(૪.) ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૯૩૯. ચતુક્કનિદ્દેસે તણ્હુપ્પાદેસુ ચીવરહેતૂતિ ‘કત્થ મનાપં ચીવરં લભિસ્સામી’તિ ચીવરકારણા ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિભવાભવહેતૂતિ એત્થ ઇતીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો; યથા ચીવરાદિહેતુ એવં ભવાભવહેતૂતિપિ અત્થો. ભવાભવોતિ ચેત્થ પણીતપણીતતરાનિ તેલમધુફાણિતાદીનિ અધિપ્પેતાનિ. ઇમેસં પન ચતુન્નં તણ્હુપ્પાદાનં પહાનત્થાય પટિપાટિયાવ ચત્તારો અરિયવંસા દેસિતાતિ વેદિતબ્બા.

અગતિગમનેસુ છન્દાગતિં ગચ્છતીતિ છન્દેન પેમેન અગતિં ગચ્છતિ, અકત્તબ્બં કરોતિ. પરપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ યો ‘અયં મે મિત્તો વા સન્દિટ્ઠો વા સમ્ભત્તો વા ઞાતકો વા લઞ્જં વા પન મે દેતી’તિ છન્દવસેન અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ – અયં છન્દાગતિં ગચ્છતિ નામ. યો ‘અયં મે વેરી’તિ પકતિવેરવસેન વા તઙ્ખણુપ્પન્નકોધવસેન વા સામિકં અસ્સામિકં કરોતિ – અયં દોસાગતિં ગચ્છતિ નામ. યો પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા યં વા તં વા વત્વા અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ – અયં મોહાગતિં ગચ્છતિ નામ. યો પન ‘અયં રાજવલ્લભો વા વિસમનિસ્સિતો વા અનત્થમ્પિ મે કરેય્યા’તિ ભીતો અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ – અયં ભયાગતિં ગચ્છતિ નામ. યો વા પન ભાજિયટ્ઠાને કિઞ્ચિ ભાજેન્તો ‘અયં મે મિત્તો વા સન્દિટ્ઠો વા સમ્ભત્તો વા’તિ પેમવસેન અતિરેકં દેતિ, ‘અયં મે વેરી’તિ દોસવસેન ઊનકં દેતિ, મોમૂહત્તા દિન્નાદિન્નં અજાનમાનો કસ્સચિ ઊનકં કસ્સચિ અધિકં દેતિ, ‘અયં ઇમસ્મિં અદીયમાને મય્હં અનત્થમ્પિ કરેય્યા’તિ ભીતો કસ્સચિ અતિરેકં દેતિ, સો ચતુબ્બિધોપિ યથાનુક્કમેન છન્દાગતિઆદીનિ ગચ્છતિ નામ. અરિયા એતાય ન ગચ્છન્તીતિ અગતિ, અનરિયા ઇમિના અગતિં ગચ્છન્તીતિ અગતિગમનં. ઇમં દ્વયં ચતુન્નમ્પિ સાધારણવસેન વુત્તં. છન્દેન ગમનં છન્દગમનં. ઇદં દોસાદીનં અસાધારણવસેન વુત્તં. સકપક્ખરાગઞ્ચ પરપક્ખદોસઞ્ચ પુરક્ખત્વા અસમગ્ગભાવેન ગમનં વગ્ગગમનં. ઇદં છન્દદોસસાધારણવસેન વુત્તં. વારિનો વિય યથાનિન્નં ગમનન્તિ વારિગમનં. ઇદં ચતુન્નમ્પિ સાધારણવસેન વુત્તં.

વિપરિયાસેસુ અનિચ્ચાદીનિ વત્થૂનિ નિચ્ચન્તિઆદિના નયેન વિપરીતતો એસન્તીતિ વિપરિયાસા, સઞ્ઞાય વિપરિયાસો સઞ્ઞાવિપરિયાસો. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો. એવમેતે ચતુન્નં વત્થૂનં વસેન ચત્તારો, યેસુ વત્થૂસુ સઞ્ઞાદીનં વસેન દ્વાદસ હોન્તિ. તેસુ અટ્ઠ સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ. અસુભે સુભન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા સકદાગામિમગ્ગેન તનુકા હોન્તિ, અનાગામિમગ્ગેન પહીયન્તિ. દુક્ખે સુખન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા અરહત્તમગ્ગેન પહીયન્તીતિ વેદિતબ્બા.

અનરિયવોહારેસુ અનરિયવોહારાતિ અનરિયાનં લામકાનં વોહારા. દિટ્ઠવાદિતાતિ ‘દિટ્ઠં મયા’તિ એવં વાદિતા. એત્થ ચ તં તં સમુટ્ઠાપિકચેતનાવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. સહ સદ્દેન ચેતના કથિતાતિપિ વુત્તમેવ. દુતિયચતુક્કેપિ એસેવ નયો. અરિયો હિ અદિસ્વા વા ‘દિટ્ઠં મયા’તિ દિસ્વા વા ‘ન દિટ્ઠં મયા’તિ વત્તા નામ નત્થિ; અનરિયોવ એવં વદતિ. તસ્મા એવં વદન્તસ્સ એતા સહ સદ્દેન અટ્ઠ ચેતના અનરિયવોહારાતિ વેદિતબ્બા.

દુચ્ચરિતેસુ પઠમચતુક્કં વેરચેતનાવસેન વુત્તં, દુતિયં વચીદુચ્ચરિતવસેન.

ભયેસુ પઠમચતુક્કે જાતિં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં ભયં જાતિભયં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. દુતિયચતુક્કે રાજતો ઉપ્પન્નં ભયં રાજભયં. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

તતિયચતુક્કે ચત્તારિ ભયાનીતિ મહાસમુદ્દે ઉદકં ઓરોહન્તસ્સ વુત્તભયાનિ. મહાસમુદ્દે કિર મહિન્દવીચિ નામ સટ્ઠિ યોજનાનિ ઉગ્ગચ્છતિ. ગઙ્ગાવીચિ નામ પણ્ણાસ. રોહણવીચિ નામ ચત્તાલીસ યોજનાનિ ઉગ્ગચ્છતિ. એવરૂપા ઊમિયો પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં ભયં ઊમિભયં નામ. કુમ્ભીલતો ઉપ્પન્નં ભયં કુમ્ભીલભયં. ઉદકાવટ્ટતો ભયં આવટ્ટભયં. સુસુકા વુચ્ચતિ ચણ્ડમચ્છો; તતો ભયં સુસુકાભયં.

ચતુત્થચતુક્કે અત્તાનુવાદભયન્તિ પાપકમ્મિનો અત્તાનં અનુવદન્તસ્સ ઉપ્પજ્જનકભયં. પરાનુવાદભયન્તિ પરસ્સ અનુવાદતો ઉપ્પજ્જનકભયં. દણ્ડભયન્તિ અગારિકસ્સ રઞ્ઞા પવત્તિતદણ્ડં, અનગારિકસ્સ વિનયદણ્ડં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયં. દુગ્ગતિભયન્તિ ચત્તારો અપાયે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકભયં. ઇતિ ઇમેહિ ચતૂહિ ચતુક્કેહિ સોળસ મહાભયાનિ નામ કથિતાનિ.

દિટ્ઠિચતુક્કે તિમ્બરુકદિટ્ઠિ (સં. નિ. ૨.૧૮) નામ કથિતા. તત્થ સયંકતં સુખદુક્ખન્તિ વેદનં અત્તતો સમનુપસ્સતો વેદનાય એવ વેદના કતાતિ ઉપ્પન્ના દિટ્ઠિ. એવઞ્ચ સતિ તસ્સા વેદનાય પુબ્બેપિ અત્થિતા આપજ્જતીતિ અયં સસ્સતદિટ્ઠિ નામ હોતિ. સચ્ચતો થેતતોતિ સચ્ચતો થિરતો. પરંકતન્તિ પચ્ચુપ્પન્નવેદનતો અઞ્ઞં વેદનાકારણં વેદનત્તાનં સમનુપસ્સતો ‘અઞ્ઞાય વેદનાય અયં વેદના કતા’તિ ઉપ્પન્ના દિટ્ઠિ. એવં સતિ પુરિમાય કારણવેદનાય ઉચ્છેદો આપજ્જતીતિ અયં ઉચ્છેદદિટ્ઠિ નામ હોતિ. સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચાતિ યથાવુત્તેનેવ અત્થેન ‘ઉપડ્ઢં સયંકતં, ઉપડ્ઢં પરેન કત’ન્તિ ગણ્હતો ઉપ્પન્ના દિટ્ઠિ – અયં સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિ નામ. ચતુત્થા અકારણા એવ સુખદુક્ખં હોતીતિ ગણ્હતો ઉપ્પન્ના દિટ્ઠિ. એવં સતિ અયં અહેતુકદિટ્ઠિ નામ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.