(૨.) દુકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૯૧. દુકેસુ કોધનિદ્દેસાદયો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. હેટ્ઠા અનાગતેસુ પન ઉપનાહનિદ્દેસાદીસુ પુબ્બકાલં કોધં ઉપનય્હતીતિ અપરકાલકોધો ઉપનાહો નામ. ઉપનય્હનાકારો ઉપનય્હના. ઉપનય્હિતસ્સ ભાવો ઉપનય્હિતત્તં. અટ્ઠપનાતિ પઠમુપ્પન્નસ્સ અનન્તરટ્ઠપના મરિયાદટ્ઠપના વા. ઠપનાતિ પકતિઠપના. સણ્ઠપનાતિ સબ્બતોભાગેન પુનપ્પુનં આઘાતટ્ઠપના. અનુસંસન્દનાતિ પઠમુપ્પન્નેન કોધેન સદ્ધિં અન્તરં અદસ્સેત્વા એકીભાવકરણા. અનુપ્પબન્ધનાતિ પુરિમેન સદ્ધિં પચ્છિમસ્સ ઘટના. દળ્હીકમ્મન્તિ થિરકરણં. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ઉપનન્ધનલક્ખણો વેરં અપ્પટિનિસ્સજ્જનરસો ઉપનાહોતિ વુચ્ચતિ; યેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો વેરં નિસ્સજ્જિતું ન સક્કોતિ; ‘એવં નામ મં એસ વત્તું અનનુચ્છવિકો’તિ અપરાપરં અનુબન્ધતિ; આદિત્તપૂતિઅલાતં વિય જલતેવ; ધોવિયમાનં અચ્છચમ્મં વિય, વસાતેલમક્ખિતપિલોતિકા વિય ચ ન પરિસુજ્ઝતિ.

૮૯૨. મક્ખનભાવવસેન મક્ખો; પરગુણમક્ખનાય પવત્તેન્તોપિ અત્તનો કારણં, ગૂથપહરણકં ગૂથો વિય, પઠમતરં મક્ખેતીતિ અત્થો. તતો પરા દ્વે આકારભાવનિદ્દેસા. નિટ્ઠુરભાવો નિટ્ઠુરિયં; ‘તં નિસ્સાય એત્તકમ્પિ નત્થી’તિ ખેળપાતનન્તિ અત્થો. નિટ્ઠુરિયકમ્મન્તિ નિટ્ઠુરિયકરણં. ગહટ્ઠો વા હિ ગહટ્ઠં, ભિક્ખુ વા ભિક્ખું નિસ્સાય વસન્તો અપ્પમત્તકેનેવ કુજ્ઝિત્વા ‘તં નિસ્સાય એત્તકમ્પિ નત્થી’તિ ખેળં પાતેત્વા પાદેન મદ્દન્તો વિય નિટ્ઠુરિયં નામ કરોતિ. તસ્સ તં કમ્મં નિટ્ઠુરિયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. લક્ખણાદિતો પનેસ પરગુણમક્ખનલક્ખણો મક્ખો, તેસં વિનાસનરસો, પરેન સુકતાનં કિરિયાનં અવચ્છાદનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

