(૧.) એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૪૩-૮૪૪. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તાય માતિકાય તત્થ કતમો જાતિમદોતિઆદિના નયેન આરદ્ધે નિદ્દેસવારે જાતિં પટિચ્ચાતિ જાતિં નિસ્સાય. એત્થ ચ અત્થિપટિચ્ચં નામ કથિતં, તસ્મા જાતિયા સતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ગોત્તં પટિચ્ચાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. મદનવસેન મદો. મજ્જનાકારો મજ્જના. મજ્જિતભાવો મજ્જિતત્તં. માનો મઞ્ઞનાતિઆદીનિ હેટ્ઠા ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૧૨૧) વુત્તત્થાનેવ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવં જાતિયા સતિ તં જાતિં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો મજ્જનાકારપ્પવત્તો માનો જાતિમદોતિ વુચ્ચતિ. સ્વાયં ખત્તિયાદીનં ચતુન્નમ્પિ વણ્ણાનં ઉપ્પજ્જતિ. જાતિસમ્પન્નો હિ ખત્તિયો ‘માદિસો અઞ્ઞો નત્થિ. અવસેસા અન્તરા ઉટ્ઠાય ખત્તિયા જાતા. અહં પન વંસાગતખત્તિયો’તિ માનં કરોતિ. બ્રાહ્મણાદીસુપિ એસેવ નયો. ગોત્તમદનિદ્દેસાદીસુપિ ઇમિનાવુપાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ખત્તિયોપિ હિ ‘અહં કોણ્ડઞ્ઞગોત્તો, અહં આદિચ્ચગોત્તો’તિ માનં કરોતિ. બ્રાહ્મણોપિ ‘અહં કસ્સપગોત્તો, અહં ભારદ્વાજગોત્તો’તિ માનં કરોતિ. વેસ્સોપિ સુદ્દોપિ અત્તનો અત્તનો કુલગોત્તં નિસ્સાય માનં કરોતિ. અટ્ઠારસાપિ સેણિયો ‘એકિસ્સા સેણિયા જાતમ્હા’તિ માનં કરોન્તિયેવ.

આરોગ્યમદાદીસુ ‘અહં અરોગો, અવસેસા રોગબહુલા, ગદ્દુહનમત્તમ્પિ મય્હં બ્યાધિ નામ નત્થી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો આરોગ્યમદો નામ.

‘અહં તરુણો, અવસેસસત્તાનં અત્તભાવો પપાતે ઠિતરુક્ખસદિસો, અહં પન પઠમવયે ઠિતો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો યોબ્બનમદો નામ.

‘અહં ચિરં જીવિં, ચિરં જીવામિ, ચિરં જીવિસ્સામિ; સુખં જીવિં, સુખં જીવામિ, સુખં જીવિસ્સામી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો જીવિતમદો નામ.

‘અહં લાભી, અવસેસા સત્તા અપ્પલાભા, મય્હં પન લાભસ્સ પમાણં નામ નત્થી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો લાભમદો નામ.

‘અવસેસા સત્તા યં વા તં વા લભન્તિ, અહં પન સુકતં પણીતં ચીવરાદિપચ્ચયં લભામી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો સક્કારમદો નામ.

‘અવસેસભિક્ખૂનં પાદપિટ્ઠિયં અક્કમિત્વા ગચ્છન્તા મનુસ્સા અયં સમણોતિપિ ન વન્દન્તિ, મં પન દિસ્વાવ વન્દન્તિ, પાસાણચ્છત્તં વિય ગરું કત્વા અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ચ દુરાસદં કત્વા મઞ્ઞન્તી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો ગરુકારમદો નામ.

‘ઉપ્પન્નો પઞ્હો મય્હમેવ મુખેન છિજ્જતિ, ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તાપિ મમેવ પુરતો કત્વા પરિવારેત્વા ગચ્છન્તી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો પુરેક્ખારમદો નામ.

અગારિકસ્સ તાવ મહાપરિવારસ્સ ‘પુરિસસતમ્પિ પુરિસસહસ્સમ્પિ મં પરિવારેતિ,’ અનગારિયસ્સ પન ‘સમણસતમ્પિ સમણસહસ્સમ્પિ મં પરિવારેતિ, સેસા અપ્પપરિવારા, અહં મહાપરિવારો ચેવ સુચિપરિવારો ચા’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો પરિવારમદો નામ.

ભોગો પન કિઞ્ચાપિ લાભગ્ગહણેનેવ ગહિતો હોતિ, ઇમસ્મિં પન ઠાને નિક્ખેપરાસિ નામ ગહિતો; તસ્મા ‘અવસેસા સત્તા અત્તનો પરિભોગમત્તમ્પિ ન લભન્તિ, મય્હં પન નિધાનગતસ્સેવ ધનસ્સ પમાણં નત્થી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો ભોગમદો નામ.

વણ્ણં પટિચ્ચાતિ સરીરવણ્ણમ્પિ ગુણવણ્ણમ્પિ પટિચ્ચ. ‘અવસેસા સત્તા દુબ્બણ્ણા દુરૂપા, અહં પન અભિરૂપો પાસાદિકો; અવસેસા સત્તા નિગ્ગુણા પત્થટઅકિત્તિનો, મય્હં પન કિત્તિસદ્દો દેવમનુસ્સેસુ પાકટો – ઇતિપિ થેરો બહુસ્સુતો, ઇતિપિ સીલવા, ઇતિપિ ધુતગુણયુત્તો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો વણ્ણમદો નામ.

‘અવસેસા સત્તા અપ્પસ્સુતા, અહં પન બહુસ્સુતો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો સુતમદો નામ.

‘અવસેસા સત્તા અપ્પટિભાના, મય્હં પન પટિભાનસ્સ પમાણં નત્થી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો પટિભાનમદો નામ.

‘અહં રત્તઞ્ઞૂ અસુકં બુદ્ધવંસં, રાજવંસં, જનપદવંસં, ગામવંસં, રત્તિન્દિવપરિચ્છેદં, નક્ખત્તમુહુત્તયોગં જાનામી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો રત્તઞ્ઞુમદો નામ.

‘અવસેસા ભિક્ખૂ અન્તરા પિણ્ડપાતિકા જાતા, અહં પન જાતિપિણ્ડપાતિકો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો પિણ્ડપાતિકમદો નામ.

‘અવસેસા સત્તા ઉઞ્ઞાતા અવઞ્ઞાતા, અહં પન અનુઞ્ઞાતો અનવઞ્ઞાતો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો અનવઞ્ઞાતમદો નામ.

‘અવસેસાનં ઇરિયાપથો અપાસાદિકો, મય્હં પન પાસાદિકો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો ઇરિયાપથમદો નામ.

‘અવસેસા સત્તા છિન્નપક્ખકાકસદિસા, અહં પન મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’તિ વા ‘અહં યં યં કમ્મં કરોમિ, તં તં ઇજ્ઝતી’તિ વા મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો ઇદ્ધિમદો નામ.

હેટ્ઠા પરિવારગ્ગહણેન યસો ગહિતોવ હોતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઉપટ્ઠાકમદો નામ ગહિતો. સો અગારિકેનપિ અનગારિકેનપિ દીપેતબ્બો. અગારિકો હિ એકચ્ચો અટ્ઠારસસુ સેણીસુ એકિસ્સા જેટ્ઠકો હોતિ, તસ્સ ‘અવસેસે પુરિસે અહં પટ્ઠપેમિ, અહં વિચારેમી’તિ; અનગારિકોપિ એકચ્ચો કત્થચિ જેટ્ઠકો હોતિ, તસ્સ ‘અવસેસા ભિક્ખૂ મય્હં ઓવાદે વત્તન્તિ, અહં જેટ્ઠકો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો યસમદો નામ.

‘અવસેસા સત્તા દુસ્સીલા, અહં પન સીલવા’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો સીલમદો નામ. ‘અવસેસસત્તાનં કુક્કુટસ્સ ઉદકપાનમત્તેપિ કાલે ચિત્તેકગ્ગતા નત્થિ, અહં પન ઉપચારપ્પનાનં લાભી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો ઝાનમદો નામ.

‘અવસેસા સત્તા નિસ્સિપ્પા, અહં પન સિપ્પવા’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો સિપ્પમદો નામ. ‘અવસેસા સત્તા રસ્સા, અહં પન દીઘો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો આરોહમદો નામ. ‘અવસેસા સત્તા રસ્સા વા હોન્તિ દીઘા વા, અહં નિગ્રોધપરિમણ્ડલો’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો પરિણાહમદો નામ. ‘અવસેસસત્તાનં સરીરસણ્ઠાનં વિરૂપં બીભચ્છં, મય્હં પન મનાપં પાસાદિક’ન્તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો સણ્ઠાનમદો નામ. ‘અવસેસાનં સત્તાનં સરીરે બહૂ દોસા, મય્હં પન સરીરે કેસગ્ગમત્તમ્પિ વજ્જં નત્થી’તિ મજ્જનવસેન ઉપ્પન્નો માનો પારિપૂરિમદો નામ.

૮૪૫. ઇમિના એત્તકેન ઠાનેન સવત્થુકં માનં કથેત્વા ઇદાનિ અવત્થુકં નિબ્બત્તિતમાનમેવ દસ્સેન્તો તત્થ કતમો મદોતિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનત્થમેવ.

૮૪૬. પમાદનિદ્દેસે ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગોતિ ઇમેસુ એત્તકેસુ ઠાનેસુ સતિયા અનિગ્ગણ્હિત્વા ચિત્તસ્સ વોસ્સજ્જનં; સતિવિરહોતિ અત્થો. વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનન્તિ વોસ્સગ્ગસ્સ અનુપ્પદાનં; પુનપ્પુનં વિસ્સજ્જનન્તિ અત્થો. અસક્કચ્ચકિરિયતાતિ એતેસં દાનાદીનં કુસલધમ્માનં ભાવનાય પુગ્ગલસ્સ વા દેય્યધમ્મસ્સ વા અસક્કચ્ચકરણવસેન અસક્કચ્ચકિરિયા. સતતભાવો સાતચ્ચં. ન સતતભાવો અસાતચ્ચં. ન સાતચ્ચકિરિયતા અસાતચ્ચકિરિયતા. અનટ્ઠિતકરણં અનટ્ઠિતકિરિયતા. યથા નામ કકણ્ટકો થોકં ગન્ત્વા થોકં તિટ્ઠતિ, ન નિરન્તરં ગચ્છતિ, એવમેવ યો પુગ્ગલો એકદિવસં દાનં વા દત્વા પૂજં વા કત્વા ધમ્મં વા સુત્વા સમણધમ્મં વા કત્વા પુન ચિરસ્સં કરોતિ, ન નિરન્તરં પવત્તેતિ, તસ્સ સા કિરિયા અનટ્ઠિતકિરિયતાતિ વુચ્ચતિ. ઓલીનવુત્તિતાતિ નિરન્તરકરણસઙ્ખાતસ્સ વિપ્ફારસ્સેવ અભાવેન લીનવુત્તિતા. નિક્ખિત્તછન્દતાતિ કુસલકિરિયાય વીરિયછન્દસ્સ નિક્ખિત્તભાવો. નિક્ખિત્તધુરતાતિ વીરિયધુરસ્સ ઓરોપનં, ઓસક્કિતમાનસતાતિ અત્થો. અનધિટ્ઠાનન્તિ કુસલકરણે પતિટ્ઠાભાવો. અનનુયોગોતિ અનનુયુઞ્જનં. પમાદોતિ પમજ્જનં. યો એવરૂપો પમાદોતિ ઇદં અત્થપરિયાયસ્સ બ્યઞ્જનપરિયાયસ્સ ચ પરિયન્તાભાવતો આકારદસ્સનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ય્વાયં આદિતો પટ્ઠાય દસ્સિતો પમાદો, યો અઞ્ઞોપિ એવમાકારો એવંજાતિકો પમાદો પમજ્જનાકારવસેન પમજ્જના, પમજ્જિતભાવવસેન પમજ્જિતત્તન્તિ સઙ્ખં ગતો – અયં વુચ્ચતિ પમાદોતિ. લક્ખણતો પનેસ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ સતિવોસ્સગ્ગલક્ખણો, તત્થેવ સતિયા વિસ્સટ્ઠાકારો વેદિતબ્બો.

૮૪૭. થમ્ભનિદ્દેસે થદ્ધટ્ઠેન થમ્ભો; ખલિયા થદ્ધસાટકસ્સ વિય ચિત્તસ્સ થદ્ધતા એત્થ કથિતા. થમ્ભનાકારો થમ્ભના. થમ્ભિતસ્સ ભાવો થમ્ભિતત્તં. કક્ખળસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભાવો કક્ખળિયં. ફરુસસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભાવો ફારુસિયં. અભિવાદનાદિસામીચિરહાનં તસ્સા સામીચિયા અકરણવસેન ઉજુમેવ ઠપિતચિત્તભાવો ઉજુચિત્તતા. થદ્ધસ્સ અમુદુનો ભાવો અમુદુતા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં થમ્ભો નામ વુચ્ચતિ, યેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ગિલિતનઙ્ગલસીસો વિય અજગરો, વાતભરિતા વિય ભસ્તા ચેતિયં વા વુડ્ઢતરે વા દિસ્વા ઓનમિતું ન સક્કોતિ, પરિયન્તેનેવ ચરતિ. સ્વાયં ચિત્તસ્સ ઉદ્ધુમાતભાવલક્ખણોતિ વેદિતબ્બો.

૮૪૮. સારમ્ભનિદ્દેસે સારમ્ભનવસેન સારમ્ભો. પટિપ્ફરિત્વા સારમ્ભો પટિસારમ્ભો. સારમ્ભનાકારો સારમ્ભના. પટિપ્ફરિત્વા સારમ્ભના પટિસારમ્ભના. પટિસારમ્ભિતસ્સ ભાવો પટિસારમ્ભિતત્તં. અયં વુચ્ચતીતિ અયં સારમ્ભો નામ વુચ્ચતિ. સ્વાયં લક્ખણતો કરણુત્તરિયલક્ખણો નામ વુચ્ચતિ, યેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો તદ્દિગુણં તદ્દિગુણં કરોતિ. અગારિકો સમાનો એકેનેકસ્મિં ઘરવત્થુસ્મિં સજ્જિતે અપરો દ્વે વત્થૂનિ સજ્જેતિ, અપરો ચત્તારિ, અપરો અટ્ઠ, અપરો સોળસ. અનગારિકો સમાનો એકેનેકસ્મિં નિકાયે ગહિતે, ‘નાહં એતસ્સ હેટ્ઠા ભવિસ્સામી’તિ અપરો દ્વે ગણ્હાતિ, અપરો તયો, અપરો ચત્તારો, અપરો પઞ્ચ. સારમ્ભવસેન હિ ગણ્હિતું ન વટ્ટતિ. અકુસલપક્ખો એસ નિરયગામિમગ્ગો. કુસલપક્ખવસેન પન એકસ્મિં એકં સલાકભત્તં દેન્તે દ્વે દાતું, દ્વે દેન્તે ચત્તારિ દાતું વટ્ટતિ. ભિક્ખુનાપિ પરેન એકસ્મિં નિકાયે ગહિતે, ‘દ્વે નિકાયે ગહેત્વા સજ્ઝાયન્તસ્સ મે ફાસુ હોતી’તિ વિવટ્ટપક્ખે ઠત્વા તદુત્તરિ ગણ્હિતું વટ્ટતિ.

૮૪૯. અત્રિચ્છતાનિદ્દેસે યથા અરિયવંસસુત્તે (અ. નિ. ૪.૨૮) ‘લામકલામકટ્ઠો ઇતરીતરટ્ઠો’ એવં અગ્ગહેત્વા ચીવરાદીસુ યં યં લદ્ધં હોતિ, તેન તેન અસન્તુટ્ઠસ્સ; ગિહિનો વા પન રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બેસુ યં યં લદ્ધં હોતિ, તેન તેન અસન્તુટ્ઠસ્સ. ભિય્યોકમ્યતાતિ વિસેસકામતા. ઇચ્છનકવસેન ઇચ્છા. ઇચ્છાવ ઇચ્છાગતા, ઇચ્છનાકારો વા. અત્તનો લાભં અતિચ્ચ ઇચ્છનભાવો અતિચ્છતા. રાગોતિઆદીનિ હેટ્ઠા વુત્તત્થાનેવ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં અતિચ્છતા નામ વુચ્ચતિ. અત્રિચ્છતાતિપિ એતિસ્સા એવ નામં. લક્ખણતો પન સકલાભે અસન્તુટ્ઠિ પરલાભે ચ પત્થના – એતં અત્રિચ્છતાલક્ખણં. અત્રિચ્છપુગ્ગલસ્સ હિ અત્તના લદ્ધં પણીતમ્પિ લામકં વિય ખાયતિ, પરેન લદ્ધં લામકમ્પિ પણીતં વિય ખાયતિ; એકભાજને પક્કયાગુ વા ભત્તં વા પૂવો વા અત્તનો પત્તે પક્ખિત્તો લામકો વિય, પરસ્સ પત્તે પણીતો વિય ખાયતિ. અયં પન અત્રિચ્છતા પબ્બજિતાનમ્પિ હોતિ ગિહીનમ્પિ તિરચ્છાનગતાનમ્પિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – એકો કિર કુટુમ્બિકો તિંસ ભિક્ખુનિયો નિમન્તેત્વા સપૂવં ભત્તં અદાસિ. સઙ્ઘત્થેરી સબ્બભિક્ખૂનીનં પત્તે પૂવં પરિવત્તાપેત્વા પચ્છા અત્તના લદ્ધમેવ ખાદિ. બારાણસિરાજાપિ ‘અઙ્ગારપક્કમંસં ખાદિસ્સામી’તિ દેવિં આદાય અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો એકં કિન્નરિં દિસ્વા, દેવિં પહાય, તસ્સાનુપદં ગતો. દેવી નિવત્તિત્વા અસ્સમપદં ગન્ત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો પત્વા નિસિન્ના રાજાનં આગચ્છન્તં દિસ્વા આકાસે ઉપ્પતિત્વા અગમાસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા ઇમં ગાથમાહ –

અત્રિચ્છં અતિલોભેન, અતિલોભમદેન ચ;

એવં હાયતિ અત્થમ્હા, અહંવ અસિતાભુયાતિ. (જા. ૧.૨.૧૬૮);

યથા ચન્દકિન્નરિં પત્થયન્તો અસિતાભુયા રાજધીતાય હીનો પરિહીનો, એવં અત્રિચ્છં અતિલોભેન અત્થમ્હ હાયતિ જીયતીતિ દેવતા રઞ્ઞા સદ્ધિં કેળિમકાસિ.

કસ્સપબુદ્ધકાલેપિ મિત્તવિન્દકો નામ સેટ્ઠિપુત્તો અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો માતરા ‘તાત, અજ્જ ઉપોસથિકો હુત્વા વિહારે સબ્બરત્તિં ધમ્મસવનં સુણ, સહસ્સં તે દસ્સામી’તિ વુત્તે ધનલોભેન ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદાય વિહારં ગન્ત્વા ‘ઇદં ઠાનં અકુતોભય’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ધમ્માસનસ્સ હેટ્ઠા નિપન્નો સબ્બરત્તિં નિદ્દાયિત્વા ઘરં અગમાસિ. માતા પાતોવ યાગું પચિત્વા ઉપનામેસિ. સો સહસ્સં ગહેત્વાવ યાગું પિવિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘ધનં સંહરિસ્સામી’તિ. સો નાવાય સમુદ્દં પક્ખન્દિતુકામો અહોસિ. અથ નં માતા ‘‘તાત, ઇમસ્મિં કુલે ચત્તાલીસકોટિધનં અત્થિ; અલં ગમનેના’’તિ વારેસિ. સો તસ્સા વચનં અનાદિયિત્વા ગચ્છતિ એવ. સા પુરતો અટ્ઠાસિ. અથ નં કુજ્ઝિત્વા ‘અયં મય્હં પુરતો તિટ્ઠતી’તિ પાદેન પહરિત્વા પતિતં માતરં અન્તરં કત્વા અગમાસિ. માતા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘માદિસાય માતરિ એવરૂપં કમ્મં કત્વા ગતસ્સ મે ગતટ્ઠાને સુખં ભવિસ્સતી’’તિ એવંસઞ્ઞી નામ ત્વં પુત્તાતિ આહ. તસ્સ નાવં આરુય્હ ગચ્છતો સત્તમે દિવસે નાવા અટ્ઠાસિ. અથ તે મનુસ્સા ‘‘અદ્ધા એત્થ પાપપુરિસો અત્થિ; સલાકં દેથા’’તિ સલાકા દીયમાના તસ્સેવ તિક્ખત્તું પાપુણિ. તે તસ્સ ઉળુમ્પં દત્વા તં સમુદ્દે પક્ખિપિંસુ. સો એકં દીપં ગન્ત્વા વિમાનપેતીહિ સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવન્તો તાહિ ‘‘પુરતો મા અગમાસી’’તિ વુચ્ચમાનોપિ તદ્દિગુણં સમ્પત્તિં પસ્સન્તો અનુપુબ્બેન ખુરચક્કધરં એકં પુરિસં અદ્દસ. તસ્સ તં ચક્કં પદુમપુપ્ફં વિય ઉપટ્ઠાતિ. સો તં આહ – ‘‘અમ્ભો, ઇદં તયા પિળન્ધપદુમં મય્હં દેહી’’તિ. ‘‘નયિદં, સામિ, પદુમં; ખુરચક્કં એત’’ન્તિ. સો ‘‘વઞ્ચેસિ મં ત્વં. કિં મે પદુમં ન દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ત્વઞ્હિ લોહિતચન્દનં લિમ્પેત્વા પિળન્ધનં પદુમપુપ્ફં મય્હં ન દાતુકામોસી’’તિ આહ. સો ચિન્તેસિ – ‘અયમ્પિ મયા કતસદિસં કમ્મં કત્વા તસ્સ ફલં અનુભવિતુકામો’તિ. અથ નં ‘‘હન્દ રે’’તિ વત્વા તસ્સ મત્થકે ચક્કં પક્ખિપિત્વા પલાયિ. એતમત્થં વિદિત્વા સત્થા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ચતુબ્ભિ અટ્ઠજ્ઝગમા, અટ્ઠહિ પિચ સોળસ;

સોળસાહિ ચ બાત્તિંસ, અત્રિચ્છં ચક્કમાસદો;

ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૦૪);

અઞ્ઞતરોપિ અત્રિચ્છો અમચ્ચો સકવિસયં અતિક્કમિત્વા પરવિસયં પાવિસિ. તત્થ પોથિતો પલાયિત્વા એકસ્સ તાપસસ્સ વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય નિપજ્જિ. સો તાપસેન ‘કિં તે કત’ન્તિ પુચ્છિતો ઇમા ગાથાયો અભાસિ –

‘‘સકં નિકેતં અતિહીળયાનો,

અત્રિચ્છતા મલ્લગામં અગચ્છિં;

તતો જના નિક્ખમિત્વાન ગામા,

કોદણ્ડકેન પરિપોથયિંસુ મં.

‘‘સો ભિન્નસીસો રુહિરમક્ખિતઙ્ગો,

પચ્ચાગમાસિં સકં નિકેતં;

તસ્મા અહં પોસથં પાલયામિ,

અત્રિચ્છતા મા પુનરાગમાસી’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૧૩૮-૧૩૯);

૮૫૦. મહિચ્છતાનિદ્દેસે મહન્તાનિ વત્થૂનિ ઇચ્છતિ, મહતી વાસ્સ ઇચ્છાતિ મહિચ્છો, તસ્સ ભાવો મહિચ્છતા. લક્ખણતો પન અસન્તગુણસમ્ભાવનતા પટિગ્ગહણે ચ પરિભોગે ચ અમત્તઞ્ઞુતા – એતં મહિચ્છતાલક્ખણં. મહિચ્છો હિ પુગ્ગલો યથા નામ કચ્છપુટવાણિજો પિળન્ધનભણ્ડકં હત્થેન ગહેત્વા ઉચ્છઙ્ગેપિ પક્ખિપિતબ્બયુત્તકં પક્ખિપિત્વા મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ‘‘અમ્મા, અસુકં ગણ્હથ, અસુકં ગણ્હથા’’તિ મુખેન સંવિદહતિ. એવમેવ સો અપ્પમત્તકમ્પિ અત્તનો સીલં વા ગન્થં વા ધુતગુણં વા અન્તમસો અરઞ્ઞવાસમત્તકમ્પિ મહાજનસ્સ જાનન્તસ્સેવ સમ્ભાવેતુકામો હોતિ, સમ્ભાવેત્વા ચ પન સકટેહિપિ ઉપનીતે પચ્ચયે ‘અલ’ન્તિ અવત્વા ગણ્હાતિ. તયો હિ પૂરેતું ન સક્કા – અગ્ગિ ઉપાદાનેન, સમુદ્દો ઉદકેન, મહિચ્છો પચ્ચયેહીતિ.

અગ્ગિક્ખન્ધો સમુદ્દો ચ, મહિચ્છો ચાપિ પુગ્ગલો;

બહુકે પચ્ચયે દેન્તે, તયો પેતે ન પૂરયે.

મહિચ્છપુગ્ગલો હિ વિજાતમાતુયાપિ મનં ગણ્હિતું ન સક્કોતિ, પગેવ ઉપટ્ઠાકાનં.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – એકો કિર દહરભિક્ખુ પિટ્ઠપૂવે પિયાયતિ. અથસ્સ માતા પટિપત્તિં વીમંસમાના ‘સચે મે પુત્તો પટિગ્ગહણે મત્તં જાનાતિ, સકલમ્પિ નં તેમાસં પૂવેહેવ ઉપટ્ઠહિસ્સામી’તિ વસ્સૂપનાયિકદિવસે પરિવીમંસમાના પઠમં એકં પૂવં અદાસિ, તસ્મિં નિટ્ઠિતે દુતિયં, તસ્મિમ્પિ નિટ્ઠિતે તતિયં. દહરો ‘અલ’ન્તિ અવત્વા ખાદિયેવ. માતા તસ્સ અમત્તઞ્ઞુભાવં ઞત્વા ‘અજ્જેવ મે પુત્તેન સકલતેમાસસ્સ પૂવા ખાદિતા’તિ દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય એકપૂવમ્પિ ન અદાસિ.

તિસ્સમહારાજાપિ દેવસિકં ચેતિયપબ્બતે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દદમાનો ‘મહારાજ, કિં એકમેવ ઠાનં ભજસિ? કિં અઞ્ઞત્થ દાતું ન વટ્ટતી’તિ જાનપદેહિ વુત્તો દુતિયદિવસે અનુરાધપુરે મહાદાનં દાપેસિ. એકભિક્ખુપિ પટિગ્ગહણે મત્તં ન અઞ્ઞાસિ. એકમેકેન પટિગ્ગહિતં ખાદનીયભોજનીયં દ્વે તયો જના ઉક્ખિપિંસુ. રાજા દુતિયદિવસે ચેતિયપબ્બતે ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તાપેત્વા રાજન્તેપુરં આગતકાલે ‘‘પત્તં દેથા’’તિ આહ. ‘‘અલં, મહારાજ, અત્તનો પમાણેન ભિક્ખં ગણ્હિસ્સતી’’તિ એકભિક્ખુપિ પત્તં ન અદાસિ. સબ્બે પમાણયુત્તકમેવ પટિગ્ગહેસું. અથ રાજા આહ – ‘‘પસ્સથ તુમ્હાકં ભિક્ખૂસુ એકોપિ મત્તં ન જાનાતિ. હિય્યો કિઞ્ચિ અવસેસં નાહોસિ. અજ્જ ગહિતં મન્દં, અવસેસમેવ બહૂ’’તિ તેસં મત્તઞ્ઞુતાય અત્તમનો ઇતરેસઞ્ચ અમત્તઞ્ઞુતાય અનત્તમનો અહોસિ.

૮૫૧. પાપિચ્છતાનિદ્દેસે અસ્સદ્ધો સમાનો સદ્ધોતિ મં જનો જાનાતૂતિઆદીસુ એવં ઇચ્છન્તો કિં કરોતિ? અસ્સદ્ધો સદ્ધાકારં દસ્સેતિ; દુસ્સીલાદયો સીલવન્તાદીનં આકારં દસ્સેન્તિ. કથં? અસ્સદ્ધો તાવ મહામહદિવસે મનુસ્સાનં વિહારં આગમનવેલાય સમ્મજ્જનિં આદાય વિહારં સમ્મજ્જતિ, કચવરં છડ્ડેતિ, મનુસ્સેહિ દિટ્ઠભાવં ઞત્વા ચેતિયઙ્ગણં ગચ્છતિ, તત્થાપિ સમ્મજ્જિત્વા કચવરં છડ્ડેતિ, વાલિકં સમં કરોતિ, આસનાનિ ધોવતિ, બોધિમ્હિ ઉદકં સિઞ્ચતિ. મનુસ્સા દિસ્વા ‘નત્થિ મઞ્ઞે અઞ્ઞો ભિક્ખુ વિહારજગ્ગનકો, અયમેવ ઇમં વિહારં પટિજગ્ગતિ, સદ્ધો થેરો’તિ ગમનકાલે નિમન્તેત્વા ગચ્છન્તિ. દુસ્સીલોપિ ઉપટ્ઠાકાનં સમ્મુખે વિનયધરં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છતિ ‘‘ભન્તે, મયિ ગચ્છન્તે ગોણો ઉબ્બિગ્ગો. તેન ધાવતા તિણાનિ છિન્નાનિ. સમ્મજ્જન્તસ્સ મે તિણાનિ છિજ્જન્તિ. ચઙ્કમન્તસ્સ મે પાણકા મીયન્તિ. ખેળં પાતેન્તસ્સ અસતિયા તિણમત્થકે પતતિ; તત્થ તત્થ કિં હોતી’’તિ? ‘‘અનાપત્તિ, આવુસો, અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા અજાનન્તસ્સા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ભન્તે, મય્હં ગરુકં વિય ઉપટ્ઠાતિ; સુટ્ઠુ વીમંસથા’’તિ ભણતિ. તં સુત્વા મનુસ્સા ‘અમ્હાકં અય્યો એત્તકેપિ કુક્કુચ્ચાયતિ! અઞ્ઞસ્મિં ઓળારિકે કિં નામ કરિસ્સતિ; નત્થિ ઇમિના સદિસો સીલવાતિ પસન્ના સક્કારં કરોન્તિ. અપ્પસ્સુતોપિ ઉપટ્ઠાકમજ્ઝે નિસિન્નો ‘‘અસુકો તિપિટકધરો, અસુકો ચતુનિકાયિકો મય્હં અન્તેવાસિકો, મમ સન્તિકે તેહિ ધમ્મો ઉગ્ગહિતો’’તિ વદતિ. મનુસ્સા ‘અમ્હાકં અય્યેન સદિસો બહુસ્સુતો નત્થિ, એતસ્સ કિર સન્તિકે અસુકેન ચ અસુકેન ચ ધમ્મો ઉગ્ગહિતો’તિ પસન્ના સક્કારં કરોન્તિ.

સઙ્ગણિકારામોપિ મહામહદિવસે દીઘપીઠઞ્ચ અપસ્સયઞ્ચ ગાહાપેત્વા વિહારપચ્ચન્તે રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદતિ. મનુસ્સા આગન્ત્વા ‘‘થેરો કુહિ’’ન્તિ પુચ્છન્તિ. ‘‘ગણ્ઠિકપુત્તા નામ ગણ્ઠિકા એવ હોન્તિ. તેન થેરો એવરૂપે કાલે ઇધ ન નિસીદતિ, વિહારપચ્ચન્તે દિવાટ્ઠાને દીઘચઙ્કમે વિહરતી’’તિ વદન્તિ. સોપિ દિવસભાગં વીતિનામેત્વા નલાટે મક્કટસુત્તં અલ્લિયાપેત્વા પીઠં ગાહાપેત્વા આગમ્મ પરિવેણદ્વારે નિસીદતિ. મનુસ્સા ‘‘કહં, ભન્તે, ગતત્થ? આગન્ત્વા ન અદ્દસમ્હા’’તિ વદન્તિ. ‘‘ઉપાસકા, અન્તોવિહારો આકિણ્ણો; દહરસામણેરાનં વિચરણટ્ઠાનમેતં સટ્ઠિહત્થચઙ્કમે દિવાટ્ઠાને નિસીદિમ્હા’’તિ અત્તનો પવિવિત્તભાવં જાનાપેતિ.

કુસીતોપિ ઉપટ્ઠાકમજ્ઝે નિસિન્નો ‘‘ઉપાસકા, તુમ્હેહિ ઉક્કાપાતો દિટ્ઠો’’તિ વદતિ. ‘‘ન પસ્સામ, ભન્તે; કાય વેલાય અહોસી’’તિ ચ પુટ્ઠો ‘‘અમ્હાકં ચઙ્કમનવેલાયા’’તિ વત્વા ‘‘ભૂમિચાલસદ્દં અસ્સુત્થા’’તિ પુચ્છતિ. ‘‘ન સુણામ, ભન્તે; કાય વેલાયા’’તિ પુટ્ઠો ‘‘મજ્ઝિમયામે અમ્હાકં આલમ્બનફલકં અપસ્સાય ઠિતકાલે’’તિ વત્વા ‘‘મહાઓભાસો અહોસિ; સો વો દિટ્ઠો’’તિ પુચ્છતિ. ‘‘કાય વેલાય, ભન્તે’’તિ ચ વુત્તે ‘‘મય્હં ચઙ્કમમ્હા ઓતરણકાલે’’તિ વદતિ. મનુસ્સા ‘અમ્હાકં થેરો તીસુપિ યામેસુ ચઙ્કમેયેવ હોતિ; નત્થિ અય્યેન સદિસો આરદ્ધવીરિયો’તિ પસન્ના સક્કારં કરોન્તિ.

મુટ્ઠસ્સતીપિ ઉપટ્ઠાકમજ્ઝે નિસિન્નો ‘‘મયા અસુકકાલે નામ દીઘનિકાયો ઉગ્ગહિતો, અસુકકાલે મજ્ઝિમો, સંયુત્તકો, અઙ્ગુત્તરિકો; અન્તરા ઓલોકનં નામ નત્થિ, ઇચ્છિતિચ્છતટ્ઠાને મુખારુળ્હોવ તન્તિ આગચ્છતિ; ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ એળકા વિય મુખં ફન્દાપેન્તા વિહરન્તી’’તિ વદતિ. મનુસ્સા ‘નત્થિ અય્યેન સદિસો ઉપટ્ઠિતસતી’તિ પસન્ના સક્કારં કરોન્તિ.

અસમાહિતોપિ ઉપટ્ઠાકાનં સમ્મુખે અટ્ઠકથાચરિયે પઞ્હં પુચ્છતિ – ‘કસિણં નામ કથં ભાવેતિ? કિત્તકેન નિમિત્તં ઉપ્પન્નં નામ હોતિ? કિત્તકેન ઉપચારો? કિત્તકેન અપ્પના? પઠમસ્સ ઝાનસ્સ કતિ અઙ્ગાનિ? દુતિયસ્સ તતિયસ્સ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ કતિ અઙ્ગાનિ’’તિ પુચ્છતિ. તેહિ અત્તનો ઉગ્ગહિતાનુરૂપેન કથિતકાલે સિતં કત્વા ‘કિં, આવુસો, એવં ન હોસી’તિ વુત્તે ‘વટ્ટતિ, ભન્તે’તિ અત્તનો સમાપત્તિલાભિતં સૂચેતિ. મનુસ્સા ‘સમાપત્તિલાભી અય્યો’તિ પસન્ના સક્કારં કરોન્તિ.

દુપ્પઞ્ઞોપિ ઉપટ્ઠાકાનં મજ્ઝે નિસિન્નો ‘મજ્ઝિમનિકાયે મે પઞ્ચત્તયં ઓલોકેન્તસ્સ સહિદ્ધિયાવ મગ્ગો આગતો. પરિયત્તિ નામ અમ્હાકં ન દુક્કરા. પરિયત્તિવાવટો પન દુક્ખતો ન મુચ્ચતીતિ પરિયત્તિં વિસ્સજ્જયિમ્હા’તિઆદીનિ વદન્તો અત્તનો મહાપઞ્ઞતં દીપેતિ. એવં વદન્તો પનસ્સ સાસને પહારં દેતિ. ઇમિના સદિસો મહાચોરો નામ નત્થિ. ન હિ પરિયત્તિધરો દુક્ખતો ન મુચ્ચતીતિ. અખીણાસવોપિ ગામદારકે દિસ્વા ‘તુમ્હાકં માતાપિતરો અમ્હે કિં વદન્તી’’તિ? ‘‘અરહાતિ વદન્તિ, ભન્તે’’તિ. ‘યાવ છેકા ગહપતિકા, ન સક્કા વઞ્ચેતુ’ન્તિ અત્તનો ખીણાસવભાવં દીપેતિ.

અઞ્ઞેપિ ચેત્થ ચાટિઅરહન્તપારોહઅરહન્તાદયો વેદિતબ્બા – એકો કિર કુહકો અન્તોગબ્ભે ચાટિં નિખણિત્વા મનુસ્સાનં આગમનકાલે પવિસતિ. મનુસ્સા ‘કહં થેરો’તિ પુચ્છન્તિ. ‘અન્તોગબ્ભે’તિ ચ વુત્તે પવિસિત્વા વિચિનન્તાપિ અદિસ્વા નિક્ખમિત્વા ‘નત્થિ થેરો’તિ વદન્તિ. ‘અન્તોગબ્ભેયેવ થેરો’તિ ચ વુત્તે પુન પવિસન્તિ. થેરો ચાટિતો નિક્ખમિત્વા પીઠે નિસિન્નો હોતિ. તતો તેહિ ‘મયં, ભન્તે, પુબ્બે અદિસ્વા નિક્ખન્તા, કહં તુમ્હે ગતત્થા’’તિ વુત્તે ‘સમણા નામ અત્તનો ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં ગચ્છન્તી’તિ વચનેન અત્તનો ખીણાસવભાવં દીપેતિ.

અપરોપિ કુહકો એકસ્મિં પબ્બતે પણ્ણસાલાયં વસતિ. પણ્ણસાલાય ચ પચ્છતો પપાતટ્ઠાને એકો કચ્છકરુક્ખો અત્થિ. તસ્સ પારોહો ગન્ત્વા પરભાગે ભૂમિયં પતિટ્ઠિતો. મનુસ્સા મગ્ગેનાગન્ત્વા નિમન્તેન્તિ. સો પત્તચીવરમાદાય પારોહેન ઓતરિત્વા ગામદ્વારે અત્તાનં દસ્સેતિ. તતો મનુસ્સેહિ પચ્છા આગન્ત્વા ‘કતરેન મગ્ગેન આગતત્થ, ભન્તે’તિ પુટ્ઠો ‘સમણાનં આગતમગ્ગો નામ પુચ્છિતું ન વટ્ટતિ, અત્તનો ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનેનેવ આગચ્છન્તી’તિ વચનેન ખીણાસવભાવં દીપેતિ. તં પન કુહકં એકો વિદ્ધકણ્ણો ઞત્વા ‘પરિગ્ગહેસ્સામિ ન’ન્તિ એકદિવસં પારોહેન ઓતરન્તં દિસ્વા પચ્છતો છિન્દિત્વા અપ્પમત્તકેન ઠપેસિ. સો ‘પારોહતો ઓતરિસ્સામી’તિ ‘ઠ’ન્તિ પતિતો, મત્તિકા પત્તો ભિજ્જિ. સો ‘ઞાતોમ્હી’તિ નિક્ખમિત્વા પલાયિ. પાપિચ્છસ્સ ભાવો પાપિચ્છતા. લક્ખણતો પન અસન્તગુણસમ્ભાવનતા, પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા; એતં પાપિચ્છતાલક્ખણન્તિ વેદિતબ્બં.

૮૫૨. સિઙ્ગનિદ્દેસે વિજ્ઝનટ્ઠેન સિઙ્ગં; નાગરિકભાવસઙ્ખાતસ્સ કિલેસસિઙ્ગસ્સેતં નામં. સિઙ્ગારભાવો સિઙ્ગારતા, સિઙ્ગારકરણાકારો વા. ચતુરભાવો ચતુરતા. તથા ચાતુરિયં. પરિક્ખતભાવો પરિક્ખતતા; પરિખણિત્વા ઠપિતસ્સેવ દળ્હસિઙ્ગારભાવસ્સેતં નામં. ઇતરં તસ્સેવ વેવચનં. એવં સબ્બેહિપિ પદેહિ કિલેસસિઙ્ગારતાવ કથિતા.

૮૫૩. તિન્તિણનિદ્દેસે તિન્તિણન્તિ ખીયનં. તિન્તિણાયનાકારો તિન્તિણાયના. તિન્તિણેન અયિતસ્સ તિન્તિણસમઙ્ગિનો ભાવો તિન્તિણાયિતત્તં. લોલુપભાવો લોલુપ્પં. ઇતરે દ્વે આકારભાવનિદ્દેસા. પુચ્છઞ્જિકતાતિ લાભલભનકટ્ઠાને વેધનાકમ્પના નીચવુત્તિતા. સાધુકમ્યતાતિ પણીતપણીતાનં પત્થના. એવં સબ્બેહિપિ પદેહિ સુવાનદોણિયં કઞ્જિયં પિવનકસુનખસ્સ અઞ્ઞં સુનખં દિસ્વા ભુભુક્કરણં વિય ‘તવ સન્તકં, મમ સન્તક’ન્તિ કિલેસવસેન ખીયનાકારો કથિતો.

૮૫૪. ચાપલ્યનિદ્દેસે આકોટિતપચ્ચાકોટિતભાવાદીહિ ચીવરસ્સ મણ્ડના ચીવરમણ્ડના. મણિવણ્ણચ્છવિકરણાદીહિ પત્તસ્સ મણ્ડના પત્તમણ્ડના. ચિત્તકમ્માદીહિ પુગ્ગલિકસેનાસનસ્સ મણ્ડના સેનાસનમણ્ડના. ઇમસ્સ વા પૂતિકાયસ્સાતિ ઇમસ્સ મનુસ્સસરીરસ્સ. યથા હિ તદહુજાતોપિ સિઙ્ગાલો જરસિઙ્ગાલોત્વેવ ઊરુપ્પમાણાપિ ચ ગળોચિલતા પૂતિલતાત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, એવં સુવણ્ણવણ્ણોપિ મનુસ્સકાયો પૂતિકાયોત્વેવ વુચ્ચતિ. તસ્સ અન્તરન્તરા રત્તવણ્ણપણ્ડુવણ્ણાદીહિ નિવાસનપારુપનાદીહિ સજ્જના મણ્ડના નામ. બાહિરાનં વા પરિક્ખારાનન્તિ ઠપેત્વા પત્તચીવરં સેસપરિક્ખારાનં; અથવા યા એસા ચીવરમણ્ડના પત્તમણ્ડનાતિ વુત્તા, સા તેહિ વા પરિક્ખારેહિ કાયસ્સ મણ્ડના તેસં વા બાહિરપરિક્ખારાનં મણ્ડેત્વા ઠપનવસેન મણ્ડનાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. મણ્ડના વિભૂસનાતિ એત્થ ઊનટ્ઠાનસ્સ પૂરણવસેન મણ્ડના, છવિરાગાદિવસેન વિભૂસનાતિ વેદિતબ્બા. કેળનાતિ કીળના. પરિકેળનાતિ પરિકીળના. ગિદ્ધિકતાતિ ગેધયુત્તતા. ગિદ્ધિકત્તન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. ચપલભાવો ચપલતા. તથા ચાપલ્યં. ઇદં વુચ્ચતીતિ ઇદં ચાપલ્યં નામ વુચ્ચતિ, યેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો વસ્સસતિકોપિ સમાનો તદહુજાતદારકો વિય હોતિ.

