(૩.) તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૦૯. તિકનિદ્દેસે તીહિ અકુસલમૂલેહિ વટ્ટમૂલસમુદાચારો કથિતો. અકુસલવિતક્કાદીસુ વિતક્કનવસેન વિતક્કો, સઞ્જાનનવસેન સઞ્ઞા, સભાવટ્ઠેન ધાતૂતિ વેદિતબ્બા. દુચ્ચરિતનિદ્દેસે પઠમનયો કમ્મપથવસેન વિભત્તો, દુતિયો સબ્બસઙ્ગાહિકકમ્મવસેન, તતિયો નિબ્બત્તિતચેતનાવસેનેવ.

૯૧૪. આસવનિદ્દેસે સુત્તન્તપરિયાયેન તયોવ આસવા કથિતા.

૯૧૯. એસનાનિદ્દેસે સઙ્ખેપતો તત્થ કતમા કામેસનાતિ આદિના નયેન વુત્તો કામગવેસનરાગો કામેસના. યો ભવેસુ ભવચ્છન્દોતિઆદિના નયેન વુત્તો ભવગવેસનરાગો ભવેસના. સસ્સતો લોકોતિઆદિના નયેન વુત્તા દિટ્ઠિગતિકસમ્મતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ ગવેસના દિટ્ઠિ બ્રહ્મચરિયેસનાતિ વેદિતબ્બા. યસ્મા ચ ન કેવલં રાગદિટ્ઠિયો એવ એસના, તદેકટ્ઠં પન કમ્મમ્પિ એસના એવ, તસ્મા તં દસ્સેતું દુતિયનયો વિભત્તો. તત્થ તદેકટ્ઠન્તિ સમ્પયુત્તેકટ્ઠં વેદિતબ્બં. તત્થ કામરાગેકટ્ઠં કામાવચરસત્તાનમેવ પવત્તતિ; ભવરાગેકટ્ઠં પન મહાબ્રહ્માનં. સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ચઙ્કમન્તાનં ઝાનઙ્ગાનં અસ્સાદનકાલે અકુસલકાયકમ્મં હોતિ, ‘અહો સુખં અહો સુખ’ન્તિ વાચં ભિન્દિત્વા અસ્સાદનકાલે વચીકમ્મં, કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા મનસાવ અસ્સાદનકાલે મનોકમ્મં. અન્તગ્ગાહિકદિટ્ઠિવસેન સબ્બેસમ્પિ દિટ્ઠિગતિકાનં ચઙ્કમનાદિવસેન તાનિ હોન્તિયેવ.

૯૨૦. વિધાનિદ્દેસે ‘‘કથંવિધં સીલવન્તં વદન્તિ, કથંવિધં પઞ્ઞવન્તં વદન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૫) આકારસણ્ઠાનં વિધા નામ. ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થૂ’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૫૧) કોટ્ઠાસો. ‘‘વિધાસુ ન વિકમ્પતી’’તિઆદીસુ (થેરગા. ૧૦૭૯) માનો. ઇધાપિ માનોવ વિધા નામ. સો હિ સેય્યાદિવસેન વિદહનતો વિધાતિ વુચ્ચતિ. ઠપનટ્ઠેન વા વિધા. તસ્મા ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ એવં ઉપ્પન્ના માનવિધા માનઠપના સેય્યોહમસ્મીતિ વિધાતિ વેદિતબ્બા. સેસપદદ્વયેસુપિ એસેવ નયો.

૯૨૧. ભયનિદ્દેસે જાતિં પટિચ્ચ ભયન્તિ જાતિપચ્ચયા ઉપ્પન્નભયં. ભયાનકન્તિ આકારનિદ્દેસો. છમ્ભિતત્તન્તિ ભયવસેન ગત્તચલનં. લોમહંસોતિ લોમાનં હંસનં, ઉદ્ધગ્ગભાવો. ઇમિના પદદ્વયેન કિચ્ચતો ભયં દસ્સેત્વા પુન ચેતસો ઉત્રાસોતિ સભાવતો દસ્સિતં.

૯૨૨. તમનિદ્દેસે વિચિકિચ્છાસીસેન અવિજ્જા કથિતા. ‘‘તમન્ધકારો સમ્મોહો, અવિજ્જોઘો મહબ્ભયો’’તિ વચનતો હિ અવિજ્જા તમો નામ. તિણ્ણં પન અદ્ધાનં વસેન દેસનાસુખતાય વિચિકિચ્છાસીસેન દેસના કતા. તત્થ ‘કિં નુ ખો અહં અતીતે ખત્તિયો અહોસિં ઉદાહુ બ્રાહ્મણો વેસ્સો સુદ્દો કાળો ઓદાતો રસ્સો દીઘો’તિ કઙ્ખન્તો અતીતં અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ નામ. ‘કિં નુ ખો અહં અનાગતે ખત્તિયો ભવિસ્સામિ ઉદાહુ બ્રાહ્મણો વેસ્સો…પે… દીઘો’તિ કઙ્ખન્તો અનાગતં અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ નામ. ‘કિં નુ ખો અહં એતરહિ ખત્તિયો ઉદાહુ બ્રાહ્મણો વેસ્સો સુદ્દો; કિં વા અહં રૂપં ઉદાહુ વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણ’ન્તિ કઙ્ખન્તો પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં આરબ્ભ કઙ્ખતિ નામ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ ખત્તિયો વા અત્તનો ખત્તિયભાવં, બ્રાહ્મણો વા બ્રાહ્મણભાવં, વેસ્સો વા વેસ્સભાવં, સુદ્દો વા સુદ્દભાવં અજાનનકો નામ નત્થિ, જીવલદ્ધિકો પન સત્તો ખત્તિયજીવાદીનં વણ્ણાદિભેદં સુત્વા ‘કીદિસો નુ ખો અમ્હાકં અબ્ભન્તરે જીવો – કિં નુ ખો નીલકો ઉદાહુ પીતકો લોહિતકો ઓદાતો ચતુરંસો છળંસો અટ્ઠંસો’તિ કઙ્ખન્તો એવં કઙ્ખતિ નામ.

૯૨૩. તિત્થાયતનાનીતિ તિત્થભૂતાનિ આયતનાનિ, તિત્થિયાનં વા આયતનાનિ. તત્થ તિત્થં નામ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો. તિત્થિયા નામ યેસં તા દિટ્ઠિયો રુચ્ચન્તિ ખમન્તિ. આયતનટ્ઠો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. તત્થ યસ્મા સબ્બેપિ દિટ્ઠિગતિકા સઞ્જાયમાના ઇમેસુયેવ તીસુ ઠાનેસુ સઞ્જાયન્તિ, સમોસરમાનાપિ એતેસુયેવ સમોસરન્તિ સન્નિપતન્તિ, દિટ્ઠિગતિકભાવે ચ નેસં એતાનિયેવ કારણાનિ, તસ્મા તિત્થાનિ ચ તાનિ સઞ્જાતાનીતિઆદિના અત્થેન આયતનાનિ ચાતિ તિત્થાયતનાનિ; તેનેવત્થેન તિત્થિયાનં આયતનાનીતિપિ તિત્થાયતનાનિ. પુરિસપુગ્ગલોતિ સત્તો. કામઞ્ચ પુરિસોતિપિ પુગ્ગલોતિપિ વુત્તે સત્તોયેવ વુત્તો, અયં પન સમ્મુતિકથા નામ યો યથા જાનાતિ તસ્સ તથા વુચ્ચતિ. પટિસંવેદેતીતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પન્નં જાનાતિ, પટિસંવિદિતં કરોતિ અનુભવતિ વા. પુબ્બેકતહેતૂતિ પુબ્બે કતકારણા, પુબ્બે કતકમ્મપચ્ચયેનેવ પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયં નિગણ્ઠસમયો. એવંવાદિનો પન તે કમ્મવેદનઞ્ચ કિરિયવેદનઞ્ચ પટિક્ખિપિત્વા એકં વિપાકવેદનમેવ સમ્પટિચ્છન્તિ. પિત્તસમુટ્ઠાનાદીસુ (મહાનિ. ૫) ચ અટ્ઠસુ આબાધેસુ સત્ત પટિક્ખિપિત્વા અટ્ઠમંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીસુ ચ તીસુ કમ્મેસુ દ્વે પટિક્ખિપિત્વા એકં અપરાપરિયવેદનીયમેવ સમ્પટિચ્છન્તિ, કુસલાકુસલવિપાકકિરિયસઙ્ખાતાસુ ચ ચતૂસુ ચેતનાસુ વિપાકચેતનંયેવ સમ્પટિચ્છન્તિ.

ઇસ્સરનિમ્માનહેતૂતિ ઇસ્સરનિમ્માનકારણા; બ્રહ્મુના વા પજાપતિના વા ઇસ્સરેન નિમ્મિતત્તા પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયં બ્રાહ્મણસમયો. અયઞ્હિ નેસં અધિપ્પાયો – ઇમા તિસ્સો વેદના પચ્ચુપ્પન્ને અત્તના કતમૂલકેન વા આણત્તિમૂલકેન વા પુબ્બે કતેન વા અહેતુઅપ્પચ્ચયા વા પટિસંવેદેતું નામ ન સક્કા; ઇસ્સરનિમ્માનકારણા એવ પન ઇમા પટિસંવેદેતીતિ. એવંવાદિનો પનેતે હેટ્ઠા વુત્તેસુ અટ્ઠસુ આબાધેસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બં પટિબાહન્તિ. તથા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીસુપિ સબ્બકોટ્ઠાસેસુ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બં પટિબાહન્તિ.

અહેતુ અપ્પચ્ચયાતિ હેતુઞ્ચ પચ્ચયઞ્ચ વિના અકારણેનેવ પટિસંવેદેતીતિ અત્થો. અયં આજીવકસમયો. એવં વાદિનો એતેપિ હેટ્ઠા વુત્તેસુ કારણેસુ ચ બ્યાધીસુ ચ એકમ્પિ અસમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બં પટિક્ખિપન્તિ.

૯૨૪. કિઞ્ચનાતિ પલિબોધા. રાગો કિઞ્ચનન્તિ રાગો ઉપ્પજ્જમાનો સત્તે બન્ધતિ પલિબુન્ધેતિ, તસ્મા કિઞ્ચનન્તિ વુચ્ચતિ. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. અઙ્ગણાનીતિ ‘‘ઉદઙ્ગણે તત્થ પપં અવિન્દુ’’ન્તિ (જા. ૧.૧.૨) આગતટ્ઠાને ભૂમિપ્પદેસો અઙ્ગણં. ‘‘તસ્સેવ રજસ્સ વા અઙ્ગણસ્સ વા પહાનાય વાયમતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૮૪; અ. નિ. ૧૦.૫૧) આગતટ્ઠાને યં કિઞ્ચિ મલં વા પઙ્કો વા. ‘‘સાઙ્ગણોવ સમાનો’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૭) આગતટ્ઠાને નાનપ્પકારો તિબ્બકિલેસો. ઇધાપિ તદેવ કિલેસઙ્ગણં અધિપ્પેતં. તેનેવ રાગો અઙ્ગણન્તિઆદિમાહ.

મલાનીતિ મલિનભાવકરણાનિ. રાગો મલન્તિ રાગો ઉપ્પજ્જમાનો ચિત્તં મલિનં કરોતિ, મલં ગાહાપેતિ, તસ્મા મલન્તિ વુચ્ચતિ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો.

વિસમનિદ્દેસે યસ્મા રાગાદીસુ ચેવ કાયદુચ્ચરિતાદીસુ ચ સત્તા પક્ખલન્તિ, પક્ખલિતા ચ પન સાસનતોપિ સુગતિતોપિ પતન્તિ, તસ્મા પક્ખલનપાતહેતુતો રાગો વિસમન્તિઆદિ વુત્તં.

અગ્ગીતિ અનુદહનટ્ઠેન અગ્ગિ. રાગગ્ગીતિ રાગો ઉપ્પજ્જમાનો સત્તે અનુદહતિ ઝાપેતિ, તસ્મા અગ્ગીતિ વુચ્ચતિ. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ વત્થૂનિ – એકા કિર દહરભિક્ખુની ચિત્તલપબ્બતવિહારે ઉપોસથાગારં ગન્ત્વા દ્વારપાલકરૂપં ઓલોકયમાના ઠિતા. અથસ્સા અન્તો રાગો ઉપ્પન્નો. સા તેનેવ ઝાયિત્વા કાલમકાસિ. ભિક્ખુનિયો ગચ્છમાના ‘અયં દહરા ઠિતા, પક્કોસથ ન’ન્તિ આહંસુ. એકા ગન્ત્વા ‘કસ્મા ઠિતાસી’તિ હત્થે ગણ્હિ. ગહિતમત્તા પરિવત્તિત્વા પતિતા. ઇદં તાવ રાગસ્સ અનુદહનતાય વત્થુ. દોસસ્સ પન અનુદહનતાય મનોપદોસિકા દેવા દટ્ઠબ્બા. મોહસ્સ અનુદહનતાય ખિડ્ડાપદોસિકા દેવા દટ્ઠબ્બા. મોહનવસેન હિ તેસં સતિસમ્મોસો હોતિ. તસ્મા ખિડ્ડાવસેન આહારકાલં અતિવત્તિત્વા કાલં કરોન્તિ. કસાવાતિ કસટા નિરોજા. રાગાદીસુ ચ કાયદુચ્ચરિતાદીસુ ચ એકમ્પિ પણીતં ઓજવન્તં નત્થિ, તસ્મા રાગો કસાવોતિઆદિ વુત્તં.

૯૨૫. અસ્સાદદિટ્ઠીતિ અસ્સાદસમ્પયુત્તા દિટ્ઠિ. નત્થિ કામેસુ દોસોતિ કિલેસકામેન વત્થુકામપટિસેવનદોસો નત્થીતિ વદતિ. પાતબ્યતન્તિ પાતબ્બભાવં પરિભુઞ્જનં અજ્ઝોહરણં. એવંવાદી હિ સો વત્થુકામેસુ કિલેસકામં પિવન્તો વિય અજ્ઝોહરન્તો વિય પરિભુઞ્જતિ. અત્તાનુદિટ્ઠીતિ અત્તાનં અનુગતા દિટ્ઠિ. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ લામકા દિટ્ઠિ. ઇદાનિ યસ્મા એત્થ પઠમા સસ્સતદિટ્ઠિ હોતિ, દુતિયા સક્કાયદિટ્ઠિ, તતિયા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેતું સસ્સતદિટ્ઠિ અસ્સાદદિટ્ઠીતિઆદિમાહ.

૯૨૬. અરતિનિદ્દેસો ચ વિહેસાનિદ્દેસો ચ વુત્તત્થોયેવ. અધમ્મસ્સ ચરિયા અધમ્મચરિયા, અધમ્મકરણન્તિ અત્થો. વિસમા ચરિયા, વિસમસ્સ વા કમ્મસ્સ ચરિયાતિ વિસમચરિયા. દોવચસ્સતાપાપમિત્તતા નિદ્દેસા વુત્તત્થા એવ. પુથુનિમિત્તારમ્મણેસુ પવત્તિતો નાનત્તેસુ સઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા. યસ્મા વા અઞ્ઞાવ કામસઞ્ઞા, અઞ્ઞા બ્યાપાદાદિસઞ્ઞા, તસ્મા નાનત્તા સઞ્ઞાતિપિ નાનત્તસઞ્ઞા. કોસજ્જપમાદનિદ્દેસેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ વિસ્સટ્ઠચિત્તસ્સ કુસલધમ્મભાવનાય અનનુયોગવસેન લીનવુત્તિતા કોસજ્જં, પમજ્જનવસેન પમત્તભાવો પમાદોતિ વેદિતબ્બો. અસન્તુટ્ઠિતાદિનિદ્દેસા વુત્તત્થા એવ.

૯૩૧. અનાદરિયનિદ્દેસે ઓવાદસ્સ અનાદિયનવસેન અનાદરભાવો અનાદરિયં. અનાદરિયનાકારો અનાદરતા. સગરુવાસં અવસનટ્ઠેન અગારવભાવો અગારવતા. સજેટ્ઠકવાસં અવસનટ્ઠેન અપ્પતિસ્સવતા. અનદ્દાતિ અનાદિયના. અનદ્દાયનાતિ અનાદિયનાકારો. અનદ્દાય અયિતસ્સ ભાવો અનદ્દાયિતત્તં. અસીલસ્સ ભાવો અસીલ્યં. અચિત્તીકારોતિ ગરુચિત્તીકારસ્સ અકરણં.

૯૩૨. અસ્સદ્ધભાવો અસ્સદ્ધિયં. અસદ્દહનાકારો અસદ્દહના. ઓકપ્પેત્વા અનુપવિસિત્વા અગ્ગહણં અનોકપ્પના. અપ્પસીદનટ્ઠેન અનભિપ્પસાદો.

અવદઞ્ઞુતાતિ થદ્ધમચ્છરિયવસેન ‘દેહિ, કરોહી’તિ વચનસ્સ અજાનતા.

૯૩૪. બુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચાતિ એત્થ બુદ્ધગ્ગહણેન પચ્ચેકબુદ્ધાપિ ગહિતાવ. અસમેતુકમ્યતાતિ તેસં સમીપં અગન્તુકામતા. સદ્ધમ્મં અસોતુકમ્યતાતિ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા સદ્ધમ્મો નામ, તં અસુણિતુકામતા. અનુગ્ગહેતુકમ્યતાતિ ન ઉગ્ગહેતુકામતા.

ઉપારમ્ભચિત્તતાતિ ઉપારમ્ભચિત્તભાવો. યસ્મા પન સો અત્થતો ઉપારમ્ભોવ હોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું તત્થ કતમો ઉપારમ્ભોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપારમ્ભનવસેન ઉપારમ્ભો. પુનપ્પુનં ઉપારમ્ભો અનુપારમ્ભો ઉપારમ્ભનાકારો ઉપારમ્ભના. પુનપ્પુનં ઉપારમ્ભના અનુપારમ્ભના. અનુપારમ્ભિતસ્સ ભાવો અનુપારમ્ભિતત્તં. ઉઞ્ઞાતિ હેટ્ઠા કત્વા જાનના. અવઞ્ઞાતિ અવજાનના. પરિભવનં પરિભવો. રન્ધસ્સ ગવેસિતા રન્ધગવેસિતા. રન્ધં વા ગવેસતીતિ રન્ધગવેસી, તસ્સ ભાવો રન્ધગવેસિતા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં પરવજ્જાનુપસ્સનલક્ખણો ઉપારમ્ભો નામ વુચ્ચતિ, યેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો, યથા નામ તુન્નકારો સાટકં પસારેત્વા છિદ્દમેવ ઓલોકેતિ, એવમેવ પરસ્સ સબ્બેપિ ગુણે મક્ખેત્વા અગુણેસુયેવ પતિટ્ઠાતિ.

૯૩૬. અયોનિસો મનસિકારોતિ અનુપાયમનસિકારો. અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિ અનિચ્ચેયેવ વત્થુસ્મિં ‘ઇદં નિચ્ચ’ન્તિ એવં પવત્તો. દુક્ખે સુખન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સચ્ચવિપ્પટિકુલેન ચાતિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અનનુલોમવસેન. ચિત્તસ્સ આવટ્ટનાતિઆદીનિ સબ્બાનિપિ આવજ્જનસ્સેવ વેવચનાનેવ. આવજ્જનઞ્હિ ભવઙ્ગચિત્તં આવટ્ટેતીતિ ચિત્તસ્સ આવટ્ટના. અનુઅનુ આવટ્ટેતીતિ અનાવટ્ટના. આભુજતીતિ આભોગો. ભવઙ્ગારમ્મણતો અઞ્ઞં આરમ્મણં સમન્નાહરતીતિ સમન્નાહારો. તદેવારમ્મણં અત્તાનં અનુબન્ધિત્વા ઉપ્પજ્જમાને મનસિકરોતીતિ મનસિકારો. કરોતીતિ ઠપેતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં અનુપાયમનસિકારો ઉપ્પથમનસિકારલક્ખણો અયોનિસોમનસિકારો નામ વુચ્ચતિ. તસ્સ વસેન પુગ્ગલો દુક્ખાદીનિ સચ્ચાનિ યાથાવતો આવજ્જિતું ન સક્કોતિ.

કુમ્મગ્ગસેવનાનિદ્દેસે યં કુમ્મગ્ગં સેવતો સેવના કુમ્મગ્ગસેવનાતિ વુચ્ચતિ, તં દસ્સેતું તત્થ કતમો કુમ્મગ્ગોતિ દુતિયપુચ્છા કતા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.