પળાસતીતિ પળાસો; પરસ્સ ગુણે દસ્સેત્વા અત્તનો ગુણેહિ સમં કરોતીતિ અત્થો. પળાસસ્સ આયના પળાસાયના. પળાસો ચ સો અત્તનો જયાહરણતો આહારો ચાતિ પળાસાહારો. વિવાદટ્ઠાનન્તિ વિવાદકારણં. યુગગ્ગાહોતિ સમધુરગ્ગહણં. અપ્પટિનિસ્સગ્ગોતિ અત્તના ગહિતસ્સ અપ્પટિનિસ્સજ્જનં. લક્ખણાદિતો પનેસ યુગગ્ગાહલક્ખણો પળાસો, પરગુણેહિ અત્તનો ગુણાનં સમકરણરસો, પરેસં ગુણપ્પમાણેન ઉપટ્ઠાનપચ્ચુપટ્ઠાનો. પળાસી હિ પુગ્ગલો દુતિયસ્સ ધુરં ન દેતિ, સમં પસારેત્વા તિટ્ઠતિ, સાકચ્છમણ્ડલે અઞ્ઞેન ભિક્ખુના બહૂસુ સુત્તેસુ ચ કારણેસુ ચ આભતેસુપિ ‘તવ ચ મમ ચ વાદે કિં નામ નાનાકરણં? નનુ મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય એકસદિસમેવ અમ્હાકં વચન’ન્તિ વદતિ. ઇસ્સામચ્છરિયનિદ્દેસા વુત્તત્થા એવ.

૮૯૪. માયાનિદ્દેસે વાચં ભાસતીતિ જાનંયેવ ‘પણ્ણત્તિં વીતિક્કમન્તા ભિક્ખૂ ભારિયં કરોન્તિ, અમ્હાકં પન વીતિક્કમટ્ઠાનં નામ નત્થી’તિ ઉપસન્તો વિય ભાસતિ. કાયેન પરક્કમતીતિ ‘મયા કતં ઇદં પાપકમ્મં મા કેચિ જાનિંસૂ’તિ કાયેન વત્તં કરોતિ. વિજ્જમાનદોસપટિચ્છાદનતો ચક્ખુમોહનમાયા વિયાતિ માયા. માયાવિનો ભાવો માયાવિતા. કત્વા પાપં પુન પટિચ્છાદનતો અતિચ્ચ આસરન્તિ એતાય સત્તાતિ અચ્ચાસરા. કાયવાચાકિરિયાહિ અઞ્ઞથા દસ્સનતો વઞ્ચેતીતિ વઞ્ચના. એતાય સત્તા નિકરોન્તીતિ નિકતિ; મિચ્છાકરોન્તીતિ અત્થો. ‘નાહં એવં કરોમી’તિ પાપાનં વિક્ખિપનતો વિકિરણા. ‘નાહં એવં કરોમી’તિ પરિવજ્જનતો પરિહરણા. કાયાદીહિ સંવરણતો ગૂહના. સબ્બતોભાગેન ગૂહના પરિગૂહના. તિણપણ્ણેહિ વિય ગૂથં કાયવચીકમ્મેહિ પાપં છાદેતીતિ છાદના. સબ્બતોભાગેન છાદના પટિચ્છાદના. ન ઉત્તાનં કત્વા દસ્સેતીતિ અનુત્તાનીકમ્મં. ન પાકટં કત્વા દસ્સેતીતિ અનાવિકમ્મં. સુટ્ઠુ છાદના વોચ્છાદના. કતપટિચ્છાદનવસેન પુનપિ પાપસ્સ કરણતો પાપકિરિયા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં કતપટિચ્છાદનલક્ખણા માયા નામ વુચ્ચતિ; યાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભસ્માપટિચ્છન્નો વિય અઙ્ગારો, ઉદકપટિચ્છન્નો વિય ખાણુ, પિલોતિકાપલિવેઠિતં વિય ચ સત્થં હોતિ.

સાઠેય્યનિદ્દેસે સઠોતિ અસન્તગુણપરિદીપનતો ન સમ્મા ભાસિતા. સબ્બતોભાગેન સઠો પરિસઠો. યં તત્થાતિ યં તસ્મિં પુગ્ગલે. સઠન્તિ અસન્તગુણદીપનં કેરાટિયં. સઠતાતિ સઠાકારો. કક્કરતાતિ પદુમનાલિસ્સ વિય અપરામસનક્ખમો ખરફરુસભાવો. કક્કરિયન્તિપિ તસ્સેવ વેવચનં. પરિક્ખત્તતા પારિક્ખત્તિયન્તિ પદદ્વયેન નિખણિત્વા ઠપિતં વિય દળ્હકેરાટિયં વુત્તં. ઇદં વુચ્ચતીતિ ઇદં અત્તનો અવિજ્જમાનગુણપ્પકાસનલક્ખણં સાઠેય્યં નામ વુચ્ચતિ; યેન સમન્નાગતસ્સ પુગ્ગલસ્સ કુચ્છિં વા પિટ્ઠિં વા જાનિતું ન સક્કા.

વામેન સૂકરો હોતિ, દક્ખિણેન અજામિગો;

સરેન નેલકો હોતિ, વિસાણેન જરગ્ગવોતિ.

એવં વુત્તયક્ખસૂકરસદિસો હોતિ. અવિજ્જાદિનિદ્દેસા વુત્તત્થા એવ.

૯૦૨. અનજ્જવનિદ્દેસે અનજ્જવોતિ અનુજુતાકારો. અનજ્જવભાવો અનજ્જવતા. જિમ્હતાતિ ચન્દવઙ્કતા. વઙ્કતાતિ ગોમુત્તવઙ્કતા. કુટિલતાતિ નઙ્ગલકોટિવઙ્કતા. સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કાયવચીચિત્તવઙ્કતાવ કથિતા.

અમદ્દવનિદ્દેસે ન મુદુભાવો અમુદુતા. અમદ્દવાકારો અમદ્દવતા. કક્ખળભાવો કક્ખળિયં. મદ્દવકરસ્સ સિનેહસ્સ અભાવતો ફરુસભાવો ફારુસિયં. અનીચવુત્તિતાય ઉજુકમેવ ઠિતચિત્તભાવો ઉજુચિત્તતા. પુન અમુદુતાગહણં તસ્સા વિસેસનત્થં ‘અમુદુતાસઙ્ખાતા ઉજુચિત્તતા, ન અજ્જવસઙ્ખાતા ઉજુચિત્તતા’તિ.

૯૦૩. અક્ખન્તિનિદ્દેસાદયો ખન્તિનિદ્દેસાદિપટિપક્ખતો વેદિતબ્બા.

૯૦૮. સંયોજનનિદ્દેસે અજ્ઝત્તન્તિ કામભવો. બહિદ્ધાતિ રૂપારૂપભવો. કિઞ્ચાપિ હિ સત્તા કામભવે અપ્પં કાલં વસન્તિ કપ્પસ્સ ચતુત્થમેવ કોટ્ઠાસં, ઇતરેસુ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ કામભવો સુઞ્ઞો હોતિ તુચ્છો, રૂપારૂપભવે બહું કાલં વસન્તિ, તથાપિ નેસં યસ્મા કામભવે ચુતિપટિસન્ધિયો બહુકા હોન્તિ, અપ્પા રૂપારૂપભવેસુ, યત્થ ચ ચુતિપટિસન્ધિયો બહુકા તત્થ આલયોપિ પત્થનાપિ અભિલાસોપિ બહુ હોતિ, યત્થ અપ્પા તત્થ અપ્પો, તસ્મા કામભવો અજ્ઝત્તં નામ જાતો, રૂપારૂપભવા બહિદ્ધા નામ. ઇતિ અજ્ઝત્તસઙ્ખાતે કામભવે બન્ધનં અજ્ઝત્તસંયોજનં નામ, બહિદ્ધાસઙ્ખાતેસુ રૂપારૂપભવેસુ બન્ધનં બહિદ્ધાસંયોજનં નામ. તત્થ એકેકં પઞ્ચપઞ્ચવિધં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયાની’’તિ. તત્રાયં વચનત્થો – ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, તત્થ ઉપપત્તિનિપ્ફાદનતો તં ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ. ઉદ્ધં વુચ્ચતિ રૂપારૂપધાતુ, તત્થ ઉપપત્તિનિપ્ફાદનતો તં ઉદ્ધં ભજન્તીતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનીતિ.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના.