(૫.) પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૪૦. પઞ્ચકનિદ્દેસે યસ્મા યેસં સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનિ અપ્પહીનાનિ, તે ભવગ્ગેપિ નિબ્બત્તે એતાનિ આકડ્ઢિત્વા કામભવેયેવ પાતેન્તિ, તસ્મા ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનીતિ વુત્તાનિ. ઇતિ એતાનિ પઞ્ચ ગચ્છન્તં ન વારેન્તિ, ગતં પન આનેન્તિ. રૂપરાગાદીનિપિ પઞ્ચ ગચ્છન્તં ન વારેન્તિ, આગન્તું પન ન દેન્તિ. રાગાદયો પઞ્ચ લગ્ગનટ્ઠેન સઙ્ગા, અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન પન સલ્લાતિ વુત્તા.

૯૪૧. ચેતોખિલાતિ ચિત્તસ્સ થદ્ધભાવા કચવરભાવા ખાણુકભાવા. સત્થરિ કઙ્ખતીતિ સત્થુ સરીરે વા ગુણે વા કઙ્ખતિ. સરીરે કઙ્ખમાનો ‘દ્વત્તિંસવરલક્ખણપટિમણ્ડિતં નામ સરીરં અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખતિ. ગુણે કઙ્ખમાનો ‘અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નજાનનસમત્થં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખતિ. વિચિકિચ્છતીતિ વિચિનન્તો કિચ્છતિ, દુક્ખં આપજ્જતિ, વિનિચ્છેતું ન સક્કોતિ. નાધિમુચ્ચતીતિ ‘એવમેત’ન્તિ અધિમોક્ખં ન પટિલભતિ. ન સમ્પસીદતીતિ ગુણેસુ ઓતરિત્વા નિબ્બિચિકિચ્છભાવેન પસીદિતું અનાવિલો ભવિતું ન સક્કોતિ.

ધમ્મેતિ પરિયત્તિધમ્મે ચ પટિવેધધમ્મે ચ. પરિયત્તિધમ્મે કઙ્ખમાનો ‘તેપિટકં બુદ્ધવચનં ચતુરાસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનીતિ વદન્તિ, અત્થિ નુ ખો એતં નત્થી’તિ કઙ્ખતિ. પટિવેધધમ્મે કઙ્ખમાનો ‘વિપસ્સનાનિસ્સન્દો મગ્ગો નામ, મગ્ગનિસ્સન્દો ફલં નામ, સબ્બસઙ્ખારપટિનિસ્સગ્ગો નિબ્બાનં નામાતિ વદન્તિ, તં અત્થિ નુ ખો નત્થીતિ કઙ્ખતિ’.

સઙ્ઘે કઙ્ખતીતિ ‘ઉજુપ્પટિપન્નોતિઆદીનં પદાનં વસેન એવરૂપં પટિપદં પટિપન્ના ચત્તારો મગ્ગટ્ઠા ચત્તારો ફલટ્ઠાતિ અટ્ઠન્નં પુગ્ગલાનં સમૂહભૂતો સઙ્ઘો નામ અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખતિ. સિક્ખાય કઙ્ખમાનો ‘અધિસીલસિક્ખા નામ અધિચિત્તસિક્ખા નામ અધિપઞ્ઞા સિક્ખા નામાતિ વદન્તિ, સા અત્થિ નુ ખો નત્થી’તિ કઙ્ખતિ.

ચેતસોવિનિબન્ધાતિ ચિત્તં બન્ધિત્વા મુટ્ઠિયં કત્વા વિય ગણ્હન્તીતિ ચેતસોવિનિબન્ધા. કામેતિ વત્થુકામેપિ કિલેસકામેપિ. કાયેતિ અત્તનો કાયે. રૂપેતિ બહિદ્ધા રૂપે. યાવદત્થન્તિ યત્તકં ઇચ્છતિ તત્તકં. ઉદરાવદેહકન્તિ ઉદરપૂરં. તઞ્હિ ઉદરં અવદેહનતો ઉદરાવદેહકન્તિ વુચ્ચતિ. સેય્યસુખન્તિ મઞ્ચપીઠસુખં ઉતુસુખં વા. પસ્સસુખન્તિ યથા સમ્પરિવત્તકં સયન્તસ્સ દક્ખિણપસ્સવામપસ્સાનં સુખં હોતિ, એવં ઉપ્પન્નસુખં. મિદ્ધસુખન્તિ નિદ્દાસુખં. અનુયુત્તોતિ યુત્તપયુત્તો વિહરતિ. પણિધાયાતિ પત્થયિત્વા. સીલેનાતિઆદીસુ સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. વતન્તિ વતસમાદાનં. તપોતિ તપચરણં. બ્રહ્મચરિયન્તિ મેથુનવિરતિ. દેવો વા ભવિસ્સામીતિ મહેસક્ખદેવો વા ભવિસ્સામિ. દેવઞ્ઞતરો વાતિ અપ્પેસક્ખદેવેસુ વા અઞ્ઞતરો. કુસલધમ્મે આવરન્તિ નિવારેન્તીતિ નીવરણાનિ.

માતા જીવિતા વોરોપિતા હોતીતિ મનુસ્સેનેવ સકજનિકા મનુસ્સમાતા જીવિતા વોરોપિતા હોતિ. પિતાપિ મનુસ્સપિતાવ. અરહાપિ મનુસ્સઅરહાવ. દુટ્ઠેન ચિત્તેનાતિ વધકચિત્તેન.

સઞ્ઞીતિ સઞ્ઞાસમઙ્ગી. અરોગોતિ નિચ્ચો. ઇત્થેકે અભિવદન્તીતિ ઇત્થં એકે અભિવદન્તિ, એવમેકે અભિવદન્તીતિ અત્થો. એત્તાવતા સોળસ સઞ્ઞીવાદા કથિતા. અસઞ્ઞીતિ સઞ્ઞાવિરહિતો. ઇમિના પદેન અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા કથિતા. તતિયપદેન અટ્ઠ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા કથિતા. સતો વા પન સત્તસ્સાતિ અથવા પન વિજ્જમાનસ્સેવ સત્તસ્સ. ઉચ્છેદન્તિ ઉપચ્છેદં. વિનાસન્તિ અદસ્સનં. વિભવન્તિ ભાવવિગમં. સબ્બાનેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ. તત્થ દ્વે જના ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ – લાભી ચ અલાભી ચ. તત્થ લાભી અરહતો દિબ્બેન ચક્ખુના ચુતિં દિસ્વા ઉપપત્તિં અપસ્સન્તો, યો વા ચુતિમત્તમેવ દટ્ઠું સક્કોતિ ન ઉપપાતં, સો ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. અલાભી ‘કો પરલોકં જાનાતી’તિ કામસુખગિદ્ધતાય વા ‘યથા રુક્ખતો પણ્ણાનિ પતિતાનિ ન પુન વિરુહન્તિ, એવં સત્તા’તિઆદિના વિતક્કેન વા ઉચ્છેદં ગણ્હાતિ. ઇધ પન તણ્હાદિટ્ઠીનં વસેન તથા ચ અઞ્ઞથા ચ વિકપ્પેત્વાવ ઉપ્પન્ના સત્ત ઉચ્છેદવાદા કથિતા. તેસઞ્હિ ઇદં સઙ્ગહવચનં. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં વા પનેકેતિ એત્થ દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખધમ્મો વુચ્ચતિ. તત્થ તત્થ પટિલદ્ધત્તભાવસ્સેતં અધિવચનં. દિટ્ઠધમ્મે નિબ્બાનં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં; ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે દુક્ખા વૂપસમ્મન્તિ અત્થો. ઇદં પઞ્ચન્નં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાનં સઙ્ગહવચનં.

૯૪૨. વેરાતિ વેરચેતના. બ્યસનાતિ વિનાસા. અક્ખન્તિયાતિ અનધિવાસનાય. અપ્પિયોતિ દસ્સનસવનપટિકૂલતાય ન પિયાયિતબ્બો. ચિન્તેતુમ્પિ પટિકૂલત્તા મનો એતસ્મિં ન અપ્પેતીતિ અમનાપો. વેરબહુલોતિ બહુવેરો. વજ્જબહુલોતિ બહુદોસો.

આજીવકભયન્તિ આજીવં જીવિતવુત્તિં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં ભયં. તં અગારિકસ્સપિ હોતિ અનગારિકસ્સપિ. તત્થ અગારિકેન તાવ આજીવહેતુ બહું અકુસલં કતં હોતિ. અથસ્સ મરણસમયે નિરયે ઉપટ્ઠહન્તે ભયં ઉપ્પજ્જતિ. અનગારિકેનાપિ બહુ અનેસના કતા હોતિ. અથસ્સ મરણકાલે નિરયે ઉપટ્ઠહન્તે ભયં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં આજીવકભયં નામ. અસિલોકભયન્તિ ગરહભયં પરિસસારજ્જભયન્તિ કતપાપસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિપતિતં પરિસં ઉપસઙ્કમન્તસ્સ સારજ્જસઙ્ખાતં ભયં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં પરિસસારજ્જભયં નામ. ઇતરદ્વયં પાકટમેવ.

૯૪૩. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવારેસુ પઞ્ચહિ કામગુણેહીતિ મનાપિયરૂપાદીહિ પઞ્ચહિ કામકોટ્ઠાસેહિ બન્ધનેહિ વા. સમપ્પિતોતિ સુટ્ઠુ અપ્પિતો અલ્લીનો હુત્વા. સમઙ્ગીભૂતોતિ સમન્નાગતો. પરિચારેતીતિ તેસુ કામગુણેસુ યથાસુખં ઇન્દ્રિયાનિ ચારેતિ સઞ્ચારેતિ ઇતો ચિતો ચ ઉપનેતિ; અથ વા પન લળતિ રમતિ કીળતીતિ. એત્થ ચ દુવિધા કામગુણા – માનુસ્સકા ચેવ દિબ્બા ચ. માનુસ્સકા મન્ધાતુકામગુણસદિસા દટ્ઠબ્બા; દિબ્બા પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવરાજસ્સ કામગુણસદિસાતિ. એવરૂપે કામે ઉપગતઞ્હિ તે પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનપ્પત્તો હોતીતિ વદન્તિ. તત્થ પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનન્તિ પરમં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં, ઉત્તમન્તિ અત્થો.

દુતિયવારે હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા; પટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખા; પકતિજહનટ્ઠેન વિપરિણામધમ્માતિ વેદિતબ્બા. તેસં વિપરિણામઞ્ઞથાભાવાતિ તેસં કામાનં વિપરિણામસઙ્ખાતા અઞ્ઞથાભાવા. ‘યમ્પિ મે અહોસિ તમ્પિ મે નત્થી’તિ વુત્તનયેન ઉપ્પજ્જન્તિ સોકપરિદેવદુક્ખદોમનસ્સુપાયાસા. તત્થ અન્તોનિજ્ઝાયનલક્ખણો સોકો; તન્નિસ્સિતલાલપ્પલક્ખણો પરિદેવો; કાયપટિપીળનલક્ખણં દુક્ખં; મનોવિઘાતલક્ખણં દોમનસ્સં; વિઘાતલક્ખણો ઉપાયાસો.

વિતક્કિતન્તિ અભિનિરોપનવસેન પવત્તો વિતક્કો. વિચારિતન્તિ અનુમજ્જનવસેન પવત્તો વિચારો. એતેન એતન્તિ એતેન વિતક્કેન ચ વિચારેન ચ એતં પઠમજ્ઝાનં ઓળારિકં સકણ્ટકં વિય ખાયતિ.

પીતિગતન્તિ પીતિમેવ. ચેતસો ઉપ્પિલાવિતન્તિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પિલભાવકરણં. ચેતસો આભોગોતિ ઝાના વુટ્ઠાય તસ્મિં સુખે પુનપ્પુનં ચિત્તસ્સ આભોગો મનસિકારોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.