૮૫૫. અસભાગવુત્તિનિદ્દેસે વિપ્પટિકૂલગ્ગાહિતાતિ અનનુલોમગ્ગાહિતા. વિપચ્ચનીકસાતતાતિ વિપચ્ચનીકેન પટિવિરુદ્ધકરણેન સુખાયના. અનાદરભાવો અનાદરિયં. તથા અનાદરિયતા. અગારવસ્સ ભાવો અગારવતા. જેટ્ઠકભાવસ્સ અકરણં અપ્પતિસ્સવતા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં અસભાગવુત્તિ નામ વુચ્ચતિ; વિસભાગજીવિકતાતિ અત્થો; યાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો માતરં પિતરં વા ગિલાનં પટિવત્તિત્વાપિ ન ઓલોકેતિ; પિતુસન્તકસ્સ કારણા માતરા સદ્ધિં, માતુસન્તકસ્સ કારણા પિતરા સદ્ધિં કલહં કરોતિ; વિસભાગજીવિતં જીવતિ, માતાપિતૂનં સન્તકસ્સ કારણા જેટ્ઠેન વા કનિટ્ઠેન વા ભાતરા સદ્ધિં કલહં કરોતિ, નિલ્લજ્જવચનં વદતિ, આચરિયસ્સ વા ઉપજ્ઝાયસ્સ વા વત્તપટિવત્તં ન કરોતિ, ગિલાનં ન ઉપટ્ઠાતિ, બુદ્ધસ્સ ભગવતો ચેતિયદસ્સનટ્ઠાને ઉચ્ચારં વા પસ્સાવં વા કરોતિ, ખેળમ્પિ સિઙ્ઘાણિકમ્પિ છડ્ડેતિ, છત્તં ધારેતિ, ઉપાહના આરુય્હ ગચ્છતિ, બુદ્ધસાવકેસુ ન લજ્જતિ, સઙ્ઘે ચિત્તીકારં ન કરોતિ, માતિમત્તપિતિમત્તાદીસુ ગરુટ્ઠાનીયેસુ હિરોત્તપ્પં ન પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ. તસ્સેવં પવત્તમાનસ્સ સબ્બા પેસા કિરિયા માતરીતિઆદીસુપિ વત્થૂસુ અસભાગવુત્તિતા નામ હોતિ.

૮૫૬. અરતિનિદ્દેસે પન્તેસૂતિ દૂરેસુ વિવિત્તેસુ વા. અધિકુસલેસૂતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ. અરતીતિ રતિપટિક્ખેપો. અરતિતાતિ અરમણાકારો. અનભિરતીતિ અનભિરતભાવો. અનભિરમણાતિ અનભિરમણાકારો. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠનાકારો. પરિતસ્સિતાતિ ઉક્કણ્ઠનવસેનેવ પરિતસ્સના.

૮૫૭. તન્દીનિદ્દેસે તન્દીતિ જાતિઆલસિયં. તન્દિયનાતિ તન્દિયનાકારો. તન્દિમનકતાતિ તન્દિયા અભિભૂતચિત્તતા. અલસસ્સ ભાવો આલસ્યં. આલસ્યાયનાકારો આલસ્યાયના. અલસ્યાયિતસ્સ ભાવો આલસ્યાયિતત્તં. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયાલસિયં કથિતં.

૮૫૮. વિજમ્ભિતાનિદ્દેસે જમ્ભનાતિ ફન્દના. પુનપ્પુનં જમ્ભના વિજમ્ભના. આનમનાતિ પુરતો નમના. વિનમનાતિ પચ્છતો નમના. સન્નમનાતિ સમન્તતો નમના. પણમનાતિ યથા હિ તન્તતો ઉટ્ઠિતપેસકારો કિસ્મિઞ્ચિદેવ ગહેત્વા ઉજુકં કાયં ઉસ્સાપેતિ, એવં કાયસ્સ ઉદ્ધં ઠપના. બ્યાધિયકન્તિ ઉપ્પન્નબ્યાધિતા. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયફન્દનમેવ કથિતં.

૮૫૯. ભત્તસમ્મદનિદ્દેસે ભુત્તાવિસ્સાતિ ભુત્તવતો. ભત્તમુચ્છાતિ ભત્તગેલઞ્ઞં; બલવભત્તેન હિ મુચ્છાપત્તો વિય હોતિ. ભત્તકિલમથોતિ ભત્તેન કિલન્તભાવો. ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તદરથો. તસ્મિઞ્હિ સમયે પરિળાહુપ્પત્તિયા ઉપહતિન્દ્રિયો હોતિ, કાયો જીરતિ. કાયદુટ્ઠુલ્લન્તિ ભત્તં નિસ્સાય કાયસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા.

૮૬૦. ચેતસો લીનત્તનિદ્દેસો હેટ્ઠા ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાયં વુત્તત્થોયેવ. ઇમેહિ પન સબ્બેહિપિ પદેહિ કિલેસવસેન ચિત્તસ્સ ગિલાનાકારો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

૮૬૧. કુહનાનિદ્દેસે લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતસ્સાતિ લાભઞ્ચ સક્કારઞ્ચ કિત્તિસદ્દઞ્ચ નિસ્સિતસ્સ, પત્થયન્તસ્સાતિ અત્થો. પાપિચ્છસ્સાતિ અસન્તગુણદીપનકામસ્સ. ઇચ્છાપકતસ્સાતિ ઇચ્છાય અપકતસ્સ, ઉપદ્દુતસ્સાતિ અત્થો.

ઇતો પરં યસ્મા પચ્ચયપટિસેવન સામન્તજપ્પનઇરિયાપથસન્નિસ્સિતવસેન મહાનિદ્દેસે તિવિધં કુહનવત્થુ આગતં, તસ્મા તિવિધમ્પિ તં દસ્સેતું પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેન વાતિ એવમાદિ આરદ્ધં. તત્થ ચીવરાદીહિ નિમન્તિતસ્સ તદત્થિકસ્સેવ સતો પાપિચ્છતં નિસ્સાય પટિક્ખિપનેન, તે ચ ગહપતિકે અત્તનિ સુપ્પતિટ્ઠિતસદ્ધે ઞત્વા પુન તેસં ‘અહો અય્યો અપ્પિચ્છો, ન કિઞ્ચિ પટિગ્ગણ્હિતું ઇચ્છતિ, સુલદ્ધં વત નો અસ્સ સચે અપ્પમત્તકં કિઞ્ચિ પટિગ્ગણ્હેય્યા’તિ નાનાવિધેહિ ઉપાયેહિ પણીતાનિ ચીવરાદીનિ ઉપનેન્તાનં તદનુગ્ગહકામતંયેવ આવિકત્વા પટિગ્ગહણેન ચ તતો પભુતિ અસીતિસકટભારેહિ ઉપનામનહેતુભૂતં વિમ્હાપનં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. વુત્તમ્પિ ચેતં મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૮૭) –

‘‘કતમં પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ? ઇધ ગહપતિકા ભિક્ખું નિમન્તેન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેહિ. સો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો અત્થિકો ચીવર …પે… પરિક્ખારાનં ભિય્યોકમ્યતં ઉપાદાય ચીવરં પચ્ચક્ખાતિ, પિણ્ડપાતં પચ્ચક્ખાતિ, સેનાસનં પચ્ચક્ખાતિ, ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પચ્ચક્ખાતિ. સો એવમાહ – ‘‘કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન ચીવરેન? એતં સારુપ્પં યં સમણો સુસાના વા સઙ્કારકૂટા વા પાપણિકા વા નન્તકાનિ ઉચ્ચિનિત્વા સઙ્ઘાટિં કત્વા ધારેય્ય. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન પિણ્ડપાતેન? એતં સારુપ્પં યં સમણો ઉઞ્છાચરિયાય પિણ્ડિયાલોપેન જીવિકં કપ્પેય્ય. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન સેનાસનેન? એતં સારુપ્પં યં સમણો રુક્ખમૂલિકો વા અસ્સ સોસાનિકો વા અબ્ભોકાસિકો વા. કિં સમણસ્સ મહગ્ઘેન ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારેન? એતં સારુપ્પં યં સમણો પૂતિમુત્તેન વા હરીતકીખણ્ડેન વા ઓસધં કરેય્યાતિ. તદુપાદાય લૂખં ચીવરં ધારેતિ, લૂખં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જતિ, લૂખં સેનાસનં પટિસેવતિ, લૂખં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પટિસેવતિ. તમેનં ગહપતિકા એવં જાનન્તિ – ‘અયં સમણો અપ્પિચ્છો સન્તુટ્ઠો પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો ધુતવાદો’તિ ભિય્યો ભિય્યો નિમન્તેન્તિ ચીવર…પે… પરિક્ખારેહિ. સો એવમાહ – ‘તિણ્ણં સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ – સદ્ધાય સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ, દેય્યધમ્મસ્સ…પે… દક્ખિણેય્યાનં સમ્મુખીભાવા સદ્ધો કુલપુત્તો બહું પુઞ્ઞં પસવતિ. તુમ્હાકઞ્ચેવાયં સદ્ધા અત્થિ, દેય્યધમ્મો ચ સંવિજ્જતિ, અહઞ્ચ પટિગ્ગાહકો. સચાહં ન પટિગ્ગહેસ્સામિ, એવં તુમ્હે પુઞ્ઞેન પરિબાહિરા ભવિસ્સથ; ન મય્હં ઇમિના અત્થો, અપિચ તુમ્હાકં એવ અનુકમ્પાય પટિગ્ગણ્હામી’તિ. તદુપાદાય બહુમ્પિ ચીવરં પટિગ્ગણ્હાતિ, બહુમ્પિ પિણ્ડપાતં…પે… ભેસજ્જપરિક્ખારં પટિગ્ગણ્હાતિ. યા એવરૂપા ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂ’’તિ.

પાપિચ્છસ્સેવ પન સતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમપરિદીપનવાચાય તથા તથા વિમ્હાપનં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. યથાહ – ‘‘કતમં સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ? ઇધેકચ્ચો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયો ‘એવં મં જનો સમ્ભાવેસ્સતી’તિ અરિયધમ્મસન્નિસ્સિતં વાચં ભાસતિ – ‘યો એવરૂપં ચીવરં ધારેતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’તિ ભણતિ; ‘યો એવરૂપં પત્તં, લોહથાલકં, ધમકરણં, પરિસાવનં, કુઞ્ચિકં, ઉપાહનં, કાયબન્ધનં, આયોગં ધારેતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’તિ ભણતિ; ‘યસ્સ એવરૂપો ઉપજ્ઝાયો, આચરિયો, સમાનુપજ્ઝાયો, સમાનાચરિયકો, મિત્તો સન્દિટ્ઠો, સમ્ભત્તો, સહાયો; યો એવરૂપે વિહારે વસતિ – અડ્ઢયોગે, પાસાદે, હમ્મિયે, ગુહાયં, લેણે, કુટિયા, કૂટાગારે, અટ્ટે, માળે, ઉદોસિતે, ઉદ્દણ્ડે, ઉપટ્ઠાનસાલાયં, મણ્ડપે, રુક્ખમૂલે વસતિ, સો સમણો મહેસક્ખો’તિ ભણતિ.

‘‘અથ વા કોરજિકકોરજિકો ભાકુટિકભાકુટિકો કુહકકુહકો લપકલપકો મુખસમ્ભાવિતો ‘અયં સમણો ઇમાસં એવરૂપાનં સન્તાનં વિહારસમાપત્તીનં લાભી’તિ તાદિસં ગમ્ભીરં ગૂળ્હં નિપુણં પટિચ્છન્નં લોકુત્તરં સુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તં કથં કથેતિ. યા એવરૂપા ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ સામન્તજપ્પનસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂ’’તિ.

પાપિચ્છસ્સેવ પન સતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયકતેન ઇરિયાપથેન વિમ્હાપનં ઇરિયાપથસન્નિસ્સિતં કુહનવત્થૂતિ વેદિતબ્બં. યથાહ – ‘‘કતમં ઇરિયાપથસઙ્ખાતં કુહનવત્થુ? ઇધેકચ્ચો પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતો સમ્ભાવનાધિપ્પાયો ‘એવં મં જનો સમ્ભાવેસ્સતી’તિ ગમનં સણ્ઠપેતિ, સયનં સણ્ઠપેતિ, પણિધાય ગચ્છતિ, પણિધાય તિટ્ઠતિ, પણિધાય નિસીદતિ, પણિધાય સેય્યં કપ્પેતિ, સમાહિતો વિય ગચ્છતિ, સમાહિતો વિય તિટ્ઠતિ, નિસીદતિ, સેય્યં કપ્પેતિ, આપાથકજ્ઝાયીવ હોતિ. યા એવરૂપા ઇરિયાપથસ્સ આઠપના ઠપના સણ્ઠપના ભાકુટિકા ભાકુટિયં કુહના કુહાયના કુહિતત્તં – ઇદં વુચ્ચતિ ઇરિયાપથસઙ્ખાતં કુહનવત્થૂ’’તિ.

તત્થ પચ્ચયપટિસેવનસઙ્ખાતેનાતિ પચ્ચયપટિસેવનન્તિ એવં સઙ્ખાતેન પચ્ચયપટિસેવનેન. સામન્તજપ્પિતેનાતિ સમીપે ભણિતેન. ઇરિયાપથસ્સાતિ ચતુઇરિયાપથસ્સ. આઠપનાતિ આદિઠપના, આદરેન વા ઠપના. ઠપનાતિ ઠપનાકારો. સણ્ઠપનાતિ અભિસઙ્ખરણા, પાસાદિકભાવકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. ભાકુટિકાતિ પધાનપુરિમટ્ઠિતભાવદસ્સનેન ભાકુટિકરણં, મુખસઙ્કોચોતિ વુત્તં હોતિ. ભાકુટિકરણં સીલમસ્સાતિ ભાકુટિકો; ભાકુટિકસ્સ ભાવો ભાકુટિયં. કુહનાતિ વિમ્હાપનં, કુહસ્સ આયના કુહાયના. કુહિતસ્સ ભાવો કુહિતત્તન્તિ.

૮૬૨. લપનાનિદ્દેસે આલપનાતિ વિહારં આગતમનુસ્સે દિસ્વા કિમત્થાય ભોન્તો આગતા? કિં ભિક્ખૂ નિમન્તેતું? યદિ એવં ગચ્છથ; અહં પચ્છતો ભિક્ખૂ ગહેત્વા આગચ્છામી’તિ એવં આદિતોવ લપના. અથ વા અત્તાનં ઉપનેત્વા ‘અહં તિસ્સો, મયિ રાજા પસન્નો, મયિ અસુકો ચ અસુકો ચ રાજમહામત્તો પસન્નો’તિ એવં અત્તુપનાયિકા લપના આલપના. લપનાતિ પુટ્ઠસ્સ સતો વુત્તપ્પકારમેવ લપનં. સલ્લપનાતિ ગહપતિકાનં ઉક્કણ્ઠને ભીતસ્સ ઓકાસં દત્વા સુટ્ઠુ લપના. ઉલ્લપનાતિ ‘મહાકુટુમ્બિકો, મહાનાવિકો, મહાદાનપતી’તિ એવં ઉદ્ધં કત્વા લપના. સમુલ્લપનાતિ સબ્બતોભાગેન ઉદ્ધં કત્વા લપના. ઉન્નહનાતિ ‘ઉપાસકા, પુબ્બે ઈદિસે કાલે દાનં દેથ; ઇદાનિ કિં ન દેથા’તિ એવં યાવ ‘દસ્સામ, ભન્તે, ઓકાસં ન લભામા’તિઆદીનિ વદન્તિ તાવ ઉદ્ધં નહના, વેઠનાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા ઉચ્છુહત્થં દિસ્વા ‘કુતો આગતા, ઉપાસકા’તિ પુચ્છતિ. ‘ઉચ્છુખેત્તતો, ભન્તે’તિ. ‘કિં તત્થ ઉચ્છુ મધુર’ન્તિ? ‘ખાદિત્વા, ભન્તે, જાનિતબ્બ’ન્તિ. ‘ન, ઉપાસકા, ભિક્ખુસ્સ ‘ઉચ્છું દેથા’તિ વત્તું વટ્ટતી’તિ યા એવરૂપા નિબ્બેઠેન્તસ્સાપિ વેઠનકકથા, સા ઉન્નહના. સબ્બતોભાગેન પુનપ્પુનં ઉન્નહના સમુન્નહના. ઉક્કાચનાતિ ‘એતં કુલં મંયેવ જાનાતિ, સચે એત્થ દેય્યધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, મય્હમેવ દેતી’તિ એવં ઉક્ખિપિત્વા કાચના ઉક્કાચના; ઉદ્દીપનાતિ વુત્તં હોતિ.

તેલકન્દરિકવત્થુ ચેત્થ વત્તબ્બં. દ્વે કિર ભિક્ખૂ એકં ગામં પવિસિત્વા આસનસાલાય નિસીદિત્વા એકં કુમારિકં દિસ્વા પક્કોસિંસુ. તાય આગતાય તત્રેકો એકં પુચ્છિ – ‘અયં, ભન્તે, કસ્સ કુમારિકા’તિ? ‘અમ્હાકં ઉપટ્ઠાયિકાય તેલકન્દરિકાય ધીતા, આવુસો. ઇમિસ્સા માતા મયિ ગેહં ગતે સપ્પિં દદમાના ઘટેનેવ દેતિ, અયમ્પિ માતા વિય ઘટેનેવ દેતી’તિ ઉક્કાચેતિ.

સબ્બતોભાગેન પુનપ્પુનં ઉક્કાચના સમુક્કાચના. અનુપ્પિયભાણિતાતિ સચ્ચાનુરૂપં વા ધમ્માનુરૂપં વા અનપલોકેત્વા પુનપ્પુનં પિયભણનમેવ. ચાટુકમ્યતાતિ નીચવુત્તિતા; અત્તાનં હેટ્ઠતો ઠપેત્વા વત્તનં. મુગ્ગસૂપ્યતાતિ મુગ્ગસૂપસદિસતા. યથા મુગ્ગેસુ પચ્ચમાનેસુ કોચિદેવ ન પચ્ચતિ, અવસેસા પચ્ચન્તિ; એવં યસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચને કિઞ્ચિદેવ સચ્ચં હોતિ, સેસં અલિકં – અયં પુગ્ગલો મુગ્ગસૂપ્યોતિ વુચ્ચતિ. તસ્સ ભાવો મુગ્ગસૂપ્યતા. પારિભટયતાતિ પારિભટયભાવો. યો હિ કુલદારકે ધાતી વિય અઙ્કેન વા ખન્ધેન વા પરિભટતિ, ધારેતીતિ અત્થો; તસ્સ પરિભટસ્સ કમ્મં પારિભટયં; પારિભટયસ્સ ભાવો પારિભટયતાતિ.

૮૬૩. નેમિત્તિકતાનિદ્દેસે નિમિત્તન્તિ યંકિઞ્ચિ પરેસં પચ્ચયદાનસંયોજનકં કાયવચીકમ્મં. નિમિત્તકમ્મન્તિ નિમિત્તસ્સ કરણકોસલ્લં.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર પિણ્ડપાતિકો ઉપટ્ઠાકકમ્મારસ્સ ગેહદ્વારં ગન્ત્વા ‘કિં ભન્તે’તિ પુચ્છિતો ચીવરન્તરેન હત્થં નીહરિત્વા વાસિપહરણાકારં અકાસિ. કમ્મારો ‘સલ્લક્ખિતં મે, ભન્તે’તિ વાસિં કત્વા અદાસિ. ઓભાસોતિ પચ્ચયપટિસંયુત્તકથા. ઓભાસકમ્મન્તિ વચ્છકપાલકે દિસ્વા ‘કિં ઇમે વચ્છા ખીરગોવચ્છા, તક્કગોવચ્છા’તિ પુચ્છિત્વા ‘ખીરગોવચ્છા, ભન્તે’તિ વુત્તે ‘ન ખીરગોવચ્છા, યદિ ખીરગોવચ્છા સિયું ભિક્ખૂપિ ખીરં લભેય્યુ’ન્તિ એવમાદિના નયેન તેસં દારકાનં માતાપિતૂનં નિવેદેત્વા ખીરદાપનાદિકં ઓભાસકરણં. સામન્તજપ્પાતિ સમીપં કત્વા જપ્પનં.

જાતકભાણકવત્થુ ચેત્થ કથેતબ્બં. એકો કિર જાતકભાણકત્થેરો ભુઞ્જિતુકામો ઉપટ્ઠાયિકાય ગેહં પવિસિત્વા નિસીદિ. સા અદાતુકામા ‘તણ્ડુલા નત્થી’તિ ભણન્તી તણ્ડુલે આહરિતુકામા વિય પટિવિસ્સકઘરં ગતા. ભિક્ખુ અન્તોગબ્ભં પવિસિત્વા ઓલોકેન્તો કવાટકોણે ઉચ્છું, ભાજને ગુળં, પિટકે લોણમચ્છફાલં, કુમ્ભિયં તણ્ડુલે, ઘટે ઘતં દિસ્વા નિક્ખમિત્વા નિસીદિ. ઘરણી ‘તણ્ડુલં નાલત્થ’ન્તિ આગતા. થેરો ‘ઉપાસિકે, અજ્જ ભિક્ખા ન સમ્પજ્જિસ્સતી’તિ પટિકચ્ચેવ નિમિત્તં અદ્દસ’ન્તિ આહ. ‘કિં, ભન્તે’તિ? ‘કવાટકોણે નિક્ખિત્તં ઉચ્છું વિય સપ્પં અદ્દસં; ‘તં પહરિસ્સામી’તિ ઓલોકેન્તો ભાજને ઠપિતં ગુળપિણ્ડં વિય પાસાણં લેડ્ડુકેન; પહટેન સપ્પેન કતં, પિટકે નિક્ખિત્તલોણમચ્છફાલસદિસં, ફણં; તસ્સ તં લેડ્ડું ડંસિતુકામસ્સ, કુમ્ભિયા તણ્ડુલસદિસે દન્તે; અથસ્સ કુપિતસ્સ, ઘટે પક્ખિત્તઘતસદિસં, મુખતો નિક્ખમન્તં વિસમિસ્સકં ખેળ’ન્તિ. સા ‘ન સક્કા મુણ્ડકં વઞ્ચેતુ’ન્તિ ઉચ્છું દત્વા ઓદનં પચિત્વા ઘતગુળમચ્છેહિ સદ્ધિં અદાસીતિ. એવં સમીપં કત્વા જપ્પનં સામન્તજપ્પાતિ વેદિતબ્બં. પરિકથાતિ યથા તં લભતિ તથા પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા કથનં.

૮૬૪. નિપ્પેસિકતાનિદ્દેસે અક્કોસનાતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસના. વમ્ભનાતિ પરિભવિત્વા કથનં. ગરહનાતિ ‘અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો’તિઆદિના નયેન દોસારોપના. ઉક્ખેપનાતિ ‘મા એતં એત્થ કથેથા’તિ વાચાય ઉક્ખિપનં. સબ્બતોભાગેન સવત્થુકં સહેતુકં કત્વા ઉક્ખેપના સમુક્ખેપના. અથવા અદેન્તં ‘અહો દાનપતી’તિ એવં ઉક્ખિપનં ઉક્ખેપના. ‘મહાદાનપતી’તિ એવં સુટ્ઠુ ઉક્ખેપના સમુક્ખેપના. ખિપનાતિ ‘કિં ઇમસ્સ જીવિતં બીજભોજિનો’તિ એવં ઉપ્પણ્ડના. સઙ્ખિપનાતિ ‘કિં ઇમં અદાયકોતિ ભણથ યો નિચ્ચકાલં સબ્બેસમ્પિ નત્થીતિ વચનં દેતી’તિ એવં સુટ્ઠુતરં ઉપ્પણ્ડના. પાપનાતિ અદાયકત્તસ્સ અવણ્ણસ્સ વા પાપનં. સબ્બતોભાગેન પાપના સમ્પાપના. અવણ્ણહારિકાતિ ‘એવં મે અવણ્ણભયાપિ દસ્સતી’તિ ગેહતો ગેહં, ગામતો ગામં, જનપદતો જનપદં અવણ્ણહરણં. પરપિટ્ઠિમંસિકતાતિ પુરતો મધુરં ભણિત્વા પરમ્મુખે અવણ્ણભાસિતા. એસા હિ અભિમુખં ઓલોકેતું અસક્કોન્તસ્સ પરમ્મુખાનં પિટ્ઠિમંસખાદનં વિય હોતિ. તસ્મા પરપિટ્ઠિમંસિકતાતિ વુત્તા. અયં વુચ્ચતિ નિપ્પેસિકતાતિ અયં યસ્મા વેળુપેસિકા વિય અબ્ભઙ્ગં પરસ્સ ગુણં નિપ્પેસેતિ નિપુઞ્છતિ, યસ્મા વા ગન્ધજાતં નિપિસિત્વા ગન્ધમગ્ગના વિય પરગુણે નિપિસિત્વા વિચુણ્ણેત્વા એસા લાભમગ્ગના હોતિ, તસ્મા નિપ્પેસિકતાતિ વુચ્ચતીતિ.

૮૬૫. લાભેન લાભં નિજિગીસનતાનિદ્દેસે નિજિગીસનતાતિ મગ્ગના. ઇતો લદ્ધન્તિ ઇમમ્હા ગેહા લદ્ધં. અમુત્રાતિ અમુકમ્હિ ગેહે. એટ્ઠીતિ ઇચ્છના. ગવેટ્ઠીતિ મગ્ગના. પરિયેટ્ઠીતિ પુનપ્પુનં મગ્ગના. આદિતો પટ્ઠાય લદ્ધં લદ્ધં ભિક્ખં તત્ર તત્ર કુલદારકાનં દત્વા અન્તે ખીરયાગું લભિત્વા ગતભિક્ખુવત્થુ ચેત્થ કથેતબ્બં. એસનાતિઆદીનિ એટ્ઠીતિઆદીનં વેવચનાનિ, તસ્મા એટ્ઠીતિ એસના, ગવેટ્ઠીતિ ગવેસના, પરિયેટ્ઠીતિ પરિયેસના. ઇચ્ચેવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

૮૬૬. સેય્યમાનનિદ્દેસે જાતિયાતિ ખત્તિયભાવાદિજાતિસમ્પત્તિયા. ગોત્તેનાતિ ગોતમગોત્તાદિના ઉક્કટ્ઠગોત્તેન. કોલપુત્તિયેનાતિ મહાકુલભાવેન. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ વણ્ણસમ્પન્નસરીરતાય. સરીરઞ્હિ પોક્ખરન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ વણ્ણસમ્પત્તિયા અભિરૂપભાવેનાતિ અત્થો. ધનેનાતિઆદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ. માનં જપ્પેતીતિ એતેસુ યેન કેનચિ વત્થુના ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ માનં પવત્તેતિ કરોતિ.

૮૬૭. સદિસમાનનિદ્દેસે માનં જપ્પેતીતિ એતેસુ યેન કેનચિ વત્થુના ‘સદિસોહમસ્મી’તિ માનં પવત્તેતિ. અયમેત્થ અત્થતો વિસેસો. પાળિયં પન નાનાકરણં નત્થિ.

૮૬૮. હીનમાનનિદ્દેસે ઓમાનં જપ્પેતીતિ હેટ્ઠામાનં પવત્તેતિ. ઓમાનોતિ લામકો હેટ્ઠામાનો. ઓમઞ્ઞના ઓમઞ્ઞિતત્તન્તિ આકારભાવનિદ્દેસો. હીળનાતિ જાતિઆદીહિ અત્તજિગુચ્છના. ઓહીળનાતિ અતિરેકતો હીળના. ઓહીળિતત્તન્તિ તસ્સેવ ભાવનિદ્દેસો. અત્તુઞ્ઞાતિ અત્તાનં હીનં કત્વા જાનના. અત્તાવઞ્ઞાતિ અત્તાનં અવજાનના. અત્તપરિભવોતિ જાતિઆદિસમ્પત્તિનામમેવ જાતાતિ અત્તાનં પરિભવિત્વા મઞ્ઞના. એવમિમે તયો માના પુગ્ગલં અનિસ્સાય જાતિઆદિવત્થુવસેનેવ કથિતા. તેસુ એકેકો તિણ્ણમ્પિ સેય્યસદિસહીનાનં ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ ‘સેય્યોહમસ્મી’તિ માનો સેય્યસ્સેવ યાથાવમાનો, સેસાનં અયાથાવમાનો. ‘સદિસોહમસ્મી’તિ માનો સદિસસ્સેવ યાથાવમાનો, સેસાનં અયાથાવમાનો. ‘હીનોહમસ્મી’તિ માનો હીનસ્સેવ યાથાવમાનો, સેસાનં અયાથાવમાનો.

૮૬૯. તત્થ કતમો સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિઆદયો પન નવ માના પુગ્ગલં નિસ્સાય કથિતા. તેસુ તયો તયો એકેકસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્થ દહતીતિ ઠપેતિ. તં નિસ્સાયાતિ તં સેય્યતો દહનં નિસ્સાય. એત્થ પન સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનો રાજૂનઞ્ચેવ પબ્બજિતાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ ‘રટ્ઠેન વા ધનેન વા વાહનેહિ વા કો મયા સદિસો અત્થી’તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ ‘સીલધુતઙ્ગાદીહિ કો મયા સદિસો અત્થી’તિ એતં માનં કરોતિ.

૮૭૦. સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ ‘રટ્ઠેન વા ધનેન વા વાહનેહિ વા અઞ્ઞરાજૂહિ સદ્ધિં મય્હં કિં નાનાકરણ’ન્તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ ‘સીલધુતઙ્ગાદીહિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના સદ્ધિં મય્હં કિં નાનાકરણ’ન્તિ એતં માનં કરોતિ.

૮૭૧. સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મીતિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ હિ રઞ્ઞો રટ્ઠં વા ધનં વા વાહનાનિ વા સમ્પન્નાનિ ન હોન્તિ, સો ‘મય્હં રાજાતિ વોહારસુખમત્તમેવ; કિં રાજા નામ અહ’ન્તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ ‘અપ્પલાભસક્કારો અહં. ધમ્મકથિકો બહુસ્સુતો મહાથેરોતિ કથામત્તમેવ. કિં ધમ્મકથિકો નામાહં, કિં બહુસ્સુતો નામાહં, કિં મહાથેરો નામાહં યસ્સ મે લાભસક્કારો નત્થી’તિ એતં માનં કરોતિ.

૮૭૨. સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનાદયો અમચ્ચાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. અમચ્ચો હિ રટ્ઠિયો વા ‘ભોગયાનવાહનાદીહિ કો મયા સદિસો અઞ્ઞો રાજપુરિસો અત્થી’તિ વા ‘મય્હં અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં કિં નાનાકરણ’ન્તિ વા ‘અમચ્ચોતિ નામમત્તમેવ મય્હં; ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મે નત્થિ. કિં અમચ્ચો નામાહ’ન્તિ એતે માને કરોતિ.

૮૭૫. હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ માનાદયો દાસાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. દાસો હિ ‘માતિતો વા પિતિતો વા કો મયા સદિસો અઞ્ઞો દાસો નામ અત્થિ’ અઞ્ઞે જીવિતું અસક્કોન્તા કુચ્છિહેતુ દાસા નામ જાતા. અહં પન પવેણીઆગતત્તા સેય્યો’તિ વા ‘પવેણીઆગતભાવેન ઉભતોસુદ્ધિકદાસત્તેન અસુકદાસેન નામ સદ્ધિં કિં મય્હં નાનાકરણ’ન્તિ વા ‘કુચ્છિવસેનાહં દાસબ્યં ઉપગતો. માતાપિતુકોટિયા પન મે દાસટ્ઠાનં નત્થિ. કિં દાસો નામ અહ’ન્તિ વા એતે માને કરોતિ. યથા ચ દાસો એવં પુક્કુસચણ્ડાલાદયોપિ એતે માને કરોન્તિયેવ.

એત્થ ચ ‘સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મી’તિ ઉપ્પન્નમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. તથા ‘સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મી’તિ ‘હીનસ્સ હીનોહમસ્મી’તિ ઉપ્પન્નમાનોવ યાથાવમાનો, ઇતરે દ્વે અયાથાવમાના. તત્થ યાથાવમાના અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા, અયાથાવમાના સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝા.

૮૭૮. એવં સવત્થુકે માને કથેત્વા ઇદાનિ અવત્થુકં નિબ્બત્તિતમાનમેવ દસ્સેતું તત્થ કતમો માનોતિઆદિ વુત્તં.

૮૭૯. અતિમાનનિદ્દેસે સેય્યાદિવસેન પુગ્ગલં અનામસિત્વા જાતિઆદીનં વત્થુવસેનેવ નિદ્દિટ્ઠો. તત્થ અતિમઞ્ઞતીતિ ‘જાતિઆદીહિ મયા સદિસો નત્થી’તિ અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞતિ.

૮૮૦. માનાતિમાનનિદ્દેસે યો એવરૂપોતિ યો એસો ‘અયં પુબ્બે મયા સદિસો, ઇદાનિ અહં સેટ્ઠો, અહં હીનતરો’તિ ઉપ્પન્નો માનો. અયં ભારાતિભારો વિય પુરિમં સદિસમાનં ઉપાદાય માનાતિમાનોતિ દસ્સેતું એવમાહ.

૮૮૧. ઓમાનનિદ્દેસો હીનમાનનિદ્દેસસદિસોયેવ. વેનેય્યવસેન પન સો ‘હીનોહમસ્મી’તિ માનો નામ વુત્તો – અયં ઓમાનો નામ. અપિચેત્થ ‘ત્વં જાતિમા, કાકજાતિ વિય તે જાતિ; ત્વં ગોત્તવા, ચણ્ડાલગોત્તં વિય તે ગોત્તં; તુય્હં સરો અત્થિ, કાકસ્સરો વિય તે સરો’તિ એવં અત્તાનં હેટ્ઠા કત્વા પવત્તનવસેન અયં ઓમાનોતિ વેદિતબ્બો.

૮૮૨. અધિમાનનિદ્દેસે અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિતાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ અપ્પત્વા પત્તસઞ્ઞિતાય. અકતેતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ કત્તબ્બકિચ્ચે અકતેયેવ. અનધિગતેતિ ચતુસચ્ચધમ્મે અનધિગતે. અસચ્છિકતેતિ અરહત્તેન અપચ્ચક્ખકતે. અયં વુચ્ચતિ અધિમાનોતિ અયં અધિગતમાનો નામ વુચ્ચતિ.

અયં પન કસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, કસ્સ નુપ્પજ્જતીતિ? અરિયસાવકસ્સ તાવ નુપ્પજ્જતિ. સો હિ મગ્ગફલનિબ્બાનપહીનકિલેસાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણેન સઞ્જાતસોમનસ્સો અરિયગુણપટિવેધે નિક્કઙ્ખો. તસ્મા સોતાપન્નાદીનં ‘અહં સકદાગામી’તિઆદિવસેન માનો નુપ્પજ્જતિ; દુસ્સીલસ્સાપિ નુપ્પજ્જતિ; સો હિ અરિયગુણાધિગમે નિરાસોવ. સીલવતોપિ પરિચ્ચત્તકમ્મટ્ઠાનસ્સ નિદ્દારામતાદિમનુયુત્તસ્સ નુપ્પજ્જતિ.

પરિસુદ્ધસીલસ્સ પન કમ્મટ્ઠાને અપ્પમત્તસ્સ નામરૂપં વવત્થપેત્વા પચ્ચયપરિગ્ગહેન વિતિણ્ણકઙ્ખસ્સ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ ઉપ્પજ્જતિ; ઉપ્પન્ને ચ સુદ્ધસમથલાભી વા સુદ્ધવિપસ્સનાલાભી વા અન્તરા ઠપેતિ. સો હિ દસપિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ વસ્સાનિ કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તો ‘અહં સોતાપન્નો’તિ વા ‘સકદાગામી’તિ વા ‘અનાગામી’તિ વા મઞ્ઞતિ. સમથવિપસ્સનાલાભી પન અરહત્તેયેવ ઠપેતિ. તસ્સ હિ સમાધિબલેન કિલેસા વિક્ખમ્ભિતા, વિપસ્સનાબલેન સઙ્ખારા સુપરિગ્ગહિતા. તસ્મા સટ્ઠિપિ વસ્સાનિ અસીતિપિ વસ્સાનિ વસ્સસતમ્પિ કિલેસા ન સમુદાચરન્તિ; ખીણાસવસ્સેવ ચિત્તચારો હોતિ. સો એવં દીઘરત્તં કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તો અન્તરા અટ્ઠત્વાવ ‘અરહા અહ’ન્તિ મઞ્ઞતિ, ઉચ્ચમાલઙ્કવાસી મહાનાગત્થેરો વિય, હઙ્કનકવાસી મહાદત્તત્થેરો વિય, ચિત્તલપબ્બતે નિઙ્કપોણ્ણપધાનઘરવાસી ચૂળસુમત્થેરો વિય ચ.

તત્રિદં એકવત્થુપરિદીપનં – તલઙ્ગરવાસી ધમ્મદિન્નત્થેરો કિર નામ એકો પભિન્નપટિસમ્ભિદો મહાખીણાસવો મહતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઓવાદદાયકો અહોસિ. સો એકદિવસં અત્તનો દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા ‘કિન્નુ ખો અમ્હાકં આચરિયસ્સ ઉચ્ચતલિઙ્કવાસીમહાનાગત્થેરસ્સ સમણકિચ્ચં મત્થકં પત્તો, નો’તિ આવજ્જન્તો પુથુજ્જનભાવમેવસ્સ દિસ્વા ‘મયિ અગચ્છન્તે પુથુજ્જનકાલકિરિયમેવ કરિસ્સતી’તિ ચ ઞત્વા ઇદ્ધિયા વેહાસં ઉપ્પતિત્વા દિવાટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ થેરસ્સ સમીપે ઓરોહિત્વા વન્દિત્વા વત્તં દસ્સેત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ‘કિં, આવુસો ધમ્મદિન્ન, અકાલે આગતોસી’તિ ચ વુત્તો ‘પઞ્હં, ભન્તે, પુચ્છિતું આગતોમ્હી’તિ આહ.

તતો ‘પુચ્છાવુસો, જાનમાનો કથયિસ્સામી’તિ વુત્તો પઞ્હાસહસ્સં પુચ્છિ. થેરો પુચ્છિતપુચ્છિતં પઞ્હં અસજ્જમાનોવ કથેસિ. તતો ‘અતિતિક્ખં તે, ભન્તે, ઞાણં. કદા તુમ્હેહિ અયં ધમ્મો અધિગતો’તિ વુત્તો ‘ઇતો સટ્ઠિવસ્સકાલે, આવુસો’તિ આહ. ‘સમાધિમ્પિ, ભન્તે, વળઞ્જેથા’તિ? ‘ન ઇદં, આવુસો, ભારિય’ન્તિ. ‘તેન હિ, ભન્તે, એકં હત્થિં માપેથા’તિ. થેરો સબ્બસેતં હત્થિં માપેસિ. ‘ઇદાનિ, ભન્તે, યથા અયં હત્થી અઞ્ચિતકણ્ણો પસારિતનઙ્ગુટ્ઠો સોણ્ડં મુખે પક્ખિપિત્વા ભેરવં કોઞ્ચનાદં કરોન્તો તુમ્હાકં અભિમુખો આગચ્છતિ તથા તં કરોથા’તિ. થેરો તથા કત્વા વેગેન આગચ્છતો હત્થિસ્સ ભેરવં આકારં દિસ્વા ઉટ્ઠાય પલાયિતું આરદ્ધો. તમેનં ખીણાસવત્થેરો હત્થં પસારેત્વા ચીવરકણ્ણે ગહેત્વા ‘ભન્તે, ખીણાસવસ્સ સારજ્જં નામ હોતી’તિ આહ. સો તસ્મિં કાલે અત્તનો પુથુજ્જનભાવં ઞત્વા ‘અવસ્સયો મે, આવુસો ધમ્મદિન્ન, હોહી’તિ વત્વા પાદમૂલે ઉક્કુટિકં નિસીદિ. ‘ભન્તે, તુમ્હાકં અવસ્સયો ભવિસ્સામિચ્ચેવાહં આગતો, મા ચિન્તયિત્થા’તિ કમ્મટ્ઠાનં કથેસિ. થેરો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ચઙ્કમં આરુય્હ તતિયે પદવારે અગ્ગફલં અરહત્તં પાપુણિ. થેરો કિર દોસચરિતો અહોસિ.

૮૮૩. અસ્મિમાનનિદ્દેસે રૂપં અસ્મીતિ માનોતિ ‘અહં રૂપ’ન્તિ ઉપ્પન્નમાનો. છન્દોતિ માનં અનુગતચ્છન્દોવ. તથા અનુસયો. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

૮૮૪. મિચ્છામાનનિદ્દેસે પાપકેન વા કમ્માયતનેનાતિ આદીસુ પાપકં કમ્માયતનં નામ કેવટ્ટમચ્છબન્ધનેસાદાદીનં કમ્મં. પાપકં સિપ્પાયતનં નામ મચ્છજાલખિપનકુમિનકરણેસુ ચેવ પાસઓડ્ડનસૂલારોપનાદીસુ ચ છેકતા. પાપકં વિજ્જાટ્ઠાનં નામ યા કાચિ પરૂપઘાતવિજ્જા. પાપકં સુતં નામ ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિપટિસંયુત્તં. પાપકં પટિભાનં નામ દુબ્ભાસિતયુત્તં કપ્પનાટકવિલપ્પનાદિપટિભાનં. પાપકં સીલં નામ અજસીલં ગોસીલં. વતમ્પિ અજવતગોવતમેવ. પાપિકા દિટ્ઠિ પન દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠિગતેસુ યા કાચિ દિટ્ઠિ.

૮૮૫. ઞાતિવિતક્કનિદ્દેસાદીસુ ‘મય્હં ઞાતયો સુખજીવિનો સમ્પત્તિયુત્તા’તિ એવં પઞ્ચકામગુણસન્નિસ્સિતેન ગેહસિતપેમેન ઞાતકે આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કોવ ઞાતિવિતક્કો નામ. ‘ખયં ગતા વયં ગતા સદ્ધા પસન્ના’તિ એવં પવત્તો પન ઞાતિવિતક્કો નામ ન હોતિ.

૮૮૬. ‘અમ્હાકં જનપદો સુભિક્ખો સમ્પન્નસસ્સો’તિ તુટ્ઠમાનસ્સ ગેહસિતપેમવસેનેવ ઉપ્પન્નવિતક્કો જનપદવિતક્કો નામ. ‘અમ્હાકં જનપદે મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના ખયં ગતા વયં ગતા’તિ એવં પવત્તો પન જનપદવિતક્કો નામ ન હોતિ.

૮૮૭. અમરત્થાય વિતક્કો, અમરો વા વિતક્કોતિ અમરવિતક્કો. તત્થ ‘ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીહિ દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સમ્પરાયે અત્તા સુખી હોતિ અમરો’તિ દુક્કરકારિકં કરોન્તસ્સ તાય દુક્કરકારિકાય પટિસંયુત્તો વિતક્કો અમરત્થાય વિતક્કો નામ. દિટ્ઠિગતિકો પન ‘સસ્સતં વદેસી’તિઆદીનિ પુટ્ઠો ‘એવન્તિપિ મે નો, તથાતિપિ મે નો’ અઞ્ઞથાતિપિ મે નો, નોતિપિ મે નો, નો નોતિપિ મે નો’તિ (દી. નિ. ૧.૬૨) વિક્ખેપં આપજ્જતિ, તસ્સ સો દિટ્ઠિગતપટિસંયુત્તો વિતક્કો. યથા અમરો નામ મચ્છો ઉદકે ગહેત્વા મારેતું ન સક્કા, ઇતો ચિતો ચ ધાવતિ, ગાહં ન ગચ્છતિ; એવમેવ એકસ્મિં પક્ખે અસણ્ઠહનતો ન મરતીતિ અમરો નામ હોતિ. તં દુવિધમ્પિ એકતો કત્વા અયં વુચ્ચતિ અમરવિતક્કોતિ વુત્તં.

૮૮૮. પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તોતિ અનુદ્દયતાપતિરૂપકેન ગેહસિતપેમેન પટિસંયુત્તો. સહનન્દીતિઆદીસુ ઉપટ્ઠાકેસુ નન્દન્તેસુ સોચન્તેસુ ચ તેહિ સદ્ધિં દિગુણં નન્દતિ, દિગુણં સોચતિ; તેસુ સુખિતેસુ દિગુણં સુખિતો હોતિ, દુક્ખિતેસુ દિગુણં દુક્ખિતો હોતિ. ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસૂતિ તેસુ મહન્તેસુ વા ખુદ્દકેસુ વા કમ્મેસુ ઉપ્પન્નેસુ. અત્તના વા યોગં આપજ્જતીતિ તાનિ તાનિ કિચ્ચાનિ સાધેન્તો પઞ્ઞત્તિં વીતિક્કમતિ, સલ્લેખં કોપેતિ. યો તત્થાતિ યો તસ્મિં સંસટ્ઠવિહારે, તસ્મિં વા યોગાપજ્જને ગેહસિતો વિતક્કો – અયં પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો નામ.

૮૮૯. લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તોતિ ચીવરાદિલાભેન ચેવ સક્કારેન ચ કિત્તિસદ્દેન ચ સદ્ધિં આરમ્મણકરણવસેન પટિસંયુત્તો.

૮૯૦. અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તોતિ ‘અહો વત મં પરે ન અવજાનેય્યું, ન પોથેત્વા વિહેઠેત્વા કથેય્યુ’ન્તિ એવં અનવઞ્ઞાતભાવપત્થનાય સદ્ધિં ઉપ્પજ્જનવિતક્કો. યો તત્થ ગેહસિતોતિ યો તસ્મિં ‘મા મં પરે અવજાનિંસૂ’તિ ઉપ્પન્ને ચિત્તે પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતગેહનિસ્સિતો હુત્વા ઉપ્પન્નવિતક્કો. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના.