા અનુપુબ્બતો નાતિસીઘતો નાતિસણિકતોતિઆદિના નયેન વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધાસયોકાસવસેન પઞ્ચધા ‘પટિક્કૂલા પટિક્કૂલા’તિ મનસિકરોતો પણ્ણત્તિસમતિક્કમવસેન, સેય્યથાપિ ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ દ્વત્તિંસવણ્ણાનં કુસુમાનં એકસુત્તગણ્ઠિતં માલં ઓલોકેન્તસ્સ સબ્બપુપ્ફાનિ અપુબ્બાપરિયમિવ પાકટાનિ હોન્તિ, એવમેવ ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા’’તિ ઇમં કાયં ઓલોકેન્તસ્સ સબ્બે તે ધમ્મા અપુબ્બાપરિયમિવ પાકટા હોન્તિ. તેન વુત્તં મનસિકારકોસલ્લકથાયં ‘‘આદિકમ્મિકસ્સ હિ ‘કેસા’તિ મનસિકરોતો મનસિકારો ગન્ત્વા ‘મુત્ત’ન્તિ ઇમં પરિયોસાનકોટ્ઠાસમેવ આહચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ.

સચે પન બહિદ્ધાપિ મનસિકારં ઉપસંહરતિ, અથસ્સ એવં સબ્બકોટ્ઠાસેસુ પાકટીભૂતેસુ આહિણ્ડન્તા મનુસ્સતિરચ્છાનાદયો સત્તાકારં વિજહિત્વા કોટ્ઠાસરાસિવસેનેવ ઉપટ્ઠહન્તિ; તેહિ ચ અજ્ઝોહરિયમાનં પાનભોજનાદિ કોટ્ઠાસરાસિમ્હિ પક્ખિપિયમાનમિવ ઉપટ્ઠાતિ. અથસ્સ અનુપુબ્બમુઞ્ચનાદિવસેન ‘પટિકૂલા પટિકૂલા’તિ પુનપ્પુનં મનસિકરોતો અનુક્કમેન અપ્પના ઉપ્પજ્જતિ.

તત્થ કેસાદીનં વણ્ણસણ્ઠાનદિસોકાસપરિચ્છેદવસેન ઉપટ્ઠાનં ઉગ્ગહનિમિત્તં, સબ્બાકારતો પટિકૂલવસેન ઉપટ્ઠાનં પટિભાગનિમિત્તં. તં પુનપ્પુનં આવજ્જેન્તસ્સ મનસિકરોન્તસ્સ તક્કાહતં વિતક્કાહતં કરોન્તસ્સ ચત્તારો ખન્ધા પટિકૂલારમ્મણા હોન્તિ, પઠમજ્ઝાનવસેન અપ્પના પવત્તતિ. પુબ્બભાગે પરિકમ્મઉપચારચિત્તાનિ સવિતક્કસવિચારાનિ સપ્પીતિકાનિ સોમનસ્સસહગતાનિ પટિકૂલનિમિત્તારમ્મણાનિ; અપ્પનાપિ સવિતક્કસવિચારા સપ્પીતિકા સોમનસ્સસહગતાવ. ભૂમન્તરેન પન મહગ્ગતા રૂપાવચરા હોન્તિ. પટિક્કૂલેપિ ચ એતસ્મિં આરમ્મણે આનિસંસદસ્સાવિતાય સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, એકત્તારમ્મણબલેનેવ વા તં ઉપ્પજ્જતિ. દુતિયજ્ઝાનાદીનિ પનેત્થ ન નિબ્બત્તન્તિ. કસ્મા? ઓળારિકત્તા. ઇદઞ્હિ આરમ્મણં ઓળારિકં. વિતક્કબલેનેવેત્થ ચિત્તેકગ્ગતા જાયતિ, ન વિતક્કસમતિક્કમેનાતિ. અયં તાવ સમથવસેન કમ્મટ્ઠાનકથા.

અવિસેસતો પન સાધારણવસેન એવં વેદિતબ્બં – ઇદઞ્હિ કમ્મટ્ઠાનં ભાવેતુકામેન કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા સજ્ઝાયકાલે એવ કેસાદીનં વણ્ણનિમિત્તસણ્ઠાનનિમિત્તદિસાનિમિત્તઓકાસનિમિત્તપરિચ્છેદનિમિત્તાનિ વાચાય પોથેત્વા પોથેત્વા એકેકકોટ્ઠાસે ‘અયં એતંસરિક્ખકો’તિ તિવિધેન સજ્ઝાયો કાતબ્બો. કથં? તચપઞ્ચકે તાવ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અનુલોમતો પઞ્ચાહં, પટિલોમતો પઞ્ચાહં, અનુલોમપટિલોમતો પઞ્ચાહન્તિ અદ્ધમાસં સજ્ઝાયો કાતબ્બો. તતો આચરિયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વક્કપઞ્ચકં ઉગ્ગણ્હિત્વા તથેવ અદ્ધમાસં સજ્ઝાયો કાતબ્બો. તતો તે દસપિ કોટ્ઠાસે એકતો કત્વા અદ્ધમાસં. પુન પપ્ફાસપઞ્ચકાદીસુપિ એકેકં ઉગ્ગણ્હિત્વા અદ્ધમાસં. તતો તે પઞ્ચદસપિ કોટ્ઠાસે અદ્ધમાસં. મત્થલુઙ્ગપઞ્ચકં અદ્ધમાસં. તતો તેવીસતિ કોટ્ઠાસે અદ્ધમાસં. મેદછક્કં અદ્ધમાસં. તતો તે છબ્બીસતિપિ કોટ્ઠાસે એકતો કત્વા અદ્ધમાસં. મુત્તછક્કં અદ્ધમાસં. તતો સબ્બેપિ દ્વત્તિંસ કોટ્ઠાસે એકતો કત્વા અદ્ધમાસન્તિ એવં છ માસે સજ્ઝાયો કાતબ્બો.

તત્થ – ઉપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સ સપ્પઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સેવ કોટ્ઠાસા ઉપટ્ઠહન્તિ, એકચ્ચસ્સ ન ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન ‘ન ઉપટ્ઠહન્તી’તિ વીરિયં ન વિસ્સજ્જેતબ્બં. યત્તકા કોટ્ઠાસા ઉપટ્ઠહન્તિ તત્તકે ગહેત્વા સજ્ઝાયો કાતબ્બો. એવં કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તેન પન નેવ પઞ્ઞવતો ન મન્દપઞ્ઞસ્સ વસેન કથેતબ્બં, મજ્ઝિમપઞ્ઞસ્સ વસેન કથેતબ્બં. મજ્ઝિમપઞ્ઞસ્સ હિ વસેન આચરિયા છહિ માસેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા તન્તિં ઠપયિંસુ. યસ્સ પન એત્તાવતાપિ કોટ્ઠાસા પાકટા ન હોન્તિ, તેન તતો પરમ્પિ સજ્ઝાયો કાતબ્બો એવ; નો ચ ખો અપરિચ્છિન્દિત્વા, છ છ માસે પરિચ્છિન્દિત્વાવ કાતબ્બો.

સજ્ઝાયં કરોન્તેન વણ્ણો ન પચ્ચવેક્ખિતબ્બો, ન લક્ખણં મનસિકાતબ્બં, કોટ્ઠાસવસેનેવ સજ્ઝાયો કાતબ્બો. આચરિયેનાપિ ‘વણ્ણવસેન સજ્ઝાયં કરોહી’તિ નિયમેત્વા ન કથેતબ્બં. નિયમેત્વા કથિતે કો દોસોતિ? સમ્પત્તિયમ્પિ વિપત્તિસઞ્ઞાઆપજ્જનં. સચે હિ આચરિયેન ‘વણ્ણવસેન સજ્ઝાયં કરોહી’તિ વુત્તે ઇમસ્સ ભિક્ખુનો તથા કરોન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં વણ્ણતો ન ઉપટ્ઠાતિ, પટિકૂલવસેન વા ધાતુવસેન વા ઉપટ્ઠાતિ, અથેસ ‘ન ઇદં કમ્મટ્ઠાનં વિલક્ખણ’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ, આચરિયેન કથિતમેવ કપ્પેત્વા ગણ્હાતિ. ‘પટિકૂલવસેન સજ્ઝાયં કરોહી’તિ વુત્તેપિ સચે તસ્સ તથા કરોન્તસ્સ પટિક્કૂલતો ન ઉપટ્ઠાતિ, વણ્ણવસેન વા ધાતુવસેન વા ઉપટ્ઠાતિ, અથેસ ‘નયિદં કમ્મટ્ઠાનં વિલક્ખણ’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ, આચરિયેન કથિતમેવ કપ્પેત્વા ગણ્હાતિ. ‘ધાતુવસેન તં સજ્ઝાયં કરોહી’તિ વુત્તેપિ સચે તસ્સ તથા કરોન્તસ્સ ધાતુતો ન ઉપટ્ઠાતિ, વણ્ણવસેન વા પટિકૂલવસેન વા ઉપટ્ઠાતિ, અથેસ ‘નયિદં કમ્મટ્ઠાનં વિલક્ખણ’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ, આચરિયેન કથિતમેવ કપ્પેત્વા ગણ્હાતિ. અયં આચરિયેન નિયમેત્વા કથિતે દોસો.

કિન્તિ પન વત્તબ્બો હોતીતિ? ‘કોટ્ઠાસવસેન સજ્ઝાયં કરોહી’તિ વત્તબ્બો. કથં? ‘કેસકોટ્ઠાસો લોમકોટ્ઠાસોતિ સજ્ઝાયં કરોહી’તિ વત્તબ્બો. સચે પનસ્સ એવં કોટ્ઠાસવસેન સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સ વણ્ણતો ઉપટ્ઠાતિ, અથાનેન ઓવાદાચરિયસ્સ આચિક્ખિતબ્બં – ‘અહં દ્વત્તિંસાકારં કોટ્ઠાસવસેન સજ્ઝાયં કરોમિ; મય્હં પન વણ્ણતો ઉપટ્ઠાતી’તિ. આચરિયેન ‘કમ્મટ્ઠાનં વિય અકમ્મટ્ઠાનં, વિલક્ખણં એત’ન્તિ ન વિસંવાદેતબ્બં. ‘સાધુ, સપ્પુરિસ, પુબ્બે તયા વણ્ણકસિણે પરિકમ્મં કતપુબ્બં ભવિસ્સતિ. એતદેવ કમ્મટ્ઠાનં તુય્હં સપ્પાયં. વણ્ણવસેનેવ સજ્ઝાયં કરોહી’તિ વત્તબ્બો. તેનપિ વણ્ણવસેનેવ સજ્ઝાયો કાતબ્બો.

સો એવં કરોન્તો અજ્ઝત્તં નીલકં પીતકં લોહિતકં ઓદાતકન્તિ ચત્તારિ વણ્ણકસિણાનિ લભતિ. કથં? તસ્સ હિ કેસલોમપિત્તેસુ ચેવ અક્ખીનઞ્ચ કાળકટ્ઠાને વણ્ણં ‘નીલં નીલ’ન્તિ મનસિકરોન્તસ્સ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ; ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. મેદસ્મિં પન અક્ખીનઞ્ચ પીતકટ્ઠાને વણ્ણં ‘પીતકં પીતક’ન્તિ મનસિકરોન્તસ્સ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ; ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. મંસલોહિતેસુ પન અક્ખીનઞ્ચ રત્તટ્ઠાને વણ્ણં ‘લોહિતકં લોહિતક’ન્તિ મનસિકરોન્તસ્સ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ; ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. નખદન્તચમ્મઅટ્ઠીસુ પન અક્ખીનઞ્ચ પણ્ડરટ્ઠાને વણ્ણં ‘ઓદાતં ઓદાત’ન્તિ મનસિકરોન્તસ્સ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. ઇદં વણ્ણવસેન અભિનિવિટ્ઠસ્સ ભિક્ખુનો યાવ અરહત્તા નિગમનં.

અપરસ્સ કોટ્ઠાસવસેન સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સ પટિકૂલતો ઉપટ્ઠાતિ. અથાનેન ઓવાદાચરિયસ્સ આચિક્ખિતબ્બં. આચરિયેન ‘કમ્મટ્ઠાનં વિય અકમ્મટ્ઠાનં, વિલક્ખણં એત’ન્તિ ન વિસંવાદેતબ્બં. ‘સાધુ, સપ્પુરિસ, પુબ્બે તયા પટિકૂલમનસિકારે યોગો કતો ભવિસ્સતિ. એતદેવ કમ્મટ્ઠાનં તુય્હં સપ્પાયં. પટિકૂલવસેનેવ સજ્ઝાયં કરોહી’તિ વત્તબ્બો. તેનપિ પટિકૂલવસેન સજ્ઝાયો કાતબ્બો. તસ્સ કેસા નામ ‘અજઞ્ઞા દુગ્ગન્ધા જેગુચ્છા પટિકૂલા’તિ એવં પટિકૂલવસેન સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સ પટિકૂલારમ્મણે પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તતિ. સો ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. ઇદં પટિકૂલવસેન અભિનિવિટ્ઠસ્સ ભિક્ખુનો યાવ અરહત્તા નિગમનં.

અપરસ્સ કોટ્ઠાસવસેન સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સ ધાતુતો ઉપટ્ઠાતિ. ધાતુતો ઉપટ્ઠહન્તં કીદિસં હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ? કેસા તાવ વમ્મિકમત્થકે જાતકુન્થતિણકાનિ વિય હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. લોમા પુરાણગામટ્ઠાને જાતદબ્બતિણકાનિ વિય. નખા દણ્ડકેસુ ઠપિતમધુકફલટ્ઠિકોસકા વિય. દન્તા મત્તિકાપિણ્ડે પવેસેત્વા ઠપિતઅલાબુબીજાનિ વિય. તચો વીણાપબ્બકે પરિયોનદ્ધઅલ્લગોચમ્મં વિય, મંસં ભિત્તિયં અનુલિત્તમત્તિકા વિય. ન્હારુ દબ્બસમ્ભારબદ્ધવલ્લી વિય. અટ્ઠિ ઉસ્સાપેત્વા ઠપિતભિત્તિદબ્બસમ્ભારો વિય. અટ્ઠિમિઞ્જં મહાવેળુમ્હિ પક્ખિત્તસેદિતવેત્તગ્ગં વિય. વક્કં, હદયં, યકનં, કિલોમકં, પિહકં, પપ્ફાસન્તિ ઇમે છ કોટ્ઠાસા સૂનકારઘરં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. દ્વત્તિંસહત્થં અન્તં લોહિતદોણિયં સંવેલ્લિત્વા ઠપિતઘરસપ્પો વિય. અન્તગુણં પાદપુઞ્છનકે સિબ્બિતરજ્જુકા વિય. ઉદરિયં પરિસ્સાવને સિથિલબન્ધતણ્ડુલં વિય. કરીસં વેણુપબ્બે પક્ખિત્તપણ્ડુમત્તિકા વિય. મત્થલુઙ્ગં ઓમદ્દિત્વા ઠપિતા ચત્તારો તણ્ડુલપિટ્ઠપિણ્ડા વિય. દ્વાદસવિધા આપોધાતુ પટિપાટિયા ઠપિતેસુ દ્વાદસસુ ઉદકસરાવકેસુ પૂરિતઉદકં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

અથાનેન ઓવાદાચરિયસ્સ આચિક્ખિતબ્બં. આચરિયેન ‘કમ્મટ્ઠાનં વિય અકમ્મટ્ઠાનં, વિલક્ખણં એત’ન્તિ ન વિસંવાદેતબ્બં. ‘સાધુ, સપ્પુરિસ, પુબ્બે તયા ધાતુમનસિકારે યોગો કતો ભવિસ્સતિ. એતદેવ કમ્મટ્ઠાનં તુય્હં સપ્પાયં. ધાતુવસેનેવ સજ્ઝાયં કરોહી’તિ વત્તબ્બો. તેનપિ ધાતુવસેન સજ્ઝાયો કાતબ્બો.

તત્રિદં મનસિકારમુખેનેવ સજ્ઝાયવિધાનં – ઇધ ભિક્ખુ ‘કેસા સીસં પરિયોનદ્ધિત્વા ઠિતચમ્મે જાતા. તે ન જાનન્તિ ‘મયં સીસં પરિયોનદ્ધિત્વા ઠિતચમ્મે જાતા’તિ; સીસં પરિયોનદ્ધિત્વા ઠિતચમ્મમ્પિ ન જાનાતિ ‘કેસા મયિ જાતા’તિ; અચેતના એતે અબ્યાકતા સુઞ્ઞા થદ્ધા પત્થિન્ના પથવીધાતુ એસા’તિ મનસિકરોતિ. ‘લોમા સરીરં પરિયોનહનચમ્મે જાતા. તે ન જાનન્તિ ‘મયં સરીરં પરિયોનહનચમ્મે જાતા’તિ. સરીરં પરિયોનહનચમ્મમ્પિ ન જાનાતિ ‘લોમા મયિ જાતા’તિ એતેપિ અચેતના. નખા અઙ્ગુલીનં અગ્ગેસુ જાતા. તે ન જાનન્તિ ‘મયં અઙ્ગુલીનં અગ્ગેસુ જાતા’તિ. અઙ્ગુલીનં અગ્ગાનિપિ ન જાનન્તિ ‘નખા અમ્હેસુ જાતા’તિ. એતેપિ અચેતના. દન્તા હનુકટ્ઠિકે જાતા. તે ન જાનન્તિ ‘મયં હનુકટ્ઠિકે જાતા’તિ. હનુકટ્ઠિકમ્પિ ન જાનાતિ ‘દન્તા મયિ જાતા’તિ. એતેપિ અચેતના. તચો ન જાનાતિ ‘સરીરં મયા પરિયોનદ્ધ’ન્તિ. સરીરમ્પિ ન જાનાતિ ‘અહં તચેન પરિયોનદ્ધ’ન્તિ. અયમ્પિ અચેતનો. મંસં ન જાનાતિ ‘મયા સરીરં અનુલિત્ત’ન્તિ. સરીરમ્પિ ન જાનાતિ ‘અહં મંસેન અનુલિત્ત’ન્તિ. ઇદમ્પિ અચેતનં. ન્હારુ ન જાનાતિ ‘અહં અટ્ઠિપુઞ્જં આબન્ધિત્વા ઠિત’ન્તિ. અટ્ઠિપુઞ્જોપિ ન જાનાતિ ‘ન્હારુજાલેનાહં આબદ્ધો’તિ. ઇદમ્પિ અચેતનં.

સીસટ્ઠિ ન જાનાતિ ‘અહં ગીવટ્ઠિકે પતિટ્ઠિત’ન્તિ. ગીવટ્ઠિકમ્પિ ન જાનાતિ ‘મયિ સીસટ્ઠિકં પતિટ્ઠિત’ન્તિ. ગીવટ્ઠિ ન જાનાતિ ‘અહં પિટ્ઠિકણ્ટકે ઠિત’ન્તિ. પિટ્ઠિકણ્ટટ્ઠિકોપિ કટિટ્ઠિકં ઊરુટ્ઠિકં જઙ્ઘટ્ઠિકં ગોપ્ફકટ્ઠિકં ન જાનાતિ ‘અહં પણ્હિકટ્ઠિકે પતિટ્ઠિત’ન્તિ. પણ્હિકટ્ઠિકમ્પિ ન જાનાતિ ‘અહં ગોપ્ફકટ્ઠિકં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતન્તિ…પે… ગીવટ્ઠિકં ન જાનાતિ ‘અહં સીસટ્ઠિકં ઉક્ખિપિત્વા ઠિત’ન્તિ.

પટિપાટિયા અટ્ઠીનિ ઠિતાનિ કોટિયા,

અનેકસન્ધિયમિતો ન કેહિચિ;

બદ્ધો નહારૂહિ જરાય ચોદિતો,

અચેતનો કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમો.

‘ઇદમ્પિ અચેતનં. અટ્ઠિમિઞ્જં; વક્કં…પે… મત્થલુઙ્ગં અચેતનં અબ્યાકતં સુઞ્ઞં થદ્ધં પત્થિન્નં પથવીધાતૂ’તિ મનસિકરોતિ. ‘પિત્તં સેમ્હં…પે… મુત્તં અચેતનં અબ્યાકતં સુઞ્ઞં યૂસગતં આપોધાતૂ’તિ મનસિકરોતિ.

ઇમે દ્વે મહાભૂતે પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ ઉદરે ઉસ્સદા તેજોધાતુ પાકટા હોતિ, નાસાય ઉસ્સદા વાયોધાતુ પાકટા હોતિ. ઇમે ચત્તારો મહાભૂતે પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ ઉપાદારૂપં પાકટં હોતિ. મહાભૂતં નામ ઉપાદારૂપેન પરિચ્છિન્નં, ઉપાદારૂપં મહાભૂતેન. યથા આતપો નામ છાયાય પરિચ્છિન્નો, છાયા આતપેન; એવમેવ મહાભૂતં ઉપાદારૂપેન પરિચ્છિન્નં, ઉપાદારૂપં મહાભૂતેન. અથસ્સ એવં ‘‘ચત્તારિ મહાભૂતાનિ તેવીસતિ ઉપાદારૂપાનિ રૂપક્ખન્ધો’’તિ રૂપક્ખન્ધં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ આયતનદ્વારવસેન અરૂપિનો ખન્ધા પાકટા હોન્તિ. ઇતિ રૂપારૂપપરિગ્ગહો પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તિ, પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનિ હોન્તિ, દ્વાદસાયતનાનિ અટ્ઠારસ ધાતુયો હોન્તીતિ ખન્ધાયતનધાતુવસેન યમકતાલકન્ધં ફાલેન્તો વિય દ્વે કોટ્ઠાસે કત્વા નામરૂપં વવત્થપેતિ.

સો ‘‘ઇદં નામરૂપં ન અહેતુ ન અપ્પચ્ચયા નિબ્બત્તં, સહેતુ સપ્પચ્ચયા નિબ્બત્તં. કો પનસ્સ હેતુ? કો પન પચ્ચયો’’તિ ઉપપરિક્ખન્તો ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા તણ્હાપચ્ચયા કમ્મપચ્ચયા આહારપચ્ચયા ચા’’તિ તસ્સ પચ્ચયં વવત્થપેત્વા ‘‘અતીતેપિ પચ્ચયા ચેવ પચ્ચયસમુપ્પન્નધમ્મા ચ અનાગતેપિ એતરહિપિ પચ્ચયા ચેવ પચ્ચયસમુપ્પન્નધમ્મા ચ, તતો ઉદ્ધં સત્તો વા પુગ્ગલો વા નત્થિ, સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જો એવા’’તિ – એવં તીસુ અદ્ધાસુ કઙ્ખં વિતરતિ. અયં પન વિપસ્સનાસઙ્ખારસલ્લક્ખણા ઞાતપરિઞ્ઞા નામ.

એવં સઙ્ખારે સલ્લક્ખેત્વા ઠિતસ્સ પન ભિક્ખુસ્સ દસબલસ્સ સાસને મૂલં ઓતિણ્ણં નામ હોતિ, પતિટ્ઠા લદ્ધા નામ, ચૂળસોતાપન્નો નામ હોતિ નિયતગતિકો. તથારૂપં પન ઉતુસપ્પાયં, પુગ્ગલસપ્પાયં, ભોજનસપ્પાયં, ધમ્મસવણસપ્પાયં લભિત્વા એકાસને એકપલ્લઙ્કવરગતો તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા વિપસ્સનાપટિપાટિયા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અરહત્તં ગણ્હાતીતિ ઇદં ધાતુવસેન અભિનિવિટ્ઠસ્સ ભિક્ખુનો યાવ અરહત્તા નિગમનં.

યસ્સ પન નેવ વણ્ણતો ઉપટ્ઠાતિ ન પટિકૂલતો ન સુઞ્ઞતો તેન ‘ન મે ઉપટ્ઠાતી’તિ ન કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિતબ્બં, કોટ્ઠાસમનસિકારેયેવ પન યોગો કાતબ્બો. પોરાણકત્થેરા કિર ‘કોટ્ઠાસમનસિકારોવ પમાણ’ન્તિ આહંસુ. ઇચ્ચસ્સ પુનપ્પુનં કોટ્ઠાસવસેન સજ્ઝાયં કરોન્તસ્સ કોટ્ઠાસા પગુણા હોન્તિ. કદા પન પગુણા નામ હોન્તીતિ? યદા ‘કેસા’તિ આવજ્જિતમત્તે મનસિકારો ગન્ત્વા ‘મત્થલુઙ્ગ’ન્તિ અન્તિમકોટ્ઠાસે પતિટ્ઠાતિ, ‘મત્થલુઙ્ગ’ન્તિ આવજ્જિતમત્તે મનસિકારો આગન્ત્વા ‘કેસા’તિ આદિકોટ્ઠાસે પતિટ્ઠાતિ.

અથસ્સ યથા નામ ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ દ્વત્તિંસવણ્ણાનં પુપ્ફાનં એકસુત્તગન્થિતં માલં ઓલોકેન્તસ્સ પટિપાટિયા વા પન નિખાતે દ્વત્તિંસવતિપાદે પટિક્કમિત્વા ઓલોકેન્તસ્સ પટિપાટિયાવ દ્વત્તિંસવણ્ણાનિ પુપ્ફાનિ વતિપાદા વા પાકટા હોન્તિ, એવમેવ દ્વત્તિંસ કોટ્ઠાસા ઉપટ્ઠહન્તિ, વિચરન્તા તિરચ્છાનગતાપિ મનુસ્સાપિ સત્તાતિ ન ઉપટ્ઠહન્તિ, કોટ્ઠાસાતિ ઉપટ્ઠહન્તિ, ખાદનીયભોજનીયં કોટ્ઠાસન્તરે પક્ખિપ્પમાનં વિય હોતિ.

કોટ્ઠાસાનં પગુણકાલતો પટ્ઠાય તીસુ મુખેસુ એકેન મુખેન વિમુચ્ચિસ્સતિ. કમ્મટ્ઠાનં વણ્ણતો વા પટિકૂલતો વા સુઞ્ઞતો વા ઉપટ્ઠાતિ. યથા નામ પૂવે પચિતુકામા ઇત્થી મદ્દિત્વા ઠપિતપિટ્ઠતો યં યં ઇચ્છતિ તં તં પચતિ, યથા વા પન સમે ભૂમિપ્પદેસે ઠપિતં ઉદકપૂરં કુમ્ભં યતો યતો આવિજ્ઝન્તિ તતો તતોવ ઉદકં નિક્ખમતિ; એવમેવ કોટ્ઠાસાનં પગુણકાલતો પટ્ઠાય તીસુ મુખેસુ એકેન મુખેન વિમુચ્ચિસ્સતિ. આકઙ્ખમાનસ્સ વણ્ણતો, આકઙ્ખમાનસ્સ પટિકૂલતો, આકઙ્ખમાનસ્સ સુઞ્ઞતો કમ્મટ્ઠાનં ઉપટ્ઠહિસ્સતિયેવ. અયં એત્તકો ઉગ્ગહસન્ધિ નામ. ઇમસ્મિં ઉગ્ગહસન્ધિસ્મિં ઠત્વા અરહત્તં પત્તા ભિક્ખુ ગણનપથં વીતિવત્તા.

યસ્સ પન ઉગ્ગહસન્ધિસ્મિં કમ્મટ્ઠાનં ન ઉપટ્ઠાતિ, તેન કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા, સચે યત્થ આચરિયો વસતિ, સો આવાસો સપ્પાયો હોતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં; નો ચે, સપ્પાયટ્ઠાને વસિતબ્બં. વસન્તેન અટ્ઠારસ વિહારદોસે (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૨) વજ્જેત્વા પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતે સેનાસને વસિતબ્બં, સયમ્પિ પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતેન ભવિતબ્બં. તતો પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તેન રત્તિટ્ઠાનં વા દિવાટ્ઠાનં વા પવિસિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકાતબ્બં.

કથં? આદિતો તાવ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અનુપુબ્બતો મનસિકાતબ્બં, ન એકન્તરિકા. અનુપુબ્બતો મનસિકરોન્તો હિ દ્વત્તિંસપદં નિસ્સેણિં પદપટિપાટિયા અક્કમન્તો પાસાદં આરુય્હ પાસાદાનિસંસં અનુભવનકપુરિસો વિય ‘કેસા લોમા’તિ પટિપાટિયા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો કમ્મટ્ઠાનતો ચ ન પરિહાયતિ, પાસાદાનિસંસસદિસે ચ નવ લોકુત્તરધમ્મે અનુભવતિ. અનુપુબ્બતો મનસિકરોન્તેનાપિ ચ નાતિસીઘતો નાતિસણિકતો મનસિકાતબ્બં. અતિસીઘતો મનસિકરોન્તસ્સ હિ કિઞ્ચાપિ કમ્મટ્ઠાનં પગુણં હોતિ, અવિભૂતં પન હોતિ. તત્થ ઓપમ્મં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

અતિસણિકતો મનસિકરોન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં ન ગચ્છતિ, અન્તરાવ ઓસક્કિતબ્બં હોતિ. યથા હિ પુરિસો તિયોજનં મગ્ગં સાયં કચ્છં બન્ધિત્વા પટિપન્નો નિક્ખન્તટ્ઠાનતો પટ્ઠાય સીતલચ્છાયં દિસ્વા વિસ્સમતિ, રમણીયં વાલિકતલં દિસ્વા પિટ્ઠિં પસારેતિ, વનપોક્ખરણિં દિસ્વા પાનીયં પિવતિ ન્હાયતિ, પબ્બતં દિસ્વા આરુય્હ પબ્બતરામણેય્યકં પસ્સતિ, તં અન્તરાયેવ સીહો વા બ્યગ્ઘો વા દીપિ વા હનતિ, ચોરા વા પન વિલુપ્પન્તિ ચેવ હનન્તિ ચ; એવમેવ અતિસણિકં મનસિકરોન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં પરિયોસાનં ન ગચ્છતિ, અન્તરાવ ઓસક્કિતબ્બં હોતિ.

તસ્મા નાતિસીઘં નાતિસણિકં એકદિવસં તિંસવારે મનસિકાતબ્બં; પાતોવ દસ વારે, મજ્ઝન્હિકે દસવારે, સાયન્હે દસ વારે સજ્ઝાયો કાતબ્બો, નો કાતું ન વટ્ટતિ. યથા હિ પાતોવ ઉટ્ઠાય મુખં નો ધોવિતું ન વટ્ટતિ, ખાદનીયં ભોજનીયં નો ખાદિતું નો ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ; એતં પન વટ્ટેય્ય; ઇદમેવ એકન્તેન નો કાતું ન વટ્ટતિ; કરોન્તો મહન્તં અત્થં ગહેત્વા તિટ્ઠતિ. યથા હિ એકસ્સ પુરિસસ્સ તીણિ ખેત્તાનિ; એકં ખેત્તં અટ્ઠકુમ્ભં દેતિ, એકં સોળસ, એકં દ્વત્તિંસ; તેન તીણિપિ ખેત્તાનિ પટિજગ્ગિતું અસક્કોન્તેન દ્વે છડ્ડેત્વા એકં દ્વત્તિંસકુમ્ભદાયકમેવ પટિજગ્ગિતબ્બં; તત્થેવ કસનવપનનિદ્દાનાદીનિ કાતબ્બાનિ; તદેવસ્સ ઇતરેસુ દ્વીસુ ઉટ્ઠાનકદાયં દસ્સતિ; એવમેવ સેસં મુખધોવનાદિકમ્મં છડ્ડેત્વાપિ એત્થેવ કમ્મં કાતબ્બં, નો કાતું ન વટ્ટતિ. કરોન્તો મહન્તં અત્થં ગણ્હિત્વા તિટ્ઠતીતિ એત્તાવતા મજ્ઝિમા પટિપદા નામ કથિતા.

એવં પટિપન્નેનાપિ વિક્ખેપો પટિબાહિતબ્બો. કમ્મટ્ઠાનઞ્હિ વિસ્સજ્જેત્વા ચિત્તે બહિદ્ધા વિક્ખેપં ગચ્છન્તે કમ્મટ્ઠાનતો પરિહાયતિ, વટ્ટભયં સમતિક્કમિતું ન સક્કોતિ. યથા હિ એકો પુરિસો સહસ્સુદ્ધારં સાધેત્વા વડ્ઢિં લભિત્વા અદ્ધાનં પટિપન્નો અન્તરામગ્ગે કુમ્ભીલમકરગાહરક્ખસસમુટ્ઠિતાય ગમ્ભીરગિરિકન્દરાય ઉપરિ અત્થતં એકપદિકં દણ્ડકસેતું આરુય્હ ગચ્છન્તો અક્કમનપદં વિસ્સજ્જેત્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો પરિપતિત્વા કુમ્ભીલાદિભત્તં હોતિ, એવમેવ અયમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા સચિત્તે બહિદ્ધા વિક્ખેપં ગચ્છન્તે કમ્મટ્ઠાનતો પરિહાયતિ, વટ્ટભયં સમતિક્કમિતું ન સક્કોતિ.

તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – પુરિસસ્સ સહસ્સુદ્ધારં સાધેત્વા વડ્ઢિં લદ્ધકાલો વિય હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો આચરિયસન્તિકે કમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉગ્ગહિતકાલો; અન્તરા ગમ્ભીરગિરિકન્દરા વિય સંસારો; તસ્સ કુમ્ભીલાદીહિ દટ્ઠકાલો વિય વટ્ટમૂલકાનિ મહાદુક્ખાનિ; એકપદિકદણ્ડકસેતુ વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સજ્ઝાયવીથિ; તસ્સ પુરિસસ્સ એકપદિકં દણ્ડકસેતું આરુય્હ અક્કમનપદં વિસ્સજ્જેત્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તસ્સ પરિપતિત્વા કુમ્ભીલાદીનં ભત્તભાવં આપન્નકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા બહિદ્ધા વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનતો પરિહાયિત્વા વટ્ટભયં સમતિક્કમિતું અસમત્થભાવો વેદિતબ્બો.

તસ્મા કેસા મનસિકાતબ્બા. કેસે મનસિકરિત્વા ચિત્તુપ્પાદસ્સ બહિદ્ધા વિક્ખેપં પટિબાહિત્વા સુદ્ધચિત્તેનેવ ‘લોમા નખા દન્તા તચો’તિ મનસિકાતબ્બં. એવં મનસિકરોન્તો કમ્મટ્ઠાનતો ન પરિહાયતિ, વટ્ટભયં સમતિક્કમતિ. ઓપમ્મં પનેત્થ તદેવ પરિવત્તેત્વા વેદિતબ્બં. સહસ્સુદ્ધારં સાધેત્વા વડ્ઢિં લભિત્વા છેકસ્સ પુરિસસ્સ દણ્ડકસેતું આરુય્હ નિવાસનપારુપનં સંવિધાય ધાતુપત્થદ્ધકાયં કત્વા સોત્થિના પરતીરગમનં વિય છેકસ્સ ભિક્ખુનો કેસે મનસિકરિત્વા ચિત્તુપ્પાદસ્સ બહિદ્ધા વિક્ખેપં પટિબાહિત્વા સુદ્ધચિત્તેનેવ ‘લોમા નખા દન્તા તચો’તિ મનસિકરોન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનતો અપરિહાયિત્વા વટ્ટભયં સમતિક્કમનં વેદિતબ્બં.

એવં બહિદ્ધા વિક્ખેપં પટિબાહન્તેનાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પણ્ણત્તિં સમતિક્કમનતો મનસિકાતબ્બં. ‘કેસા લોમા’તિ પણ્ણત્તિં વિસ્સજ્જેત્વા ‘પટિકૂલં પટિકૂલ’ન્તિ સતિ ઠપેતબ્બા. પઠમંયેવ પન પટિકૂલતો ન ઉપટ્ઠાતિ. યાવ ન ઉપટ્ઠાતિ તાવ પણ્ણત્તિ ન વિસ્સજ્જેતબ્બા. યદા ઉપટ્ઠાતિ તદા પણ્ણત્તિં વિસ્સજ્જેત્વા ‘પટિકૂલ’ન્તિ મનસિકાતબ્બં. કરોન્તેન ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પઞ્ચહાકારેહિ પટિકૂલતો મનસિકાતબ્બા. તચપઞ્ચકસ્મિઞ્હિ વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધાસયોકાસવસેનેવ પઞ્ચવિધમ્પિ પાટિકૂલ્યં લબ્ભતિ. સેસેસુપિ યં યં લબ્ભતિ, તસ્સ તસ્સ વસેન મનસિકારો પવત્તેતબ્બો.

તત્થ કેસાદયો પઞ્ચ કોટ્ઠાસા સુભનિમિત્તં રાગટ્ઠાનિયં ઇટ્ઠારમ્મણન્તિ સઙ્ખં ગતા. યે કેચિ રજ્જનકસત્તા નામ, સબ્બે તે ઇમેસુ પઞ્ચસુ કોટ્ઠાસેસુ રજ્જન્તિ. અયં પન ભિક્ખુ મહાજનસ્સ રજ્જનટ્ઠાને ‘પટિકૂલ’ન્તિ અપ્પનં પાપેતિ. તત્થ અપ્પનાપ્પત્તિતો પટ્ઠાય પરતો અકિલમન્તોવ અપ્પનં પાપુણાતિ.

તત્રિદં ઓપમ્મં – યથા હિ છેકો ધનુગ્ગહો રાજાનં આરાધેત્વા સતસહસ્સુટ્ઠાનકં ગામવરં લભિત્વા સન્નદ્ધપઞ્ચાવુધો તત્થ ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે દ્વત્તિંસ ચોરે દિસ્વા તેસુ પઞ્ચચોરજેટ્ઠકે ઘાતેય્ય; તેસં ઘાતિતકાલતો પટ્ઠાય તેસુ દ્વે એકમગ્ગં પટિપજ્જમાના નામ ન હોન્તિ; એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. ધનુગ્ગહસ્સ રાજાનં આરાધેત્વા ગામવરં લદ્ધકાલો વિય હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો આચરિયસન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા ઠિતકાલો; દ્વત્તિંસ ચોરા વિય દ્વત્તિંસ કોટ્ઠાસા; પઞ્ચ ચોરજેટ્ઠકા વિય કેસાદયો પઞ્ચ; ચોરજેટ્ઠકાનં ઘાતિતકાલો વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો સબ્બસત્તાનં રજ્જનટ્ઠાને તચપઞ્ચકે ‘પટિકૂલ’ન્તિ અપ્પનાય પાપિતકાલો; સેસચોરાનં પાણિપ્પહારેનેવ પલાયિતકાલો વિય સેસકોટ્ઠાસેસુ અકિલમન્તસ્સેવ અપ્પનાપ્પત્તિ વેદિતબ્બા.

એવં પણ્ણત્તિં સમતિક્કમન્તેન ચ અનુપુબ્બમુઞ્ચનતો મનસિકારો પવત્તેતબ્બો – કેસે મનસિકરોન્તેન મનસિકરોન્તેનેવ કેસેસુ સાપેક્ખેન હુત્વા લોમેસુ સતિ પેસેતબ્બા. યાવ લોમા ન ઉપટ્ઠહન્તિ તાવ ‘કેસા કેસા’તિ મનસિકાતબ્બા. યદા પન લોમા ઉપટ્ઠહન્તિ તદા કેસે વિસ્સજ્જેત્વા લોમેસુ સતિ ઉપટ્ઠપેતબ્બા. એવં નખાદીસુપિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો.

તત્રિદં ઓપમ્મં – યથા હિ જલૂકા ગચ્છમાના યાવ પુરતો પતિટ્ઠં ન લભતિ તાવ પચ્છતો નઙ્ગુટ્ઠેન ગહિતટ્ઠાનં ન મુઞ્ચતિ; યદા પન પુરતો પતિટ્ઠં લભતિ તદા નઙ્ગુટ્ઠં ઉક્ખિપિત્વા મુખેન ગહિતટ્ઠાને ઠપેતિ; એવમેવ કેસે મનસિકરોન્તેન મનસિકરોન્તેનેવ કેસેસુ સાપેક્ખેન હુત્વા લોમેસુ સતિ પેસેતબ્બા. યાવ લોમા ન ઉપટ્ઠહન્તિ તાવ ‘કેસા કેસા’તિ મનસિકાતબ્બા. યદા લોમા ઉપટ્ઠહન્તિ તદા કેસે વિસ્સજ્જેત્વા લોમેસુ સતિ ઉપટ્ઠપેતબ્બા. એવં નખાદીસુપિ મનસિકારો પવત્તેતબ્બો.