(૧૦.) દસકનિદ્દેસવણ્ણના

પઠમબલનિદ્દેસો

૮૦૯. દસવિધેન ઞાણવત્થુનિદ્દેસે અટ્ઠાનન્તિ હેતુપટિક્ખેપો. અનવકાસોતિ પચ્ચયપટિક્ખેપો. ઉભયેનાપિ કારણમેવ પટિક્ખિપતિ. કારણઞ્હિ તદાયત્તવુત્તિતાય અત્તનો ફલસ્સ ઠાનન્તિ ચ અવકાસોતિ ચ વુચ્ચતિ. યન્તિ યેન કારણેન. દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ મગ્ગદિટ્ઠિયા સમ્પન્નો સોતાપન્નો અરિયસાવકો. કઞ્ચિ સઙ્ખારન્તિ ચતુભૂમકેસુ સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ કઞ્ચિ એકં સઙ્ખારમ્પિ. નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્યાતિ નિચ્ચોતિ ગણ્હેય્ય. નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ એતં કારણં નત્થિ, ન ઉપલબ્ભતિ. યં પુથુજ્જનોતિ યેન કારણેન પુથુજ્જનો. ઠાનમેતં વિજ્જતીતિ એતં કારણં અત્થિ; સસ્સતદિટ્ઠિયા હિ સો તેભૂમકેસુ સઙ્ખારેસુ કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. ચતુત્થભૂમકસઙ્ખારો પન તેજુસ્સદત્તા દિવસં સન્તત્તો અયોગુળો વિય મક્ખિકાનં દિટ્ઠિયા વા અઞ્ઞેસં વા અકુસલાનં આરમ્મણં ન હોતિ. ઇમિના નયેન કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતોતિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. સુખતો ઉપગચ્છેય્યાતિ ‘‘એકન્તસુખી અત્તા હોતિ અરોગો પરમ્મરણા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૧) એવં અત્તદિટ્ઠિવસેન સુખતો ગાહં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તેન પન અરિયસાવકો પરિળાહાભિભૂતો પરિળાહવૂપસમત્થં, મત્તહત્થીપરિતાસિતો વિય, સુચિકામો પોક્ખબ્રાહ્મણો ગૂથં કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છતિ. અત્તવાદે કસિણાદિપણ્ણત્તિસઙ્ગહત્થં સઙ્ખારન્તિ અવત્વા કઞ્ચિ ધમ્મન્તિ વુત્તં. ઇધાપિ અરિયસાવકસ્સ ચતુભૂમકવસેન પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો, પુથુજ્જનસ્સ તેભૂમકવસેન; સબ્બવારેસુ વા અરિયસાવકસ્સાપિ તેભૂમકવસેનેવ પરિચ્છેદો વટ્ટતિ. યં યઞ્હિ પુથુજ્જનો ગણ્હાતિ, તતો તતો અરિયસાવકો ગાહં વિનિવેઠેતિ. પુથુજ્જનો હિ યં યં નિચ્ચં સુખં અત્તાતિ ગણ્હાતિ, તં તં અરિયસાવકો અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ગણ્હન્તો ગાહં વિનિવેઠેતિ.

માતરન્તિઆદીસુ જનિકાવ માતા. મનુસ્સભૂતોવ ખીણાસવો અરહાતિ અધિપ્પેતો. કિં પન અરિયસાવકો અઞ્ઞં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ? એતમ્પિ અટ્ઠાનં. સચેપિ ભવન્તરગતં અરિયસાવકં અત્તનો અરિયસાવકભાવં અજાનન્તમ્પિ કોચિ એવં વદેય્ય – ‘ઇમં કુન્થકિપિલ્લિકં જીવિતા વોરોપેત્વા સકલચક્કવાળગબ્ભે ચક્કવત્તિરજ્જં પટિપજ્જાહી’તિ, નેવ સો તં જીવિતા વોરોપેય્ય. અથ વાપિ નં એવં વદેય્યું – ‘સચે ઇમં ન ઘાતેસ્સસિ, સીસં તે છિન્દિસ્સામા’તિ, સીસમેવસ્સ છિન્દેય્યું, નેવ સો તં ઘાતેય્ય. પુથુજ્જનભાવસ્સ પન મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં અરિયસાવકસ્સ ચ બલદીપનત્થમેતં વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – સાવજ્જો પુથુજ્જનભાવો, યત્ર હિ નામ પુથુજ્જનો માતુઘાતાદીનિપિ આનન્તરિયાનિ કરિસ્સતિ. મહાબલો અરિયસાવકો; સો એતાનિ કમ્માનિ ન કરોતીતિ.

પદુટ્ઠેન ચિત્તેનાતિ દોસસમ્પયુત્તેન વધકચિત્તેન. લોહિતં ઉપ્પાદેય્યાતિ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય. સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ સમાનસંવાસકં સમાનસીમાયં ઠિતં પઞ્ચહિ કારણેહિ સઙ્ઘં ભિન્દેય્ય, વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પઞ્ચહુપાલિ, આકારેહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતિ – કમ્મેન, ઉદ્દેસેન, વોહરન્તો, અનુસ્સાવનેન, સલાકગ્ગાહેના’’તિ (પરિ. ૪૫૮).

તત્થ ‘કમ્મેના’તિ અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ અઞ્ઞતરેન કમ્મેન. ‘ઉદ્દેસેના’તિ પઞ્ચસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસેસુ અઞ્ઞતરેન ઉદ્દેસેન. ‘વોહરન્તો’તિ કથયન્તો, તાહિ તાહિ ઉપ્પત્તીહિ ‘અધમ્મં ધમ્મો’તિઆદીનિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ દીપેન્તો. ‘અનુસ્સાવનેના’તિ ‘નનુ તુમ્હે જાનાથ મય્હં ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતભાવં બહુસ્સુતભાવઞ્ચ! માદિસો નામ ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં ગાહેય્યાતિ ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતું તુમ્હાકં ન યુત્તં. કિં મય્હં અવીચિ નીલુપ્પલવનં વિય સીતલો? કિમહં અપાયતો ન ભાયામી’તિઆદિના નયેન કણ્ણમૂલે વચીભેદં કત્વા અનુસ્સાવનેન. ‘સલાકગ્ગાહેના’તિ એવં અનુસ્સાવેત્વા તેસં ચિત્તં ઉપત્થમ્ભેત્વા અનિવત્તનધમ્મે કત્વા ‘‘ગણ્હથ ઇમં સલાક’’ન્તિ સલાકગ્ગાહેન. એત્થ ચ કમ્મમેવ ઉદ્દેસો વા પમાણં વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પન પુબ્બભાગા. અટ્ઠારસવત્થુદીપનવસેન હિ વોહરન્તેન તત્થ રુચિજનનત્થં અનુસ્સાવેત્વા સલાકાય ગાહિતાયપિ અભિન્નોવ હોતિ સઙ્ઘો. યદા પન એવં ચત્તારો વા અતિરેકા વા સલાકં ગાહેત્વા આવેણિકં કમ્મં વા ઉદ્દેસં વા કરોન્તિ, તદા સઙ્ઘો ભિન્નો નામ હોતિ.

એવં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. એત્તાવતા માતુઘાતાદીનિ પઞ્ચ આનન્તરિયકમ્માનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ, યાનિ પુથુજ્જનો કરોતિ, ન અરિયસાવકો. તેસં આવિભાવત્થં –

કમ્મતો દ્વારતો ચેવ, કપ્પટ્ઠિતિયતો તથા;

પાકસાધારણાદીહિ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

તત્થ ‘કમ્મતો’ તાવ – એત્થ હિ મનુસ્સભૂતસ્સેવ મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા અપિ પરિવત્તલિઙ્ગં જીવિતા વોરોપેન્તસ્સ કમ્મં આનન્તરિયં હોતિ. તસ્સ વિપાકં પટિબાહિસ્સામી’તિ સકલચક્કવાળં મહાચેતિયપ્પમાણેહિ કઞ્ચનથૂપેહિ પૂરેત્વાપિ, સકલચક્કવાળં પૂરેત્વા નિસિન્નભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વાપિ, બુદ્ધસ્સ ભગવતો સઙ્ઘાટિકણ્ણં અમુઞ્ચિત્વાવ વિચરિત્વાપિ, કાયસ્સ ભેદા નિરયમેવ ઉપપજ્જતિ. યો પન સયં મનુસ્સભૂતો તિરચ્છાનભૂતં માતરં વા પિતરં વા, સયં વા તિરચ્છાનભૂતો મનુસ્સભૂતં, તિરચ્છાનભૂતોયેવ વા તિરચ્છાનભૂતં જીવિતા વોરોપેતિ, તસ્સ કમ્મં આનન્તરિયં ન હોતિ, કમ્મં પન ભારિયં હોતિ, આનન્તરિયં આહચ્ચેવ તિટ્ઠતિ. મનુસ્સજાતિકાનં પન વસેન અયં પઞ્હો કથિતો.

એત્થ એળકચતુક્કં, સઙ્ગામચતુક્કં, ચોરચતુક્કઞ્ચ કથેતબ્બં. ‘એળકં મારેમી’તિ અભિસન્ધિનાપિ હિ એળકટ્ઠાને ઠિતં મનુસ્સો મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા મારેન્તો આનન્તરિયં ફુસતિ. એળકાભિસન્ધિના પન માતાપિતિઅભિસન્ધિના વા એળકં મારેન્તો આનન્તરિયં ન ફુસતિ. માતાપિતિઅભિસન્ધિના માતાપિતરો મારેન્તો ફુસતેવ. એસ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ ચતુક્કદ્વયે. યથા ચ માતાપિતૂસુ, એવં અરહન્તેપિ એતાનિ ચતુક્કાનિ વેદિતબ્બાનિ. મનુસ્સઅરહન્તમેવ ચ મારેત્વા આનન્તરિયં ફુસતિ, ન યક્ખભૂતં; કમ્મં પન ભારિયં આનન્તરિયસદિસમેવ. મનુસ્સઅરહન્તસ્સ ચ પુથુજ્જનકાલેયેવ સત્થપ્પહારે વા વિસે વા દિન્નેપિ યદિ સો અરહત્તં પત્વા તેનેવ મરતિ, અરહન્તઘાતો હોતિયેવ. યં પન પુથુજ્જનકાલે દિન્નં દાનં અરહત્તં પત્વા પરિભુઞ્જતિ, પુથુજ્જનસ્સેવ તં દિન્નં હોતિ. સેસઅરિયપુગ્ગલે મારેન્તસ્સ આનન્તરિયં નત્થિ, કમ્મં પન ભારિયં આનન્તરિયસદિસમેવ.

લોહિતુપ્પાદે તથાગતસ્સ અભેજ્જકાયતાય પરૂપક્કમેન ચમ્મચ્છેદં કત્વા લોહિતપગ્ઘરણં નામ નત્થિ. સરીરસ્સ પન અન્તોયેવ એકસ્મિં ઠાને લોહિતં સમોસરતિ. દેવદત્તેન પટિવિદ્ધસિલાતો ભિજ્જિત્વા ગતા સકલિકાપિ તથાગતસ્સ પાદન્તં પહરિ. ફરસુના પહટો વિય પાદો અન્તોલોહિતોયેવ અહોસિ. તથા કરોન્તસ્સ આનન્તરિયં હોતિ. જીવકો પન તથાગતસ્સ રુચિયા સત્થકેન ચમ્મં છિન્દિત્વા તમ્હા ઠાના દુટ્ઠલોહિતં નીહરિત્વા ફાસુકમકાસિ. તથા કરોન્તસ્સ પુઞ્ઞકમ્મમેવ હોતિ.

અથ યે ચ પરિનિબ્બુતે તથાગતે ચેતિયં ભિન્દન્તિ, બોધિં છિન્દન્તિ, ધાતુમ્હિ ઉપક્કમન્તિ, તેસં કિં હોતીતિ? ભારિયં કમ્મં હોતિ આનન્તરિયસદિસં. સધાતુકં પન થૂપં વા પટિમં વા બાધયમાનં બોધિસાખઞ્ચ છિન્દિતું વટ્ટતિ. સચેપિ તત્થ નિલીના સકુણા ચેતિયે વચ્ચં પાતેન્તિ, છિન્દિતું વટ્ટતિયેવ. પરિભોગચેતિયતો હિ સરીરચેતિયં મહન્તતરં. ચેતિયવત્થું ભિન્દિત્વા ગચ્છન્તં બોધિમૂલમ્પિ છિન્દિત્વા હરિતું વટ્ટતિ. યા પન બોધિસાખા બોધિઘરં બાધતિ, તં ગેહરક્ખણત્થં છિન્દિતું ન લબ્ભતિ. બોધિઅત્થઞ્હિ ગેહં, ન ગેહત્થાય બોધિ. આસનઘરેપિ એસેવ નયો. યસ્મિં પન આસનઘરે ધાતુ નિહિતા હોતિ, તસ્સ રક્ખણત્થાય બોધિસાખં છિન્દિતું વટ્ટતિ. બોધિજગ્ગનત્થં ઓજોહરણસાખં વા પૂતિટ્ઠાનં વા છિન્દિતું વટ્ટતિયેવ; સરીરપટિજગ્ગને વિય પુઞ્ઞમ્પિ હોતિ.

સઙ્ઘભેદે સીમટ્ઠકસઙ્ઘે અસન્નિપતિતે વિસું પરિસં ગહેત્વા કતવોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહસ્સ કમ્મં વા કરોન્તસ્સ ઉદ્દેસં વા ઉદ્દિસન્તસ્સ ભેદો ચ હોતિ આનન્તરિયકમ્મઞ્ચ. સમગ્ગસઞ્ઞાય પન વટ્ટતિ. સમગ્ગસઞ્ઞાય હિ કરોન્તસ્સ નેવ ભેદો હોતિ ન આનન્તરિયકમ્મં. તથા નવતો ઊનપરિસાયં. સબ્બન્તિમેન પન પરિચ્છેદેન નવન્નં જનાનં યો સઙ્ઘં ભિન્દતિ, તસ્સ આનન્તરિયકમ્મં હોતિ. અનુવત્તકાનં અધમ્મવાદીનં મહાસાવજ્જં કમ્મં; ધમ્મવાદિનો અનવજ્જા. તત્થ નવન્નમેવ સઙ્ઘભેદે ઇદં સુત્તં – ‘‘એકતો, ઉપાલિ, ચત્તારો હોન્તિ, એકતો ચત્તારો, નવમો અનુસ્સાવેતિ સલાકં ગાહેતિ – ‘અયં ધમ્મો, અયં વિનયો, ઇદં સત્થુસાસનં, ઇદં ગણ્હથ, ઇદં રોચેથા’તિ. એવં ખો, ઉપાલિ, સઙ્ઘરાજિ ચેવ હોતિ સઙ્ઘભેદો ચ. નવન્નં વા, ઉપાલિ, અતિરેકનવન્નં વા સઙ્ઘરાજિ ચેવ હોતિ સઙ્ઘભેદો ચા’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૧).

એતેસુ ચ પન પઞ્ચસુ સઙ્ઘભેદો વચીકમ્મં, સેસાનિ કાયકમ્માનીતિ. એવં કમ્મતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘દ્વારતો’તિ સબ્બાનેવ ચેતાનિ કાયદ્વારતોપિ વચીદ્વારતોપિ સમુટ્ઠહન્તિ. પુરિમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ આણત્તિકવિજ્જામયપયોગવસેન વચીદ્વારતો સમુટ્ઠહિત્વાપિ કાયદ્વારમેવ પૂરેન્તિ. સઙ્ઘભેદો હત્થમુદ્દાય ભેદં કરોન્તસ્સ કાયદ્વારતો સમુટ્ઠહિત્વાપિ વચીદ્વારમેવ પૂરેતીતિ. એવમેત્થ દ્વારતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘કપ્પટ્ઠિતિયતો’તિ સઙ્ઘભેદોયેવ ચેત્થ કપ્પટ્ઠિતિયો. સણ્ઠહન્તે હિ કપ્પે કપ્પવેમજ્ઝે વા સઙ્ઘભેદં કત્વા કપ્પવિનાસેયેવ મુચ્ચતિ. સચેપિ હિ ‘સ્વે કપ્પો વિનસ્સિસ્સતી’તિ અજ્જ સઙ્ઘભેદં કરોતિ, સ્વેયેવ મુચ્ચતિ, એકદિવસમેવ નિરયે પચ્ચતિ. એવં કરણં પન નત્થિ. સેસાનિ ચત્તારિ કમ્માનિ આનન્તરિયાનેવ હોન્તિ, ન કપ્પટ્ઠિતિયાનીતિ. એવમેત્થ કપ્પટ્ઠિતિયતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘પાકતો’તિ યેન ચ પઞ્ચપેતાનિ કમ્માનિ કતાનિ હોન્તિ, તસ્સ સઙ્ઘભેદોયેવ પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ. સેસાનિ ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિ એવમાદીસુ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ. સઙ્ઘભેદાભાવે લોહિતુપ્પાદો, તદભાવે અરહન્તઘાતો, તદભાવે સચે પિતા સીલવા હોતિ, માતા દુસ્સીલા નો વા તથા સીલવતી, પિતુઘાતો પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ. સચે માતા માતુઘાતો. દ્વીસુપિ સીલેન વા દુસ્સીલેન વા સમાનેસુ માતુઘાતોવ પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતિ; માતા હિ દુક્કરકારિણી બહૂપકારા ચ પુત્તાનન્તિ. એવમેત્થ પાકતોપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

‘સાધારણાદીહી’તિ પુરિમાનિ ચત્તારિ સબ્બેસમ્પિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં સાધારણાનિ. સઙ્ઘભેદો પન ‘‘ન ખો, ઉપાલિ, ભિક્ખુની સઙ્ઘં ભિન્દતિ, ન સિક્ખમાના, ન સામણેરો, ન સામણેરી, ન ઉપાસકો, ન ઉપાસિકા સઙ્ઘં ભિન્દતિ. ભિક્ખુ ખો, ઉપાલિ, પકતત્તો સમાનસંવાસકો સમાનસીમાયં ઠિતો સઙ્ઘં ભિન્દતી’’તિ (ચૂળવ. ૩૫૧) વચનતો વુત્તપ્પકારસ્સ ભિક્ખુનોવ હોતિ, ન અઞ્ઞસ્સ; તસ્મા અસાધારણો. આદિસદ્દેન સબ્બેપેતે દુક્ખવેદનાસહગતા દોસમોહસમ્પયુત્તા ચાતિ એવમેત્થ સાધારણાદીહિપિ વિઞ્ઞાતબ્બો વિનિચ્છયો.

અઞ્ઞં સત્થારન્તિ ‘અયં મે સત્થા સત્થુકિચ્ચં કાતું સમત્થો’તિ ભવન્તરેપિ અઞ્ઞં તિત્થકરં ‘અયં મે સત્થા’તિ એવં ગણ્હેય્ય – નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ અત્થો. અટ્ઠમં ભવં નિબ્બત્તેય્યાતિ સબ્બમન્દપઞ્ઞોપિ સત્તમં ભવં અતિક્કમિત્વા અટ્ઠમં નિબ્બત્તેય્ય – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ઉત્તમકોટિયા હિ સત્તમં ભવં સન્ધાયેવેસ ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’તિ વુત્તો. કિં પન તં નિયામેતિ? કિં પુબ્બહેતુ નિયામેતિ ઉદાહુ પટિલદ્ધમગ્ગો ઉદાહુ ઉપરિ તયો મગ્ગાતિ? સમ્માસમ્બુદ્ધેન ગહિતં નામમત્તમેતં. પુગ્ગલો પન નિયતો નામ નત્થિ. ‘‘પુબ્બહેતુ નિયામેતી’’તિ વુત્તે હિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં ઉપનિસ્સયો વુત્તો હોતિ, પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયાભાવો આપજ્જતિ. ઇચ્ચસ્સ અહેતુ અપ્પચ્ચયા નિબ્બત્તિં પાપુણાતિ. ‘‘પટિલદ્ધમગ્ગો નિયામેતી’’તિ વુત્તે ઉપરિ તયો મગ્ગા અકિચ્ચકા હોન્તિ, પઠમમગ્ગોવ સકિચ્ચકો, પઠમમગ્ગેનેવ કિલેસે ખેપેત્વા પરિનિબ્બાયિતબ્બં હોતિ. ‘‘ઉપરિ તયો મગ્ગા નિયામેન્તી’’તિ વુત્તે પઠમમગ્ગો અકિચ્ચકો હોતિ, ઉપરિ તયો મગ્ગાવ સકિચ્ચકા, પઠમમગ્ગં અનિબ્બત્તેત્વા ઉપરિ તયો મગ્ગા નિબ્બત્તેતબ્બા હોન્તિ, પઠમમગ્ગેન ચ અનુપ્પજ્જિત્વાવ કિલેસા ખેપેતબ્બા હોન્તિ. તસ્મા ન અઞ્ઞો કોચિ નિયામેતિ, ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સનાવ નિયામેતિ. સચે હિ તેસં વિપસ્સના તિક્ખા સૂરા હુત્વા વહતિ, એકંયેવ ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાતિ. તતો મન્દતરપઞ્ઞો દુતિયે વા તતિયે વા ચતુત્થે વા પઞ્ચમે વા છટ્ઠે વા ભવે અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાતિ. સબ્બમન્દપઞ્ઞો સત્તમં ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અટ્ઠમે ભવે પટિસન્ધિ ન હોતિ. ઇતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન ગહિતં નામમત્તમેતં. સત્થા હિ બુદ્ધતુલાય તુલેત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા ‘અયં પુગ્ગલો સબ્બમહાપઞ્ઞો તિક્ખવિપસ્સકો એકમેવ ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’તિ ‘એકબીજી’તિ નામં અકાસિ; ‘અયં પુગ્ગલો દુતિયં, તતિયં, ચતુત્થં, પઞ્ચમં, છટ્ઠં ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’તિ ‘કોલંકોલો’તિ નામં અકાસિ; ‘અયં પુગ્ગલો સત્તમં ભવં નિબ્બત્તેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’તિ ‘સત્તક્ખત્તુપરમો’તિ નામં અકાસિ.

કોચિ પન પુગ્ગલો સત્તન્નં ભવાનં નિયતો નામ નત્થિ. અરિયસાવકો પન યેન કેનચિપિ આકારેન મન્દપઞ્ઞો સમાનો અટ્ઠમં ભવં અપ્પત્વા અન્તરાવ પરિનિબ્બાતિ. સક્કસદિસોપિ વટ્ટાભિરતો સત્તમંયેવ ભવં ગચ્છતિ. સત્તમે ભવે સબ્બકારેન પમાદવિહારિનોપિ વિપસ્સનાઞાણં પરિપાકં ગચ્છતિ. અપ્પમત્તકેપિ આરમ્મણે નિબ્બિન્દિત્વા નિબ્બુતિં પાપુણાતિ. સચેપિ હિસ્સ સત્તમે ભવે નિદ્દં વા ઓક્કમન્તસ્સ, પરમ્મુખં વા ગચ્છન્તસ્સ, પચ્છતો ઠત્વા તિખિણેન અસિના કોચિદેવ સીસં પાતેય્ય, ઉદકે વા ઓસાદેત્વા મારેય્ય, અસનિ વા પનસ્સ સીસે પતેય્ય, એવરૂપેપિ કાલે સપ્પટિસન્ધિકા કાલંકિરિયા નામ ન હોતિ, અરહત્તં પત્વાવ પરિનિબ્બાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અટ્ઠમં ભવં નિબ્બત્તેય્ય – નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.

એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુયા. તીણિ હિ ખેત્તાનિ – જાતિખેત્તં, આણાખેત્તં, વિસયક્ખેત્તન્તિ. તત્થ ‘જાતિક્ખેત્તં’ નામ દસસહસ્સિલોકધાતુ. સા હિ તથાગતસ્સ માતુકુચ્છિઓક્કમનકાલે, નિક્ખમનકાલે, સમ્બોધિકાલે, ધમ્મચક્કપવત્તને, આયુસઙ્ખારવોસ્સજ્જને, પરિનિબ્બાને ચ કમ્પતિ. કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં પન ‘આણાખેત્તં’ નામ. આટાનાટિયમોરપરિત્તધજગ્ગપરિત્તરતનપરિત્તાદીનઞ્હિ એત્થ આણા વત્તતિ. ‘વિસયખેત્તસ્સ’ પન પરિમાણં નત્થિ. બુદ્ધાનઞ્હિ ‘‘યાવતકં ઞાણં તાવતકં ઞેય્યં, યાવતકં ઞેય્યં તાવતકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં ઞેય્યં, ઞેય્યપરિયન્તિકં ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૫) વચનતો અવિસયો નામ નત્થિ.

ઇમેસુ પન તીસુ ખેત્તેસુ, ઠપેત્વા ઇમં ચક્કવાળં, અઞ્ઞસ્મિં ચક્કવાળે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સુત્તં નત્થિ, ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થિ. તીણિ પિટકાનિ – વિનયપિટકં, સુત્તન્તપિટકં, અભિધમ્મપિટકન્તિ. તિસ્સો સઙ્ગીતિયો – મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સઙ્ગીતિ, યસત્થેરસ્સ સઙ્ગીતિ, મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સ સઙ્ગીતીતિ. ઇમા તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હે તેપિટકે બુદ્ધવચને ઇમં ચક્કવાળં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞત્થ બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તીતિ સુત્તં નત્થિ, નુપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થિ.

અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા; એકતો નુપ્પજ્જન્તિ, પુરે વા પચ્છા વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ બોધિપલ્લઙ્કે ‘‘બોધિં અપ્પત્વા ન ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણં તાવ પુબ્બેન્તિ ન વેદિતબ્બં. બોધિસત્તસ્સ હિ પટિસન્ધિગ્ગહણે દસસહસ્સચક્કવાળકમ્પનેનેવ જાતિક્ખેત્તપરિગ્ગહો કતો, અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નિવારિતા હોતિ. પરિનિબ્બાનતો પટ્ઠાય ચ યાવ સાસપમત્તાપિ ધાતુયો તિટ્ઠન્તિ તાવ પચ્છાતિ ન વેદિતબ્બં. ધાતૂસુ હિ ઠિતાસુ બુદ્ધા ઠિતાવ હોન્તિ. તસ્મા એત્થન્તરે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ નિવારિતાવ હોતિ, ધાતુપરિનિબ્બાને પન જાતે અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન નિવારિતા.

તીણિ હિ અન્તરધાનાનિ નામ – પરિયત્તિઅન્તરધાનં, પટિવેધઅન્તરધાનં, પટિપત્તિઅન્તરધાનન્તિ. તત્થ ‘પરિયત્તી’તિ તીણિ પિટકાનિ; ‘પટિવેધો’તિ સચ્ચપટિવેધો; ‘પટિપત્તી’તિ પટિપદા. તત્થ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ. એકસ્મિઞ્હિ કાલે પટિવેધકરા ભિક્ખૂ બહૂ હોન્તિ; ‘એસ ભિક્ખુ પુથુજ્જનો’તિ અઙ્ગુલિં પસારેત્વા દસ્સેતબ્બો હોતિ. ઇમસ્મિંયેવ દીપે એકવારં કિર પુથુજ્જનભિક્ખુ નામ નાહોસિ. પટિપત્તિપૂરકાપિ કદાચિ બહૂ હોન્તિ, કદાચિ અપ્પા. ઇતિ પટિવેધો ચ પટિપત્તિ ચ હોતિપિ ન હોતિપિ.

સાસનટ્ઠિતિયા પન પરિયત્તિયેવ પમાણં. પણ્ડિતો હિ તેપિટકં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ. યથા અમ્હાકં બોધિસત્તો આળારસ્સ સન્તિકે પઞ્ચાભિઞ્ઞા સત્ત ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પરિકમ્મં પુચ્છિ, સો ‘ન જાનામી’તિ આહ; તતો ઉદકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અધિગતવિસેસં સંસન્દેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસ્સ પરિકમ્મં પુચ્છિ; સો આચિક્ખિ; તસ્સ વચનસમનન્તરમેવ મહાસત્તો તં સમ્પાદેસિ; એવમેવ પઞ્ઞવા ભિક્ખુ પરિયત્તિં સુત્વા દ્વેપિ પૂરેતિ. તસ્મા પરિયત્તિયા ઠિતાય સાસનં ઠિતં હોતિ. યદા પન સા અન્તરધાયતિ તદા પઠમં અભિધમ્મપિટકં નસ્સતિ. તત્થ પટ્ઠાનં સબ્બપઠમં અન્તરધાયતિ. અનુક્કમેન પચ્છા ધમ્મસઙ્ગહો. તસ્મિં અન્તરહિતે ઇતરેસુ દ્વીસુ પિટકેસુ ઠિતેસુ સાસનં ઠિતમેવ હોતિ.

તત્થ સુત્તન્તપિટકે અન્તરધાયમાને પઠમં અઙ્ગુત્તરનિકાયો એકાદસકતો પટ્ઠાય યાવ એકકા અન્તરધાયતિ. તદનન્તરં સંયુત્તનિકાયો ચક્કપેય્યાલતો પટ્ઠાય યાવ ઓઘતરણા અન્તરધાયતિ. તદનન્તરં મજ્ઝિમનિકાયો ઇન્દ્રિયભાવનતો પટ્ઠાય યાવ મૂલપરિયાયા અન્તરધાયતિ. તદનન્તરં દીઘનિકાયો દસુત્તરતો પટ્ઠાય યાવ બ્રહ્મજાલા અન્તરધાયતિ. એકિસ્સાપિ દ્વિન્નમ્પિ ગાથાનં પુચ્છા અદ્ધાનં ગચ્છતિ; સાસનં ધારેતું ન સક્કોતિ સભિયપુચ્છા (સુ. નિ. ૫૧૫ આદયો) વિય આળવકપુચ્છા (સુ. નિ. ૧૮૩ આદયો; સં. નિ. ૧.૨૪૬) વિય ચ. એતા કિર કસ્સપબુદ્ધકાલિકા અન્તરા સાસનં ધારેતું નાસક્ખિંસુ.

દ્વીસુ પન પિટકેસુ અન્તરહિતેસુપિ વિનયપિટકે ઠિતે સાસનં તિટ્ઠતિ. પરિવારખન્ધકેસુ અન્તરહિતેસુ ઉભતોવિભઙ્ગે ઠિતે ઠિતમેવ હોતિ. ઉભતોવિભઙ્ગે અન્તરહિતે માતિકાય ઠિતાયપિ ઠિતમેવ હોતિ. માતિકાય અન્તરહિતાય પાતિમોક્ખપબ્બજ્જાઉપસમ્પદાસુ ઠિતાસુ સાસનં તિટ્ઠતિ. લિઙ્ગં અદ્ધાનં ગચ્છતિ. સેતવત્થસમણવંસો પન કસ્સપબુદ્ધકાલતો પટ્ઠાય સાસનં ધારેતું નાસક્ખિ. પચ્છિમકસ્સ પન સચ્ચપટિવેધતો પચ્છિમકસ્સ સીલભેદતો ચ પટ્ઠાય સાસનં ઓસક્કિતં નામ હોતિ. તતો પટ્ઠાય અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન વારિતા.

તીણિ પરિનિબ્બાનાનિ નામ – કિલેસપરિનિબ્બાનં, ખન્ધપરિનિબ્બાનં, ધાતુપરિનિબ્બાનન્તિ. તત્થ ‘કિલેસપરિનિબ્બાનં’ બોધિપલ્લઙ્કે અહોસિ, ‘ખન્ધપરિનિબ્બાનં’ કુસિનારાયં, ‘ધાતુપરિનિબ્બાનં’ અનાગતે ભવિસ્સતિ. સાસનસ્સ કિર ઓસક્કનકાલે ઇમસ્મિં તમ્બપણ્ણિદીપે ધાતુયો સન્નિપતિત્વા મહાચેતિયં ગમિસ્સન્તિ, મહાચેતિયતો નાગદીપે રાજાયતનચેતિયં, તતો મહાબોધિપલ્લઙ્કં ગમિસ્સન્તિ. નાગભવનતોપિ દેવલોકતોપિ બ્રહ્મલોકતોપિ ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કમેવ ગમિસ્સન્તિ. સાસપમત્તાપિ ધાતુ ન અન્તરા નસ્સિસ્સતિ. સબ્બા ધાતુયો મહાબોધિપલ્લઙ્કે રાસિભૂતા સુવણ્ણક્ખન્ધો વિય એકઘના હુત્વા છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેસ્સન્તિ. તા દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિસ્સન્તિ. તતો દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા સન્નિપતિત્વા ‘‘અજ્જ સત્થા પરિનિબ્બાતિ, અજ્જ સાસનં ઓસક્કતિ, પચ્છિમદસ્સનં દાનિ ઇદં અમ્હાક’’ન્તિ દસબલસ્સ પરિનિબ્બુતદિવસતો મહન્તતરં કારુઞ્ઞં કરિસ્સન્તિ. ઠપેત્વા અનાગામિખીણાસવે અવસેસા સકભાવેન સન્ધારેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. ધાતૂસુ તેજોધાતુ ઉટ્ઠહિત્વા યાવ બ્રહ્મલોકા ઉગ્ગચ્છિસ્સતિ. સાસપમત્તાયપિ ધાતુયા સતિ એકજાલાવ ભવિસ્સતિ; ધાતૂસુ પરિયાદાનં ગતાસુ પચ્છિજ્જિસ્સતિ. એવં મહન્તં આનુભાવં દસ્સેત્વા ધાતૂસુ અન્તરહિતાસુ સાસનં અન્તરહિતં નામ હોતિ. યાવ એવં ન અન્તરધાયતિ તાવ અચરિમં નામ હોતિ. એવં અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું – નેતં ઠાનં વિજ્જતિ.

કસ્મા પન અપુબ્બં અચરિમં ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ? અનચ્છરિયત્તા. બુદ્ધા હિ અચ્છરિયમનુસ્સા, યથાહ – ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ અચ્છરિયમનુસ્સો. કતમો એકપુગ્ગલો? તથાગતો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૨). યદિ ચ દ્વે વા ચત્તારો વા અટ્ઠ વા સોળસ વા એકતો ઉપ્પજ્જેય્યું, ન અચ્છરિયા ભવેય્યું. એકસ્મિઞ્હિ વિહારે દ્વિન્નં ચેતિયાનમ્પિ લાભસક્કારો ઉળારો ન હોતિ, ભિક્ખૂપિ બહુતાય ન અચ્છરિયા જાતા, એવં બુદ્ધાપિ ભવેય્યું; તસ્મા નુપ્પજ્જન્તિ. દેસનાય ચ વિસેસાભાવતો. યઞ્હિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદં ધમ્મં એકો દેસેતિ, અઞ્ઞેન ઉપ્પજ્જિત્વાપિ સોવ દેસેતબ્બો સિયા. તતો અનચ્છરિયો સિયા. એકસ્મિં પન ધમ્મં દેસેન્તે દેસનાપિ અચ્છરિયા હોતિ. વિવાદભાવતો ચ. બહૂસુ ચ બુદ્ધેસુ ઉપ્પન્નેસુ બહૂનં આચરિયાનં અન્તેવાસિકા વિય ‘અમ્હાકં બુદ્ધો પાસાદિકો, અમ્હાકં બુદ્ધો મધુરસ્સરો લાભી પુઞ્ઞવા’તિ વિવદેય્યું; તસ્માપિ એવં નુપ્પજ્જન્તિ.

અપિચેતં કારણં મિલિન્દરઞ્ઞા પુટ્ઠેન નાગસેનત્થેરેન વિત્થારિતમેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ (મિ. પ. ૫.૧.૧) –

‘‘ભન્તે નાગસેન, ભાસિતમ્પેતં ભગવતા – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા અપુબ્બં અચરિમં ઉપ્પજ્જેય્યું – નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૭૭; મ. નિ. ૩.૧૨૯). દેસેન્તા ચ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેપિ તથાગતા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે દેસેન્તિ, કથયમાના ચ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ કથેન્તિ, સિક્ખાપેન્તા ચ તીસુ સિક્ખાસુ સિક્ખાપેન્તિ, અનુસાસમાના ચ અપ્પમાદપટિપત્તિયં અનુસાસન્તિ. યદિ, ભન્તે નાગસેન, સબ્બેસમ્પિ તથાગતાનં એકા દેસના એકા કથા એકા સિક્ખા એકાનુસિટ્ઠિ, કેન કારણેન દ્વે તથાગતા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ? એકેનપિ તાવ બુદ્ધુપ્પાદેન અયં લોકો ઓભાસજાતો. યદિ દુતિયો બુદ્ધો ભવેય્ય, દ્વિન્નં પભાય અયં લોકો ભિય્યોસો મત્તાય ઓભાસજાતો ભવેય્ય. ઓવદન્તા ચ દ્વે તથાગતા સુખં ઓવદેય્યું, અનુસાસમાના ચ સુખં અનુસાસેય્યું. તત્થ મે કારણં દસ્સેહિ યથાહં નિસ્સંસયો ભવેય્ય’’ન્તિ.

‘‘અયં, મહારાજ, દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી, એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ. યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

‘‘યથા, મહારાજ, નાવા એકપુરિસસન્ધારણી ભવેય્ય, એકસ્મિં પુરિસે અભિરૂળ્હે સા નાવા સમુપાદિકા ભવેય્ય. અથ દુતિયો પુરિસો આગચ્છેય્ય તાદિસો આયુના વણ્ણેન વયેન પમાણેન કિસથૂલેન સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન. સો તં નાવં અભિરૂહેય્ય. અપિનુ સા, મહારાજ, નાવા દ્વિન્નમ્પિ ધારેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, ચલેય્ય કમ્પેય્ય નમેય્ય ઓનમેય્ય વિનમેય્ય વિકિરેય્ય વિધમેય્ય વિદ્ધંસેય્ય, ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય, ઓસીદેય્ય ઉદકે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી એકસ્સેવ તથાગતસ્સ ગુણં ધારેતિ. યદિ દુતિયો બુદ્ધો ઉપ્પજ્જેય્ય, નાયં દસસહસ્સી લોકધાતુ ધારેય્ય, ચલેય્ય…પે… ન ઠાનમુપગચ્છેય્ય.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, પુરિસો યાવદત્થં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય છાદેન્તં યાવકણ્ઠમભિપૂરયિત્વા. સો તતો પીણિતો પરિપુણ્ણો નિરન્તરો તન્દીગતો અનોનમિતદણ્ડજાતો પુનદેવ તત્તકં ભોજનં ભુઞ્જેય્ય. અપિનુ ખો સો, મહારાજ, પુરિસો સુખિતો ભવેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, સકિં ભુત્તોવ મરેય્યા’’તિ. એવમેવ ખો, મહારાજ, અયં દસસહસ્સી લોકધાતુ એકબુદ્ધધારણી…પે… ન ઠાનમુપગચ્છેય્યા’’તિ.

‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે નાગસેન, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતી’’તિ? ‘‘ઇધ, મહારાજ, દ્વે સકટા રતનપરિપૂરિતા ભવેય્યું યાવસ્મા મુખસમા. એક સકટતો રતનં ગહેત્વા એકમ્હિ સકટે આકિરેય્યું. અપિનુ તં, મહારાજ, સકટં દ્વિન્નમ્પિ સકટાનં રતનં ધારેય્યા’’તિ? ‘‘ન હિ, ભન્તે, નાભિપિ તસ્સ ચલેય્ય, અરાપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યું, નેમિપિ તસ્સ ઓપતેય્ય, અક્ખોપિ તસ્સ ભિજ્જેય્યા’’તિ. ‘‘કિન્નુ ખો, મહારાજ, અતિરતનભારેન સકટં ભિજ્જતી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘એવમેવ ખો, મહારાજ, અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતીતિ.

‘‘અપિચ, મહારાજ, ઇમં કારણં બુદ્ધબલપરિદીપનાય ઓસારિતં. અઞ્ઞમ્પિ તત્થ પતિરૂપં કારણં સુણોહિ યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘તુમ્હાકં બુદ્ધો, અમ્હાકં બુદ્ધો’તિ ઉભતોપક્ખજાતા ભવેય્યું. યથા, મહારાજ, દ્વિન્નં બલવામચ્ચાનં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘તુમ્હાકં અમચ્ચો, અમ્હાકં અમચ્ચો’તિ ઉભતોપક્ખજાતા હોન્તિ; એવમેવ ખો, મહારાજ, યદિ દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું, તેસં પરિસાય વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય – ‘તુમ્હાકં બુદ્ધો, અમ્હાકં બુદ્ધો’તિ ઉભતોપક્ખજાતા ભવેય્યું. ઇદં તાવ મહારાજ એકં કારણં યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

‘‘અપરમ્પિ ઉત્તરિં કારણં સુણોહિ યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ. યદિ, મહારાજ, દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે ઉપ્પજ્જેય્યું ‘અગ્ગો બુદ્ધો’તિ યં વચનં તં મિચ્છા ભવેય્ય, ‘જેટ્ઠો બુદ્ધો’તિ ‘સેટ્ઠો બુદ્ધો’તિ ‘વિસિટ્ઠો બુદ્ધો’તિ ‘ઉત્તમો બુદ્ધો’તિ ‘પવરો બુદ્ધો’તિ ‘અસમો બુદ્ધો’તિ ‘અસમસમો બુદ્ધો’તિ ‘અપ્પટિસમો બુદ્ધો’તિ ‘અપ્પટિભાગી બુદ્ધો’તિ ‘અપ્પટિપુગ્ગલો બુદ્ધો’તિ યં વચનં તં મિચ્છા ભવેય્ય. ઇદમ્પિ ખો ત્વં, મહારાજ, કારણં તથતો સમ્પટિચ્છ યેન કારણેન દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા એકક્ખણે નુપ્પજ્જન્તિ.

‘‘અપિચ, મહારાજ, બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સભાવપકતિ એસા યં એકોયેવ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જતિ. કસ્મા કારણા? મહન્તત્તા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધગુણાનં. અઞ્ઞમ્પિ, મહારાજ, યં લોકે મહન્તં તં એકંયેવ હોતિ. પથવી, મહારાજ, મહન્તા, સા એકાયેવ; સાગરો મહન્તો, સો એકોયેવ; સિનેરુ ગિરિરાજા મહન્તો, સો એકોયેવ; આકાસો મહન્તો, સો એકોયેવ; સક્કો મહન્તો, સો એકોયેવ; મહાબ્રહ્મા મહન્તો, સો એકોયેવ; તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો મહન્તો, સો એકોયેવ લોકસ્મિં. યત્થ તે ઉપ્પજ્જન્તિ તત્થ અઞ્ઞેસં ઓકાસો ન હોતિ. તસ્મા, મહારાજ, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો એકોયેવ લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

‘‘સુકથિતો, ભન્તે નાગસેન, પઞ્હો ઓપમ્મેહિ કારણેહી’’તિ (મિ. પ. ૫.૧.૧).

એકિસ્સા લોકધાતુયાતિ એકસ્મિં ચક્કવાળે. હેટ્ઠા ઇમિનાવ પદેન દસ ચક્કવાળસહસ્સાનિ ગહિતાનિ. તાનિપિ એકચક્કવાળેનેવ પરિચ્છિન્દિતું વટ્ટન્તિ. બુદ્ધા હિ ઉપ્પજ્જમાના ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે ઉપ્પજ્જન્તિ; ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને પન વારિતે ઇતો અઞ્ઞેસુ ચક્કવાળેસુ ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ વારિતમેવ હોતિ. અપુબ્બં અચરિમન્તિ એત્થ ચક્કરતનપાતુભાવતો પુબ્બે પુબ્બં, તસ્સેવ અન્તરધાનતો પચ્છા ચરિમં. તત્થ દ્વિધા ચક્કરતનસ્સ અન્તરધાનં હોતિ – ચક્કવત્તિનો કાલકિરિયાય વા પબ્બજ્જાય વા. અન્તરધાયમાનઞ્ચ પન તં કાલકિરિયતો વા પબ્બજ્જતો વા સત્તમે દિવસે અન્તરધાયતિ. તતો પરં ચક્કવત્તિનો પાતુભાવો અવારિતો. કસ્મા પન એકચક્કવાળે દ્વે ચક્કવત્તિનો નુપ્પજ્જન્તીતિ? વિવાદુપચ્છેદતો અનચ્છરિયભાવતો ચક્કરતનસ્સ મહાનુભાવતો ચ. દ્વીસુ હિ ઉપ્પજ્જન્તેસુ ‘અમ્હાકં રાજા મહન્તો, અમ્હાકં રાજા મહન્તો’તિ વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્ય. ‘એકસ્મિં દીપે ચક્કવત્તી, એકસ્મિં દીપે ચક્કવત્તી’તિ ચ અનચ્છરિયો ભવેય્ય. યો ચાયં ચક્કરતનસ્સ દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ ઇસ્સરિયાનુપ્પદાનસમત્થો મહાનુભાવો, સો પરિહાયેય્ય. ઇતિ વિવાદુપચ્છેદતો અનચ્છરિયભાવતો ચક્કરતનસ્સ મહાનુભાવતો ચ ન એકચક્કવાળે દ્વે ઉપ્પજ્જન્તિ.

યં ઇત્થો અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ એત્થ તિટ્ઠતુ તાવ સબ્બઞ્ઞુગુણે નિબ્બત્તેત્વા લોકત્તારણસમત્થો બુદ્ધભાવો, પણિધાનમત્તમ્પિ ઇત્થિયા ન સમ્પજ્જતિ.

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૯);

ઇમાનિ હિ પણિધાનસમ્પત્તિકારણાનિ. ઇતિ પણિધાનમ્પિ સમ્પાદેતું અસમત્થાય ઇત્થિયા કુતો બુદ્ધભાવોતિ ‘‘અટ્ઠાનમેતં, અનવકાસો યં ઇત્થી અરહં અસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ વુત્તં. સબ્બાકારપરિપૂરો વા પુઞ્ઞુસ્સયો સબ્બાકારપરિપૂરમેવ અત્તભાવં નિબ્બત્તેતીતિ પુરિસોવ અરહં હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધો.

યં ઇત્થી રાજા અસ્સ ચક્કવત્તીતિઆદીસુપિ યસ્મા ઇત્થિયા કોસોહિતવત્થગુય્હાદીનં અભાવેન લક્ખણાનિ ન પરિપૂરેન્તિ, ઇત્થિરતનભાવેન સત્તરતનસમઙ્ગિતા ન સમ્પજ્જતિ, સબ્બમનુસ્સેહિ ચ અધિકો અત્તભાવો ન હોતિ, તસ્મા ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો યં ઇત્થી રાજા અસ્સ ચક્કવત્તી’’તિ વુત્તં. યસ્મા ચ સક્કત્તાદીનિપિ તીણિ ઠાનાનિ ઉત્તમાનિ, ઇત્થિલિઙ્ગઞ્ચ હીનં, તસ્મા તસ્સા સક્કત્તાદીનિપિ પટિસિદ્ધાનિ. નનુ ચ યથા ઇત્થિલિઙ્ગં એવં પુરિસલિઙ્ગમ્પિ બ્રહ્મલોકે નત્થિ, તસ્મા ‘‘યં પુરિસો બ્રહ્મત્તં કારેય્ય – ઠાનમેતં વિજ્જતી’’તિપિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ? નો ન વત્તબ્બં. કસ્મા? ઇધ પુરિસસ્સ તત્થ નિબ્બત્તનતો. બ્રહ્મત્તન્તિ હિ મહાબ્રહ્મત્તં અધિપ્પેતં. ઇત્થી ચ ઇધ ઝાનં ભાવેત્વા કાલં કત્વા બ્રહ્મપારિસજ્જાનં સહબ્યતં ઉપપજ્જતિ, ન મહાબ્રહ્માનં. પુરિસો પન તત્થ ન ઉપ્પજ્જતીતિ ન વત્તબ્બો. સમાનેપિ ચેત્થ ઉભયલિઙ્ગાભાવે પુરિસસણ્ઠાનાવ બ્રહ્માનો, ન ઇત્થિસણ્ઠાના. તસ્મા સુવુત્તમેવેતં.

કાયદુચ્ચરિતસ્સાતિઆદીસુ યથા નિમ્બબીજકોસાતકીબીજાદીનિ મધુરં ફલં ન નિબ્બત્તેન્તિ, અસાતં અમધુરમેવ નિબ્બત્તેન્તિ, એવં કાયદુચ્ચરિતાદીનિ મધુરં વિપાકં ન નિબ્બત્તેન્તિ, અમધુરમેવ નિબ્બત્તેન્તિ. યથા ચ ઉચ્છુબીજસાલિબીજાદીનિ મધુરં સાધુરસમેવ ફલં નિબ્બત્તેન્તિ, ન અસાતં કટુકં, એવં કાયસુચરિતાદીનિ મધુરમેવ વિપાકં નિબ્બત્તેન્તિ, ન અમધુરં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યાદિસં વપતે બીજં, તાદિસં હરતે ફલં;

કલ્યાણકારી કલ્યાણં, પાપકારી ચ પાપકન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૫૬);

તસ્મા ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં કાયદુચ્ચરિતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં.

કાયદુચ્ચરિતસમઙ્ગીતિઆદીસુ સમઙ્ગીતિ પઞ્ચવિધા સમઙ્ગિતા – આયૂહનસમઙ્ગિતા, ચેતનાસમઙ્ગિતા, કમ્મસમઙ્ગિતા, વિપાકસમઙ્ગિતા, ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતાતિ. તત્થ કુસલાકુસલકમ્માયૂહનક્ખણે ‘આયૂહનસમઙ્ગિતા’ વુચ્ચતિ. તથા ‘ચેતનાસમઙ્ગિતા’. યાવ પન અરહત્તં ન પાપુણન્તિ તાવ સબ્બેપિ સત્તા પુબ્બે ઉપચિતં વિપાકારહં કમ્મં સન્ધાય કમ્મસમઙ્ગિનોતિ વુચ્ચન્તિ – એસા ‘કમ્મસમઙ્ગિતા’. ‘વિપાકસમઙ્ગિતા’ પન વિપાકક્ખણેયેવ વેદિતબ્બા. યાવ પન સત્તા અરહત્તં ન પાપુણન્તિ તાવ તેસં તતો તતો ચવિત્વા નિરયે તાવ ઉપ્પજ્જમાનાનં અગ્ગિજાલલોહકુમ્ભીઆદીહિ ઉપટ્ઠાનાકારેહિ નિરયો, ગબ્ભસેય્યકત્તં આપજ્જમાનાનં માતુકુચ્છિ, દેવેસુ ઉપ્પજ્જમાનાનં કપ્પરુક્ખવિમાનાદીહિ ઉપટ્ઠાનાકારેહિ દેવલોકોતિ એવં ઉપપત્તિનિમિત્તં ઉપટ્ઠાતિ. ઇતિ નેસં ઇમિના ઉપ્પત્તિનિમિત્તૂપટ્ઠાનેન અપરિમુત્તત્તા ‘ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતા’ નામ. સાવ ચલતિ, સેસા નિચ્ચલા. નિરયે હિ ઉપટ્ઠિતેપિ દેવલોકો ઉપટ્ઠાતિ; દેવલોકે ઉપટ્ઠિતેપિ નિરયો ઉપટ્ઠાતિ; મનુસ્સલોકે ઉપટ્ઠિતેપિ તિરચ્છાનયોનિ ઉપટ્ઠાતિ; તિરચ્છાનયોનિયા ચ ઉપટ્ઠિતાયપિ મનુસ્સલોકો ઉપટ્ઠાતિયેવ.

તત્રિદં વત્થુ – સોણગિરિપાદે કિર અચેલવિહારે સોણત્થેરો નામ એકો ધમ્મકથિકો. તસ્સ પિતા સુનખવાજિકો નામ લુદ્દકો અહોસિ. થેરો તં પટિબાહન્તોપિ સંવરે ઠપેતું અસક્કોન્તો ‘મા નસ્સિ વરાકો’તિ મહલ્લકકાલે અકામકં પબ્બાજેસિ. તસ્સ ગિલાનસેય્યાય નિપન્નસ્સ નિરયો ઉપટ્ઠાસિ. સોણગિરિપાદતો મહન્તા મહન્તા સુનખા આગન્ત્વા ખાદિતુકામા વિય સમ્પરિવારેસું. સો મહાભયભીતો ‘‘વારેહિ, તાત સોણ! વારેહિ, તાત સોણા’’તિ આહ. ‘‘કિં મહાથેરા’’તિ? ‘‘ન પસ્સસિ, તાતા’’તિ તં પવત્તિં આચિક્ખિ. સોણત્થેરો ‘કથઞ્હિ નામ માદિસસ્સ પિતા નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, પતિટ્ઠાહમસ્સ ભવિસ્સામી’તિ સામણેરેહિ નાનાપુપ્ફાનિ આહરાપેત્વા ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણેસુ માલાસન્થારપૂજઞ્ચ આસનપૂજઞ્ચ કારેત્વા પિતરં મઞ્ચેન ચેતિયઙ્ગણં હરિત્વા મઞ્ચે નિપજ્જાપેત્વા ‘‘અયં મે, મહાથેર, પૂજા તુમ્હાકં અત્થાય કતા; ‘અયં મે, ભગવા, દુગ્ગતપણ્ણાકારો’તિ વત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા ચિત્તં પસાદેહી’’તિ આહ. સો મહાથેરો પૂજં દિસ્વા તથાકરોન્તો ચિત્તં પસાદેસિ. તાવદેવસ્સ દેવલોકો ઉપટ્ઠાસિ, નન્દવનચિત્તલતાવનમિસ્સકવનફારુસકવનવિમાનાનિ ચેવ દેવનાટકાનિ ચ પરિવારેત્વા ઠિતાનિ વિય અહેસું. સો ‘‘અપેથ, સોણ! અપેથ, સોણા’’તિ આહ. ‘‘કિમિદં, મહાથેરા’’તિ? ‘‘એતા તે, તાત, માતરો આગચ્છન્તી’’તિ. ‘થેરો સગ્ગો ઉપટ્ઠિતો મહાથેરસ્સા’તિ ચિન્તેસિ. એવં ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતા ચલતીતિ વેદિતબ્બા. એતાસુ સમઙ્ગિતાસુ ઇધ આયૂહનચેતનાકમ્મસમઙ્ગિતાવસેન ‘‘કાયદુચ્ચરિતસમઙ્ગી’’તિઆદિ વુત્તં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પઠમબલનિદ્દેસવણ્ણના.

દુતિયબલનિદ્દેસો

૮૧૦. દુતિયબલનિદ્દેસે ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનીતિ ગતિસમ્પત્તિયા પટિબાહિતાનિ નિવારિતાનિ પટિસેધિતાનિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ ગતિસમ્પત્તીતિ સમ્પન્ના ગતિ દેવલોકો ચ મનુસ્સલોકો ચ. ગતિવિપત્તીતિ વિપન્ના ગતિ ચત્તારો અપાયા. ઉપધિસમ્પત્તીતિ અત્તભાવસમિદ્ધિ. ઉપધિવિપત્તીતિ હીનઅત્તભાવતા. કાલસમ્પત્તીતિ સુરાજસુમનુસ્સકાલસઙ્ખાતો સમ્પન્નકાલો. કાલવિપત્તીતિ દુરાજદુમનુસ્સકાલસઙ્ખાતો વિપન્નકાલો. પયોગસમ્પત્તીતિ સમ્માપયોગો. પયોગવિપત્તીતિ મિચ્છાપયોગો.

તત્થ એકચ્ચસ્સ બહૂનિ પાપકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ ગતિવિપત્તિયં ઠિતસ્સ વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન કલ્યાણકમ્મેન ગતિસમ્પત્તિયં દેવેસુ વા મનુસ્સેસુ વા નિબ્બત્તો. તાદિસે ચ ઠાને અકુસલસ્સ વારો નત્થિ, એકન્તં કુસલસ્સેવ વારોતિ. એવમસ્સ તાનિ કમ્માનિ ગતિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ પાપકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ ઉપધિવિપત્તિયં ઠિતસ્સ વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન કલ્યાણકમ્મેન ઉપધિસમ્પત્તિયં ઠિતો સુસણ્ઠિતઙ્ગપચ્ચઙ્ગો અભિરૂપો દસ્સનીયો બ્રહ્મવચ્છસદિસો. સચેપિ દાસિયા કુચ્છિસ્મિં દાસજાતો હોતિ ‘એવરૂપો અત્તભાવો કિલિટ્ઠકમ્મસ્સ નાનુચ્છવિકો’તિ હત્થિમેણ્ડઅસ્સબન્ધકગોપાલકકમ્માદીનિ તં ન કારેન્તિ; સુખુમવત્થાનિ નિવાસાપેત્વા ભણ્ડાગારિકટ્ઠાનાદીસુ ઠપેન્તિ. સચે ઇત્થી હોતિ, હત્થિભત્તપચનાદીનિ ન કારેન્તિ; વત્થાલઙ્કારં દત્વા સયનપાલિકં વા નં કરોન્તિ, સોમદેવિ વિય વલ્લભટ્ઠાને વા ઠપેન્તિ. ભાતિકરાજકાલે કિર ગોમંસખાદકે બહુજને ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. તે ‘દણ્ડં દાતું સક્કોથા’તિ પુટ્ઠા ‘ન સક્કોમા’તિ વદિંસુ. અથ ને રાજઙ્ગણે સોધકે અકંસુ. તેસં એકા ધીતા અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા. તં દિસ્વા રાજા અન્તેપુરં અભિનેત્વા વલ્લભટ્ઠાને ઠપેસિ. સેસઞાતકાપિ તસ્સા આનુભાવેન સુખં જીવિંસુ. તાદિસસ્મિઞ્હિ અત્તભાવે પાપકમ્માનિપિ વિપાકં દાતું ન સક્કોન્તિ. એવં ઉપધિસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

એકસ્સ બહૂનિ પાપકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ કાલવિપત્તિયં ઠિતસ્સ વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન કલ્યાણકમ્મેન પઠમકપ્પિકાનં વા ચક્કવત્તિરઞ્ઞો વા બુદ્ધાનં વા ઉપ્પત્તિસમયે સુરાજસુમનુસ્સકાલે નિબ્બત્તો. તાદિસે ચ કાલે નિબ્બત્તસ્સ અકુસલસ્સ વિપાકં દાતું ઓકાસો નત્થિ, એકન્તં કુસલસ્સેવ ઓકાસોતિ. એવં કાલસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ પાપકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ પયોગવિપત્તિયં ઠિતસ્સ વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન કલ્યાણકમ્મેન પયોગસમ્પત્તિયં ઠિતો પાણાતિપાતાદીહિ વિરતો કાયવચીમનોસુચરિતાનિ પૂરેતિ. તાદિસે ઠાને અકુસલસ્સ વિપચ્ચનોકાસો નત્થિ, એકન્તં કુસલસ્સેવ ઓકાસોતિ. એવં પયોગસમ્પત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ પાપકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ ગતિસમ્પત્તિયં ઠિતસ્સ ન વિપચ્ચેય્યું. સો પનેકેન પાપકમ્મેન ગતિવિપત્તિયંયેવ નિબ્બત્તો. તત્થસ્સ તાનિ કમ્માનિ ઉપગન્ત્વા વારેન વારેન વિપાકં દેન્તિ – કાલેન નિરયે નિબ્બત્તાપેન્તિ, કાલેન તિરચ્છાનયોનિયં, કાલેન પેત્તિવિસયે, કાલેન અસુરકાયે, દીઘેનાપિ અદ્ધુના અપાયતો સીસં ઉક્ખિપિતું ન દેન્તિ. એવં ગતિસમ્પત્તિપટિબાહિતત્તા વિપાકં દાતું અસક્કોન્તાનિ ગતિવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ પાપકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ ઉપધિસમ્પત્તિયં ઠિતસ્સ ન વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન પાપકમ્મેન ઉપધિવિપત્તિયંયેવ પતિટ્ઠિતો દુબ્બણ્ણો દુરૂપો દુસ્સણ્ઠિતો બીભચ્છો પિસાચસદિસો. સો સચે દાસિયા કુચ્છિયં દાસજાતો ‘ઇમાનિ એતસ્સ અનુચ્છવિકાની’તિ સબ્બાનિ નં કિલિટ્ઠકમ્માનિ કારેન્તિ અન્તમસો પુપ્ફછડ્ડકકમ્મં ઉપાદાય. સચે ઇત્થી હોતિ ‘ઇમાનિ એતિસ્સા અનુચ્છવિકાની’તિ સબ્બાનિ નં હત્થિભત્તપચનાદીનિ કિલિટ્ઠકમ્માનિ કારેન્તિ. કુલગેહે જાતમ્પિ બલિં સાધયમાના રાજપુરિસા ‘ગેહદાસી’તિ સઞ્ઞં કત્વા બન્ધિત્વા ગચ્છન્તિ, કોતલવાપીગામે મહાકુટુમ્બિકસ્સ ઘરણી વિય. એવં ઉપધિસમ્પત્તિપટિબાહિતત્તા વિપાકં દાતું અસક્કોન્તાનિ ઉપધિવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ પાપકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ કાલસમ્પત્તિયં નિબ્બાતસ્સ ન વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન પાપકમ્મેન કાલવિપત્તિયં દુરાજદુમનુસ્સકાલે કસટે નિરોજે દસવસ્સાયુકકાલે નિબ્બત્તો, યદા પઞ્ચ ગોરસા પચ્છિજ્જન્તિ, કુદ્રૂસકં અગ્ગભોજનં હોતિ. કિઞ્ચાપિ મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તો, મિગપસુસરિક્ખજીવિકો પન હોતિ. એવરૂપે કાલે કુસલસ્સ વિપચ્ચનોકાસો નત્થિ, એકન્તં અકુસલસ્સેવ હોતિ. એવં કાલસમ્પત્તિપટિબાહિતત્તા વિપાકં દાતું અસક્કોન્તાનિ કાલવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ પાપકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ પયોગસમ્પત્તિયં ઠિતસ્સ ન વિપચ્ચેય્યું. સો પન પયોગવિપત્તિયં ઠિતો પાણાતિપાતાદીનિ દસ અકુસલકમ્માનિ કરોતિ. તમેનં સહોડ્ઢં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેન્તિ. રાજા બહૂકમ્મકારણાનિ કારેત્વા ઘાતાપેતિ. એવં પયોગસમ્પત્તિપટિબાહિતત્તા વિપાકં દાતું અસક્કોન્તાનિ પયોગવિપત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ. એવં ચતૂહિ સમ્પત્તીહિ પટિબાહિતં પાપકમ્મં વિપાકં અદત્વા ચતસ્સો વિપત્તિયો આગમ્મ દેતિ.

યથા હિ કોચિદેવ પુરિસો કેનચિદેવ કમ્મેન રાજાનં આરાધેય્ય. અથસ્સ રાજા ઠાનન્તરં દત્વા જનપદં દદેય્ય. સો તં સમ્મા પરિભુઞ્જિતું અસક્કોન્તો મક્કટેન ગહિતભત્તપુટં વિય ભિન્દેય્ય; યસ્સ યં યાનં વા વાહનં વા દાસં વા દાસિં વા આરામં વા વત્થું વા સમ્પન્નરૂપં પસ્સતિ, સબ્બં બલક્કારેન ગણ્હેય્ય. મનુસ્સા ‘રાજવલ્લભો’તિ કિઞ્ચિ વત્તું ન સક્કુણેય્યું. સો અઞ્ઞસ્સ વલ્લભતરસ્સ રાજમહામત્તસ્સ વિરુજ્ઝેય્ય. સો તં ગહેત્વા સુપોથિતં પોથાપેત્વા ભૂમિં પિટ્ઠિયા ઘંસાપેન્તો નિક્કડ્ઢાપેત્વા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘અસુકો નામ તે, દેવ, જનપદં ભિન્દતી’તિ ગણ્હાપેય્ય. રાજા બન્ધનાગારે બન્ધાપેત્વા ‘અસુકેન નામ કસ્સ કિં અવહટ’ન્તિ નગરે ભેરિં ચરાપેય્ય. મનુસ્સા આગન્ત્વા ‘મય્હં ઇદં ગહિતં, મય્હં ઇદં ગહિત’ન્તિ વિરવસહસ્સં ઉટ્ઠાપેય્યું. રાજા ભિય્યોસો મત્તાય કુદ્ધો નાનપ્પકારેન તં બન્ધનાગારે કિલમેત્વા ઘાતાપેત્વા ‘ગચ્છથ નં સુસાને છડ્ડેત્વા સઙ્ખલિકા આહરથા’તિ વદેય્ય. એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

તસ્સ હિ પુરિસસ્સ હિ કેનચિદેવ કમ્મેન રાજાનં આરાધેત્વા ઠાનન્તરં લદ્ધકાલો વિય પુથુજ્જનસ્સાપિ કેનચિદેવ પુઞ્ઞકમ્મેન સગ્ગે નિબ્બત્તકાલો. તસ્મિં જનપદં ભિન્દિત્વા મનુસ્સાનં સન્તકં ગણ્હન્તે કસ્સચિ કિઞ્ચિ વત્તું અવિસહનકાલો વિય ઇમસ્મિમ્પિ સગ્ગે નિબ્બત્તે અકુસલસ્સ વિપચ્ચનોકાસં અલભનકાલો. તસ્સ એકદિવસં એકસ્મિં રાજવલ્લભતરે વિરજ્ઝિત્વા તેન કુદ્ધેન નં પોથાપેત્વા રઞ્ઞો આરોચેત્વા બન્ધનાગારે બન્ધાપિતકાલો વિય ઇમસ્સ સગ્ગતો ચવિત્વા નિરયે નિબ્બત્તકાલો. મનુસ્સાનં ‘મય્હં ઇદં ગહિતં, મય્હં ઇદં ગહિત’ન્તિ વિરવકાલો વિય તસ્મિં નિરયે નિબ્બત્તે સબ્બાકુસલકમ્માનં સન્નિપતિત્વા ગહણકાલો. સુસાને છડ્ડેત્વા સઙ્ખલિકાનં આહરણકાલો વિય એકેકસ્મિં કમ્મે ખીણે ઇતરસ્સ ઇતરસ્સ વિપાકેન નિરયતો સીસં અનુક્ખિપિત્વા સકલકપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચનકાલો. કપ્પટ્ઠિતિકકમ્મઞ્હિ કત્વા એકકપ્પં નિરયમ્હિ પચ્ચનકસત્તા નેવ એકો, ન દ્વે, ન સતં, ન સહસ્સં. એવં પચ્ચનકસત્તા કિર ગણનપથં વીતિવત્તા.

અત્થેકચ્ચાનિ કલ્યાણાનિ કમ્મસમાદાનાનિ ગતિવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિઆદીસુપિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. ઇધેકચ્ચસ્સ બહૂનિ કલ્યાણકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ ગતિસમ્પત્તિયં ઠિતસ્સ વિપચ્ચેયું. સો પન એકેન પાપકમ્મેન ગતિવિપત્તિયં નિરયે વા અસુરકાયે વા નિબ્બત્તો. તાદિસે ચ ઠાને કુસલં વિપાકં દાતું ન સક્કોતિ, એકન્તં અકુસલમેવ સક્કોતીતિ. એવમસ્સ તાનિ કમ્માનિ ગતિવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ કલ્યાણકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ ઉપધિસમ્પત્તિયં ઠિતસ્સ વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન પાપકમ્મેન ઉપધિવિપત્તિયં પતિટ્ઠિતો દુબ્બણ્ણો હોતિ પિસાચસદિસો. સો સચેપિ રાજકુલે નિબ્બત્તો પિતુઅચ્ચયેન ‘કિં ઇમસ્સ નિસ્સિરીકસ્સ રજ્જેના’તિ રજ્જં ન લભતિ. સેનાપતિગેહાદીસુ નિબ્બત્તોપિ સેનાપતિટ્ઠાનાદીનિ ન લભતિ.

ઇમસ્સ પનત્થસ્સાવિભાવત્થં દીપરાજવત્થુ કથેતબ્બં – રાજા કિર પુત્તે જાતે દેવિયા પસીદિત્વા વરં અદાસિ. સા વરં ગહેત્વા ઠપેસિ. કુમારો સત્તટ્ઠવસ્સકાલેવ રાજઙ્ગણે કુક્કુટે યુજ્ઝાપેસિ. એકો કુક્કુટો ઉપ્પતિત્વા કુમારસ્સ અક્ખીનિ ભિન્દિ. કુમારમાતા દેવી પુત્તસ્સ પન્નરસસોળસવસ્સકાલે ‘રજ્જં વારેસ્સામી’તિ રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ કુમારસ્સ જાતકાલે વરો દિન્નો. મયા સો ગહેત્વા ઠપિતો; ઇદાનિ નં ગણ્હામી’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવિ, ગણ્હાહી’’તિ. ‘‘મયા, દેવ, તુમ્હાકં સન્તિકા કિઞ્ચિ અલદ્ધં નામ નત્થિ. ઇદાનિ પન મમ પુત્તસ્સ રજ્જં વારેમી’’તિ. ‘‘દેવિ, તવ પુત્તો અઙ્ગવિકલો. ન સક્કા તસ્સ રજ્જં દાતુ’’ન્તિ. ‘‘તુમ્હે મય્હં રુચ્ચનકવરં અદાતું અસક્કોન્તા કસ્મા વરં અદત્થા’’તિ? રાજા અતિવિય નિપ્પીળિયમાનો ‘‘ન સક્કા તુય્હં પુત્તસ્સ સકલલઙ્કાદીપે રજ્જં દાતું; નાગદીપે પન છત્તં અસ્સાપેત્વા વસતૂ’’તિ નાગદીપં પેસેસિ. સો દીપરાજા નામ અહોસિ. સચે ચક્ખુવિકલો નાભવિસ્સા તિયોજનસતિકે સકલતમ્બપણ્ણિદીપે સબ્બસમ્પત્તિપરિવારં રજ્જં અલભિસ્સા. એવં ઉપધિવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ કલ્યાણકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ કાલસમ્પત્તિયં ઠિતસ્સ વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન પાપકમ્મેન કાલવિપત્તિયં દુરાજદુમનુસ્સકાલે કસટે નિરોજે અપ્પાયુકે ગતિકોટિકે નિબ્બત્તો. તાદિસે ચ કાલે કલ્યાણકમ્મં વિપાકં દાતું ન સક્કોતીતિ. એવં કાલવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ કલ્યાણકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ પયોગસમ્પત્તિયં ઠિતસ્સ વિપચ્ચેય્યું. અયં પન પયોગવિપત્તિયં ઠિતો પાણં હન્તિ…પે… સબ્બં દુસ્સીલ્યં પૂરેતિ. તથા તેન સદ્ધિં સમજાતિકાનિપિ કુલાનિ આવાહવિવાહં ન કરોન્તિ; ‘ઇત્થિધુત્તો સુરાધુત્તો અક્ખધુત્તો અયં પાપપુરિસો’તિ આરકા પરિવજ્જેન્તિ. કલ્યાણકમ્માનિ વિપચ્ચિતું ન સક્કોન્તિ. એવં પયોગવિપત્તિપટિબાળ્હાનિ ન વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ. એવં ચતસ્સો સમ્પત્તિયો આગમ્મ વિપાકદાયકં કલ્યાણકમ્મં ચતૂહિ વિપત્તીહિ પટિબાહિતત્તા ન વિપચ્ચતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ કલ્યાણકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ ગતિવિપત્તિયં ઠિતસ્સ ન વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન કલ્યાણકમ્મેન ગતિસમ્પત્તિયંયેવ નિબ્બત્તો. તત્થસ્સ તાનિ કમ્માનિ ઉપગન્ત્વા વારેન વારેન વિપાકં દેન્તિ – કાલેન મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તાપેન્તિ, કાલેન દેવલોકે. એવં ગતિવિપત્તિપટિબાહિતત્તા વિપાકં દાતું અસક્કોન્તાનિ ગતિમમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ કલ્યાણકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ ઉપધિવિપત્તિયં ઠિતસ્સ ન વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન કલ્યાણકમ્મેન ઉપધિસમ્પત્તિયંયેવ પતિટ્ઠિતો અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો બ્રહ્મવચ્છસદિસો. તસ્સ ઉપધિસમ્પત્તિયં ઠિતત્તા કલ્યાણકમ્માનિ વિપાકં દેન્તિ. સચે રાજકુલે નિબ્બત્તતિ અઞ્ઞેસુ જેટ્ઠકભાતિકેસુ સન્તેસુપિ ‘એતસ્સ અત્તભાવો સમિદ્ધો, એતસ્સ છત્તે ઉસ્સાપિતે લોકસ્સ ફાસુ ભવિસ્સતી’તિ તમેવ રજ્જે અભિસિઞ્ચન્તિ. ઉપરાજગેહાદીસુ નિબ્બત્તો પિતુઅચ્ચયેન ઓપરજ્જં, સેનાપતિટ્ઠાનં, ભણ્ડાગારિકટ્ઠાનં, સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભતિ. એવં ઉપધિવિપત્તિપટિબાહિતત્તા વિપાકં દાતું અસક્કોન્તાનિ ઉપધિસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ કલ્યાણકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ કાલવિપત્તિયં ઠિતસ્સ ન વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન કલ્યાણકમ્મેન કાલસમ્પત્તિયં નિબ્બત્તો સુરાજસુમનુસ્સકાલે. તાદિસાય કાલસમિદ્ધિયા નિબ્બત્તસ્સ કલ્યાણકમ્મં વિપાકં દેતિ.

તત્રિદં મહાસોણત્થેરસ્સ વત્થુ કથેતબ્બં – બ્રાહ્મણતિસ્સભયે કિર ચિત્તલપબ્બતે દ્વાદસ ભિક્ખુસહસ્સાનિં પટિવસન્તિ. તથા તિસ્સમહાવિહારે. દ્વીસુપિ મહાવિહારેસુ તિણ્ણં વસ્સાનં વટ્ટં એકરત્તમેવ મહામૂસિકાયો ખાદિત્વા થુસમત્તમેવ ઠપેસું. ચિત્તલપબ્બતે ભિક્ખુસઙ્ઘો ‘તિસ્સમહાવિહારે વટ્ટં વત્તિસ્સતિ, તત્થ ગન્ત્વા વસિસ્સામા’તિ વિહારતો નિક્ખમિ. તિસ્સમહાવિહારેપિ ભિક્ખુસઙ્ઘો ‘ચિત્તલપબ્બતે વટ્ટં વત્તિસ્સતિ, તત્થ ગન્ત્વા વસિસ્સામા’તિ વિહારતો નિક્ખમિ. ઉભતોપિ એકિસ્સા ગમ્ભીરકન્દરાય તીરે સમાગતા પુચ્છિત્વા વટ્ટસ્સ ખીણભાવં ઞત્વા ‘તત્થ ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામા’તિ ચતુવીસતિ ભિક્ખુસહસ્સાનિ ગમ્ભીરકન્દરવનં પવિસિત્વા નિસીદિત્વા નિસિન્નનીહારેનેવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિંસુ. પચ્છા ભયે વૂપસન્તે ભિક્ખુસઙ્ઘો સક્કં દેવરાજાનં ગહેત્વા ધાતુયો સંહરિત્વા ચેતિયં અકાસિ.

બ્રાહ્મણતિસ્સચોરોપિ જનપદં વિદ્ધંસેસિ. સઙ્ઘો સન્નિપતિત્વા મન્તેત્વા ‘‘ચોરં પટિબાહતૂ’’તિ સક્કસન્તિકં અટ્ઠ થેરે પેસેસિ. સક્કો દેવરાજા ‘‘મયા, ભન્તે, ઉપ્પન્નો ચોરો ન સક્કા પટિબાહિતું. સઙ્ઘો પરસમુદ્દં ગચ્છતુ. અહં સમુદ્દારક્ખં કરિસ્સામી’’તિ. સઙ્ઘો સબ્બદિસાહિ નાગદીપં ગન્ત્વા જમ્બુકોલપટ્ટને તિભૂમિકં મહાઉળુમ્પં બન્ધાપેસિ. એકા ભૂમિકા ઉદકે ઓસીદિ. એકિસ્સા ભિક્ખુસઙ્ઘો નિસિન્નો. એકિસ્સા પત્તચીવરાનિ ઠપયિંસુ. સંયુત્તભાણકચૂળસીવત્થેરો, ઇસિદત્તત્થેરો, મહાસોણત્થેરોતિ તયો થેરા તાસં પરિસાનં પામોક્ખા. તેસુ દ્વે થેરા મહાસોણત્થેરં આહંસુ – ‘‘આવુસો મહાસોણ, અભિરુહ મહાઉળુમ્પ’’ન્તિ. ‘‘તુમ્હે પન, ભન્તે’’તિ? ‘‘આવુસો, ઉદકે મરણમ્પિ થલે મરણમ્પિ એકમેવ. ન મયં ગમિસ્સામ. તં નિસ્સાય પન અનાગતે સાસનસ્સ પવેણી ઠસ્સતિ. ગચ્છ ત્વં, આવુસો’’તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે, તુમ્હેસુ અગચ્છન્તેસુ ગમિસ્સામી’’તિ યાવતતિયં કથેત્વાપિ થેરં આરોપેતું અસક્કોન્તા નિવત્તિંસુ.

અથ ચૂળસીવત્થેરો ઇસિદત્તત્થેરં આહ – ‘‘આવુસો ઇસિદત્ત, અનાગતે મહાસોણત્થેરં નિસ્સાય સાસનપવેણી ઠસ્સતિ; મા ખો તં હત્થતો વિસ્સજ્જેહી’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન, ભન્તે’’તિ? ‘‘અહં મહાચેતિયં વન્દિસ્સામી’’તિ દ્વે થેરે અનુસાસિત્વા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરન્તો મહાવિહારં સમ્પાપુણિ. તસ્મિં સમયે મહાવિહારો સુઞ્ઞો. ચેતિયઙ્ગણે એરણ્ડા જાતા. ચેતિયં ગચ્છેહિ પરિવારિતં, સેવાલેન પરિયોનદ્ધં. થેરો ધરમાનકબુદ્ધસ્સ નિપચ્ચાકારં દસ્સેન્તો વિય મહાચેતિયં વન્દિત્વા પચ્છિમદિસાય સાલં પવિસિત્વા ઓલોકેન્તો ‘એવરૂપસ્સ નામ લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તસ્સ સરીરધાતુચેતિયટ્ઠાનં અનાથં જાત’ન્તિ ચિન્તયમાનો નિસીદિ.

અથ અવિદૂરે રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા અદ્ધિકમનુસ્સરૂપેન તણ્ડુલનાળિઞ્ચ ગુળપિણ્ડઞ્ચ આદાય થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કત્થ ગચ્છથ, ભન્તે’’તિ? ‘‘અહં દક્ખિણદિસં, ઉપાસકા’’તિ. ‘‘અહમ્પિ તત્થેવ ગન્તુકામો, સહ ગચ્છામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘અહં દુબ્બલો; તવ ગતિયા ગન્તું ન સક્ખિસ્સામિ; ત્વં પુરતો ગચ્છ, ઉપાસકા’’તિ. ‘‘અહમ્પિ તુમ્હાકં ગતિયા ગમિસ્સામી’’તિ થેરસ્સ પત્તચીવરં અગ્ગહેસિ. તિસ્સવાપિપાળિં આરુળ્હકાલે ચ પત્તં આહરાપેત્વા પાનકં કત્વા અદાસિ. થેરસ્સ પીતમત્તેયેવ બલમત્તા સણ્ઠાતિ. દેવતા પથવિં સઙ્ખિપિત્વા વેણુનદીસન્તિકે એકં છડ્ડિતવિહારં પત્વા થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગિત્વા અદાસિ.

પુનદિવસે થેરેન મુખે ધોવિતમત્તે યાગું પચિત્વા અદાસિ; યાગું પીતસ્સ ભત્તં પચિત્વા ઉપનામેસિ. થેરો ‘‘તુય્હં ઠપેહિ, ઉપાસકા’’તિ પત્તં હત્થેન પિદહિ. ‘‘અહં ન દૂરં ગમિસ્સામી’’તિ દેવતા થેરસ્સેવ પત્તે ભત્તં પક્ખિપિત્વા કતભત્તકિચ્ચસ્સ થેરસ્સ પત્તચીવરમાદાય મગ્ગં પટિપન્ના પથવિં સઙ્ખિપિત્વા જજ્જરનદીસન્તિકં નેત્વા ‘‘ભન્તે, એતં પણ્ણખાદકમનુસ્સાનં વસનટ્ઠાનં, ધૂમો પઞ્ઞાયતિ. અહં પુરતો ગમિસ્સામી’’તિ થેરં વન્દિત્વા અત્તનો ભવનં અગમાસિ. થેરો સબ્બમ્પિ ભયકાલં પણ્ણખાદકમનુસ્સે નિસ્સાય વસિ.

ઇસિદત્તત્થેરોપિ અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરન્તો અળજનપદં સમ્પાપુણિ. તત્થ મનુસ્સા નાતિપક્કાનિ મધુકફલાનિ ભિન્દિત્વા અટ્ઠિં આદાય તચં છડ્ડેત્વા અગમંસુ. થેરો ‘‘આવુસો મહાસોણ, ભિક્ખાહારો પઞ્ઞાયતી’’તિ વત્વા પત્તચીવરં આહરાપેત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં નીહરિત્વા અટ્ઠાસિ. તરુણદારકા થેરં ઠિતં દિસ્વા ‘ઇમિના કોચિ અત્થો ભવિસ્સતી’તિ વાલુકં પુઞ્છિત્વા મધુકફલત્તચં પત્તે પક્ખિપિત્વા અદંસુ; થેરા પરિભુઞ્જિંસુ. સત્તાહમત્તં સોયેવ આહારો અહોસિ.

અનુપુબ્બેન ચોરિયસ્સરં સમ્પાપુણિંસુ. મનુસ્સા કુમુદાનિ ગહેત્વા કુમુદનાલે છડ્ડેત્વા અગમંસુ. થેરો ‘‘આવુસો મહાસોણ, ભિક્ખાહારો પઞ્ઞાયતી’’તિ વત્વા પત્તચીવરં આહરાપેત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં નીહરિત્વા અટ્ઠાસિ. ગામદારકા કુમુદનાલે સોધેત્વા પત્તે પક્ખિપિત્વા અદંસુ; થેરા પરિભુઞ્જિંસુ. સત્તાહમત્તં સોવ આહારો અહોસિ.

અનુપુબ્બેન ચરન્તા પણ્ણખાદકમનુસ્સાનં વસનટ્ઠાને એકં ગામદ્વારં સમ્પાપુણિંસુ. તત્થ એકિસ્સા દારિકાય માતાપિતરો અરઞ્ઞં ગચ્છન્તા ‘‘સચે કોચિ અય્યો આગચ્છતિ, કત્થચિ ગન્તું મા અદાસિ; અય્યસ્સ વસનટ્ઠાનં આચિક્ખેય્યાસિ, અમ્મા’’તિ આહંસુ. સા થેરે દિસ્વા પત્તં ગહેત્વા નિસીદાપેસિ. ગેહે ધઞ્ઞજાતિ નામ નત્થિ. વાસિં પન ગહેત્વા ગુઞ્જચોચરુક્ખત્તચં ગુઞ્જલતાપત્તેહિ સદ્ધિં એકતો કોટ્ટેત્વા તયો પિણ્ડે કત્વા એકં ઇસિદત્તત્થેરસ્સ એકં મહાસોણત્થેરસ્સ પત્તે ઠપેત્વા ‘અતિરેકપિણ્ડં ઇસિદત્તત્થેરસ્સ પત્તે ઠપેસ્સામી’તિ હત્થં પસારેસિ. હત્થો પરિવત્તિત્વા મહાસોણત્થેરસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. ઇસિદત્તત્થેરો ‘બ્રાહ્મણતિસ્સભયે ગુઞ્જચોચપિણ્ડે વિપાકદાયકકમ્મં દેસકાલસમ્પદાય કીવપમાણં વિપાકં દસ્સતી’તિ આહ. તે તં પરિભુઞ્જિત્વા વસનટ્ઠાનં અગમંસુ. સાપિ અરઞ્ઞતો આગતાનં માતાપિતૂનં આચિક્ખિ ‘‘દ્વે થેરા આગતા. તેસં મે વસનટ્ઠાનં આચિક્ખિત’’ન્તિ. તે ઉભોપિ થેરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, યં મયં લભામ, તેન તુમ્હે પટિજગ્ગિસ્સામ; ઇધેવ વસથા’’તિ પટિઞ્ઞં ગણ્હિંસુ. થેરાપિ સબ્બભયકાલં તે ઉપનિસ્સાય વસિંસુ.

બ્રાહ્મણતિસ્સચોરે મતે પિતુમહારાજા છત્તં ઉસ્સાપેસિ. ‘ભયં વૂપસન્તં, જનપદો સમ્પુણ્ણો’તિ સુત્વા પરસમુદ્દતો ભિક્ખુસઙ્ઘો નાવાય મહાતિત્થપટ્ટને ઓરુય્હ ‘મહાસોણત્થેરો કહં વસતી’તિ પુચ્છિત્વા થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. થેરો પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો કાલકગામે મણ્ડલારામવિહારં સમ્પાપુણિ. તસ્મિં સમયે કાલકગામે સત્તમત્તાનિ કુલસતાનિ પટિવસન્તિ. રત્તિભાગે દેવતા આહિણ્ડિત્વા ‘‘મહાસોણત્થેરો પઞ્ચભિક્ખુસતપરિવારો મણ્ડલારામવિહારં પત્તો. એકેકો નવહત્થસાટકેન સદ્ધિં એકેકકહાપણગ્ઘનકં પિણ્ડપાતં દેતૂ’’તિ મનુસ્સે અવોચું. પુનદિવસે ચ થેરા કાલકગામં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. મનુસ્સા નિસીદાપેત્વા યાગું અદંસુ. મણ્ડલારામવાસી તિસ્સભૂતિત્થેરો સઙ્ઘત્થેરો હુત્વા નિસીદિ. એકો મહાઉપાસકો તં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, મહાસોણત્થેરો નામ કતરો’’તિ પુચ્છિ. તેન સમયેન થેરો નવકો હોતિ પરિયન્તે નિસિન્નો. થેરો હત્થં પસારેત્વા ‘‘મહાસોણો નામ એસ, ઉપાસકા’’તિ આહ. ઉપાસકો તં વન્દિત્વા પત્તં ગણ્હાતિ. થેરો ન દેતિ. તિસ્સભૂતિત્થેરો ‘‘આવુસો સોણ, યથા ત્વં ન જાનાસિ, મયમ્પિ એવમેવ ન જાનામ; પુઞ્ઞવન્તાનં દેવતા પરિપાચેન્તિ; પત્તં દેહિ, સબ્રહ્મચારીનં સઙ્ગહં કરોહી’’તિ આહ. થેરો પત્તં અદાસિ. મહાઉપાસકો પત્તં આદાય ગન્ત્વા કહાપણગ્ઘનકસ્સ પિણ્ડપાતસ્સ પૂરેત્વા નવહત્થસાટકં આધારકં કત્વા આહરિત્વા થેરસ્સ હત્થે ઠપેસિ; અપરોપિ ઉપાસકો થેરસ્સાતિ સત્ત સાટકસતાનિ સત્ત ચ પિણ્ડપાતસતાનિ થેરસ્સેવ અદંસુ.

થેરો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સંવિભાગં કત્વા અનુપુબ્બેન મહાવિહારં પાપુણિત્વા મુખં ધોવિત્વા મહાબોધિં વન્દિત્વા મહાચેતિયં વન્દિત્વા થૂપારામે ઠિતો ચીવરં પારુપિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો દક્ખિણદ્વારેન નગરં પવિસિત્વા દ્વારતો યાવ વળઞ્જનકસાલા એતસ્મિં અન્તરે સટ્ઠિકહાપણગ્ઘનકં પિણ્ડપાતં લભિ. તતો પટ્ઠાય પન સક્કારસ્સ પમાણં નત્થિ. એવં કાલવિપત્તિયં મધુકફલત્તચોપિ કુમુદનાળિપિ દુલ્લભા જાતા. કાલસમ્પત્તિયં એવરૂપો મહાલાભો ઉદપાદિ.

વત્તબ્બકનિગ્રોધત્થેરસ્સાપિ સામણેરકાલે બ્રાહ્મણતિસ્સભયં ઉદપાદિ. સામણેરો ચ ઉપજ્ઝાયો ચસ્સ પરસમુદ્દં નાગમિંસુ; ‘પણ્ણખાદકમનુસ્સે ઉપનિસ્સાય વસિસ્સામા’તિ પચ્ચન્તાભિમુખા અહેસું. સામણેરો સત્તાહમત્તં અનાહારો હુત્વા એકસ્મિં ગામટ્ઠાને તાલરુક્ખે તાલપક્કં દિસ્વા ઉપજ્ઝાયં આહ – ‘‘ભન્તે, થોકં આગમેથ; તાલપક્કં પાતેસ્સામી’’તિ. ‘‘દુબ્બલોસિ ત્વં, સામણેર, મા અભિરુહી’’તિ. ‘‘અભિરુહિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ ખુદ્દકવાસિં ગહેત્વા તાલં આરુય્હ તાલપિણ્ડં છિન્દિતું આરભિ. વાસિફલં નિક્ખમિત્વા ભૂમિયં પતિ.

થેરો ચિન્તેસિ ‘‘અયં કિલન્તોવ રુક્ખં આરુળ્હો; કિં નુ ખો ઇદાનિ કરિસ્સતી’’તિ સામણેરો તાલપણ્ણં ફાલેત્વા ફાલેત્વા વાસિદણ્ડકે બન્ધિત્વા ઘટ્ટેન્તો ઘટ્ટેન્તો ભૂમિયં પાતેત્વા ‘‘ભન્તે, સાધુ વતસ્સ સચે વાસિફલં એત્થ પવેસેય્યાથા’’તિ આહ. થેરો ‘ઉપાયસમ્પન્નો સામણેરો’તિ વાસિફલં પવેસેત્વા અદાસિ. સો વાસિં ઉક્ખિપિત્વા તાલફલાનિ પાતેસિ. થેરો વાસિં પાતાપેત્વા પવટ્ટિત્વા ગતં તાલફલં ભિન્દિત્વા સામણેરં ઓતિણ્ણકાલે આહ ‘‘સામણેર, ત્વં દુબ્બલો, ઇદં તાવ ખાદાહી’’તિ. ‘‘નાહં, ભન્તે, તુમ્હેહિ અખાદિતે ખાદિસ્સામી’’તિ વાસિં ગહેત્વા તાલફલાનિ ભિન્દિત્વા પત્તં નીહરિત્વા તાલમિઞ્જં પક્ખિપિત્વા થેરસ્સ દત્વા સયં ખાદિ. યાવ તાલફલાનિ અહેસું, તાવ તત્થેવ વસિત્વા ફલેસુ ખીણેસુ અનુપુબ્બેન પણ્ણખાદકમનુસ્સાનં વસનટ્ઠાને એકં છડ્ડિતવિહારં પવિસિંસુ. સામણેરો થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં પટિજગ્ગિ. થેરો સામણેરસ્સ ઓવાદં દત્વા વિહારં પાવિસિ. સામણેરો ‘અનાયતને નટ્ઠાનં અત્તભાવાનં પમાણં નત્થિ, બુદ્ધાનં ઉપટ્ઠાનં કરિસ્સામી’તિ ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા અપ્પહરિતં કરોતિ; સત્તાહમત્તં નિરાહારતાય પવેધમાનો પતિત્વા નિપન્નકોવ તિણાનિ ઉદ્ધરતિ. એકચ્ચે ચ મનુસ્સા અરઞ્ઞે ચરન્તા મધું લભિત્વા દારૂનિ ચેવ સાકપણ્ણઞ્ચ ગહેત્વા તિણચલનસઞ્ઞાય ‘મિગો નુ ખો એસો’તિ સામણેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં કરોસિ, સામણેરા’’તિ આહંસુ. ‘‘તિણગણ્ઠિં ગણ્હામિ, ઉપાસકા’’તિ. ‘‘અઞ્ઞોપિ કોચિ અત્થિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘આમ, ઉપાસકા, ઉપજ્ઝાયો મે અન્તોગબ્ભે’’તિ. ‘‘મહાથેરસ્સ દત્વા ખાદેય્યાસિ, ભન્તે’’તિ સામણેરસ્સ મધું દત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા ‘‘મયં સાખાભઙ્ગં કરોન્તા ગમિસ્સામ. એતાય સઞ્ઞાય થેરં ગહેત્વા આગચ્છેય્યાસિ, અય્યા’’તિ વત્વા અગમંસુ.

સામણેરો મધું ગહેત્વા થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા બહિ ઠત્વા ‘‘વન્દામિ, ભન્તે’’તિ આહ. થેરો ‘સામણેરો જિઘચ્છાય અનુડય્હમાનો આગતો ભવિસ્સતી’તિ તુણ્હી અહોસિ. સો પુનપિ ‘‘વન્દામિ, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘કસ્મા, સામણેર, દુબ્બલભિક્ખૂનં સુખેન નિપજ્જિતું ન દેસી’’તિ? ‘‘દ્વારં વિવરિતું સારુપ્પં, ભન્તે’’તિ? થેરો ઉટ્ઠહિત્વા દ્વારં વિવરિત્વા ‘‘કિં તે, સામણેર, લદ્ધં’’તિ આહ. મનુસ્સેહિ મધુ દિન્નં, ખાદિતું સારુપ્પં, ભન્તે’’તિ? ‘‘સામણેર, એવમેવ ખાદિતું કિલમિસ્સામ, પાનકં કત્વા પિવિસ્સામા’’તિ. સામણેરો પાનકં કત્વા અદાસિ. અથ નં થેરો ‘‘મનુસ્સાનં વસનટ્ઠાનં પુચ્છસિ, સામણેરા’’તિ આહ. સયમેવ આચિક્ખિંસુ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સામણેર, પાતોવ ગચ્છન્તા કિલમિસ્સામ; અજ્જેવ ગમિસ્સામા’’તિ પત્તચીવરં ગણ્હાપેત્વા નિક્ખમિ. તે ગન્ત્વા મનુસ્સાનં વસનટ્ઠાનસ્સ અવિદૂરે નિપજ્જિંસુ.

સામણેરો રત્તિભાગે ચિન્તેસિ – ‘મયા પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ગામન્તે અરુણં નામ ન ઉટ્ઠાપિતપુબ્બ’ન્તિ. સો પત્તં ગહેત્વા અરુણં ઉટ્ઠાપેતું અરઞ્ઞં અગમાસિ. મહાથેરો સામણેરં નિપન્નટ્ઠાને અપસ્સન્તો ‘મનુસ્સખાદકેહિ ગહિતો ભવિસ્સતી’તિ ચિન્તેસિ. સામણેરો અરઞ્ઞે અરુણં ઉટ્ઠાપેત્વા પત્તેન ઉદકઞ્ચ દન્તકટ્ઠઞ્ચ ગહેત્વા આગમિ. ‘‘સામણેર, કુહિં ગતોસિ? મહલ્લકભિક્ખૂનં તે વિતક્કો ઉપ્પાદિતો; દણ્ડકમ્મં આહરા’’તિ. ‘‘આહરિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ. થેરો મુખં ધોવિત્વા ચીવરં પારુપિ. ઉભોપિ મનુસ્સાનં વસનટ્ઠાનં અગમંસુ. મનુસ્સાપિ અત્તનો પરિભોગં કન્દમૂલફલપણ્ણં અદંસુ. થેરોપિ પરિભુઞ્જિત્વા વિહારં અગમાસિ. સામણેરો ઉદકં આહરિત્વા ‘‘પાદે ધોવામિ, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘સામણેર, ત્વં રત્તિં કુહિં ગતો? અમ્હાકં વિતક્કં ઉપ્પાદેસી’’તિ. ‘‘ભન્તે, ગામન્તે મે અરુણં ન ઉટ્ઠાપિતપુબ્બં; અરુણુટ્ઠાપનત્થાય અરઞ્ઞં અગમાસિ’’ન્તિ. ‘‘સામણેર, ન તુય્હં દણ્ડકમ્મં અનુચ્છવિકં અમ્હાકમેવ અનુચ્છવિક’’ન્તિ વત્વા થેરો તસ્મિંયેવ ઠાને વસિ; સામણેરસ્સ ચ સઞ્ઞં અદાસિ ‘‘મયં તાવ મહલ્લકા; ‘ઇદં નામ ભવિસ્સતી’તિ ન સક્કા જાનિતું. તુવં અત્તાનં રક્ખેય્યાસી’’તિ. થેરો કિર અનાગામી. તં અપરભાગે મનુસ્સખાદકા ખાદિંસુ. સામણેરો અત્તાનં રક્ખિત્વા ભયે વૂપસન્તે તથારૂપે ઠાને ઉપજ્ઝં ગાહાપેત્વા ઉપસમ્પન્નો બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહેત્વા તિપિટકધરો હુત્વા વત્તબ્બકનિગ્રોધત્થેરો નામ જાતો.

પિતુમહારાજા રજ્જં પટિપજ્જિ. પરસમુદ્દા આગતાગતા ભિક્ખૂ ‘‘કહં વત્તબ્બકનિગ્રોધત્થેરો, કહં વત્તબ્બકનિગ્રોધત્થેરો’’તિ પુચ્છિત્વા તસ્સ સન્તિકં અગમંસુ. મહાભિક્ખુસઙ્ઘો થેરં પરિવારેસિ. સો મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો અનુપુબ્બેન મહાવિહારં પત્વા મહાબોધિં મહાચેતિયં થૂપારામઞ્ચ વન્દિત્વા નગરં પાયાસિ. યાવ દક્ખિણદ્વારા ગચ્છન્તસ્સેવ નવસુ ઠાનેસુ તિચીવરં ઉપપજ્જિ; અન્તોનગરં પવિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય મહાસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. ઇતિ કાલવિપત્તિયં તાલફલકન્દમૂલપણ્ણમ્પિ દુલ્લભં જાતં. કાલસમ્પત્તિયં એવરૂપો મહાલાભો ઉપ્પન્નોતિ. એવં કાલવિપત્તિપટિબાહિતત્તા વિપાકં દાતું અસક્કોન્તાનિ કાલસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ.

અપરસ્સાપિ બહૂનિ કલ્યાણકમ્માનિ હોન્તિ. તાનિ પયોગવિપત્તિયં ઠિતસ્સ ન વિપચ્ચેય્યું. સો પન એકેન કલ્યાણકમ્મેન સમ્માપયોગે પતિટ્ઠિતો તીણિ સુચરિતાનિ પૂરેતિ, પઞ્ચસીલં દસસીલં રક્ખતિ. કાલસમ્પત્તિયં નિબ્બત્તસ્સ રાજાનો સબ્બાલઙ્કારપતિમણ્ડિતા રાજકઞ્ઞાયો ‘એતસ્સ અનુચ્છવિકા’તિ પેસેન્તિ, યાનવાહનમણિસુવણ્ણરજતાદિભેદં તં તં પણ્ણાકારં ‘એતસ્સ અનુચ્છવિક’ન્તિ પેસેન્તિ.

પબ્બજ્જૂપગતોપિ મહાયસો હોતિ મહાનુભાવો. તત્રિદં વત્થુ – કૂટકણ્ણરાજા કિર ગિરિગામકણ્ણવાસિકં ચૂળસુધમ્મત્થેરં મમાયતિ. સો ઉપ્પલવાપિયં વસમાનો થેરં પક્કોસાપેસિ. થેરો આગન્ત્વા માલારામવિહારે વસતિ. રાજા થેરસ્સ માતરં પુચ્છિ – ‘‘કિં થેરો પિયાયતી’’તિ? ‘‘કન્દં મહારાજા’’તિ. રાજા કન્દં ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા થેરસ્સ દદમાનો મુખં ઉલ્લોકેતું નાસક્ખિ. સો નિક્ખમિત્વા ચ બહિપરિવેણે દેવિં પુચ્છિ – ‘‘કીદિસો થેરો’’તિ? ‘‘ત્વં પુરિસો હુત્વા ઉલ્લોકેતું ન સક્કોસિ; અહં કથં સક્ખિસ્સામિ? નાહં જાનામિ કીદિસો’’તિ. રાજા ‘મમ રટ્ઠે બલિકારગહપતિપુત્તં ઉલ્લોકેતું ન વિસહામિ. મહન્તં વત ભો બુદ્ધસાસનં નામા’તિ અપ્ફોટેસિ. તિપિટકચૂળનાગત્થેરમ્પિ મમાયતિ. તસ્સ અઙ્ગુલિયં એકા પિળકા ઉટ્ઠહિ. રાજા ‘થેરં પસ્સિસ્સામી’તિ વિહારં ગન્ત્વા બલવપેમેન અઙ્ગુલિં મુખેન ગણ્હિ. અન્તોમુખેયેવ પિળકા ભિન્ના, પુબ્બલોહિતં અનુટ્ઠુભિત્વા થેરે સિનેહેન અમતં વિય અજ્ઝોહરિ. સોયેવ થેરો અપરભાગે મરણમઞ્ચે નિપજ્જિ. રાજા ગન્ત્વા અસુચિકપલ્લકં સીસે ઠપેત્વા ‘ધમ્મસકટસ્સ અક્ખો ભિજ્જતિ અક્ખો ભિજ્જતી’તિ પરિદેવમાનો વિચરિ. પથવિસ્સરસ્સ અસુચિકપલ્લકં સીસેન ઉક્ખિપિત્વા વિચરણં નામ કસ્સ ગતમગ્ગો? સમ્માપયોગસ્સ ગતમગ્ગોતિ. એવં પયોગવિપત્તિપટિબાહિતત્તા વિપાકં દાતું અસક્કોન્તાનિ પયોગસમ્પત્તિં આગમ્મ વિપચ્ચન્તીતિ પજાનાતિ. એવં ચતૂહિ વિપત્તીહિ પટિબાહિતં કલ્યાણકમ્મં વિપાકં અદત્વા ચતસ્સો સમ્પત્તિયો આગમ્મ દેતિ.

તત્રિદં ભૂતમત્થં કત્વા ઓપમ્મં – એકો કિર મહારાજા એકસ્સ અમચ્ચસ્સ અપ્પમત્તેન કુજ્ઝિત્વા તં બન્ધનાગારે બન્ધાપેસિ. તસ્સ ઞાતકા રઞ્ઞો કુદ્ધભાવં ઞત્વા કિઞ્ચિ અવત્વા ચણ્ડકોપે વિગતે રાજાનં તસ્સ નિરપરાધભાવં જાનાપેસું. રાજા મુઞ્ચિત્વા તસ્સ ઠાનન્તરં પટિપાકતિકં અકાસિ. અથસ્સ તતો તતો આગચ્છન્તાનં પણ્ણાકારાનં પમાણં નાહોસિ. મનુસ્સા સમ્પટિચ્છિતું નાસક્ખિંસુ. તત્થ રઞ્ઞો અપ્પમત્તકેન કુજ્ઝિત્વા તસ્સ બન્ધનાગારે બન્ધાપિતકાલો વિય પુથુજ્જનસ્સ નિરયે નિબ્બત્તકાલો. અથસ્સ ઞાતકેહિ રાજાનં સઞ્ઞાપેત્વા ઠાનન્તરસ્સ પટિપાકતિકકરણકાલો વિય તસ્સ સગ્ગે નિબ્બત્તકાલો. પણ્ણાકારં સમ્પટિચ્છિતું અસમત્થકાલો વિય ચતસ્સો સમ્પત્તિયો આગમ્મ કલ્યાણકમ્માનં દેવલોકતો મનુસ્સલોકં, મનુસ્સલોકતો દેવલોકન્તિ એવં સુખટ્ઠાનતો સુખટ્ઠાનમેવ નેત્વા કપ્પસતસહસ્સમ્પિ સુખવિપાકં દત્વા નિબ્બાનસમ્પાપનં વેદિતબ્બં.

એવં તાવ પાળિવસેનેવ દુતિયં બલં દીપેત્વા પુન ‘‘અહોસિ કમ્મં અહોસિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪) ઇમિના પટિસમ્ભિદાનયેનાપિ દીપેતબ્બં. તત્થ ‘અહોસિ કમ્મ’ન્તિ અતીતે આયૂહિતં કમ્મં અતીતેયેવ અહોસિ. યેન પન અતીતે વિપાકો દિન્નો, તં સન્ધાય ‘અહોસિ કમ્મવિપાકો’તિ વુત્તં. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીસુ પન બહૂસુપિ આયૂહિતેસુ એકં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં વિપાકં દેતિ, સેસાનિ અવિપાકાનિ. એકં ઉપપજ્જવેદનીયં પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ, સેસાનિ અવિપાકાનિ. એકેનાનન્તરિયેન નિરયે ઉપપજ્જતિ, સેસાનિ અવિપાકાનિ. અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ એકાય બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તતિ, સેસા અવિપાકા. ઇદં સન્ધાય ‘નાહોસિ કમ્મવિપાકો’તિ વુત્તં. યો પન બહુમ્પિ કુસલાકુસલં કમ્મં કત્વા કલ્યાણમિત્તં નિસ્સાય અરહત્તં પાપુણાતિ, એતસ્સ કમ્મવિપાકો ‘નાહોસિ’ નામ. યં અતીતે આયૂહિતં એતરહિ વિપાકં દેતિ તં ‘અહોસિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો’ નામ. યં પુરિમનયેનેવ અવિપાકતં આપજ્જતિ તં ‘અહોસિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો’ નામ. યં અતીતે આયૂહિતં અનાગતે વિપાકં દસ્સતિ તં ‘અહોસિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’ નામ. યં પુરિમનયેન અવિપાકતં આપજ્જિસ્સતિ તં ‘અહોસિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’ નામ.

યં એતરહિ આયૂહિતં એતરહિયેવ વિપાકં દેતિ તં ‘અત્થિ કમ્મં અત્થિ કમ્મવિપાકો’ નામ. યં પુરિમનયેનેવ અવિપાકતં આપજ્જતિ તં ‘અત્થિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો’ નામ. યં એતરહિ આયૂહિતં અનાગતે વિપાકં દસ્સતિ તં ‘અત્થિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’ નામ. યં પુરિમનયેનેવ અવિપાકતં આપજ્જિસ્સતિ તં ‘અત્થિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’ નામ.

યં સયમ્પિ અનાગતં, વિપાકોપિસ્સ અનાગતો તં ‘ભવિસ્સતિ કમ્મં ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’ નામ. યં સયં ભવિસ્સતિ, પુરિમનયેનેવ અવિપાકતં આપજ્જિસ્સતિ તં ‘ભવિસ્સતિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો’ નામ.

ઇદં તથાગતસ્સાતિ ઇદં સબ્બેહિપિ એતેહિ આકારેહિ તથાગતસ્સ કમ્મન્તરવિપાકન્તરજાનનઞાણં અકમ્પિયટ્ઠેન દુતિયબલં વેદિતબ્બન્તિ.

દુતિયબલનિદ્દેસવણ્ણના.

તતિયબલનિદ્દેસો

૮૧૧. તતિયબલનિદ્દેસે મગ્ગોતિ વા પટિપદાતિ વા કમ્મસ્સેવેતં નામં. નિરયગામિનીતિઆદીસુ નિરસ્સાદટ્ઠેન નિરતિઅત્થેન ચ નિરયો. ઉદ્ધં અનુગન્ત્વા તિરિયં અઞ્ચિતાતિ તિરચ્છાના; તિરચ્છાનાયેવ તિરચ્છાનયોનિ. પેતતાય પેત્તિ; ઇતો પેચ્ચ ગતભાવેનાતિ અત્થો. પેત્તિયેવ પેત્તિવિસયો. મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા; મનુસ્સાવ મનુસ્સલોકો. દિબ્બન્તિ પઞ્ચહિ કામગુણેહિ અધિમત્તાય વા ઠાનસમ્પત્તિયાતિ દેવા; દેવાવ દેવલોકો. વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા; તં તત્થ નત્થીતિ નિબ્બાનં. નિરયં ગચ્છતીતિ નિરયગામી. ઇદં મગ્ગં સન્ધાય વુત્તં. પટિપદા પન નિરયગામિની નામ હોતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઇદં સબ્બમ્પિ પટિપદં તથાગતો પજાનાતિ.

કથં? સકલગામવાસિકેસુપિ હિ એકતો એકં સૂકરં વા મિગં વા જીવિતા વોરોપેન્તેસુ સબ્બેસમ્પિ ચેતના પરસ્સ જીવિતિન્દ્રિયારમ્મણાવ હોતિ. તં પન કમ્મં તેસં આયૂહનક્ખણેયેવ નાના હોતિ. તેસુ હિ એકો આદરેન છન્દજાતો કરોતિ. એકો ‘એહિ ત્વમ્પિ કરોહી’તિ પરેહિ નિપ્પીળિતત્તા કરોતિ. એકો સમાનચ્છન્દો વિય હુત્વા અપ્પટિબાહિયમાનો વિચરતિ. તેસુ એકો તેનેવ કમ્મેન નિરયે નિબ્બત્તતિ, એકો તિરચ્છાનયોનિયં, એકો પેત્તિવિસયે. તં તથાગતો આયૂહનક્ખણેયેવ ‘ઇમિના નીહારેન આયૂહિતત્તા એસ નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ તિરચ્છાનયોનિયં, એસ પેત્તિવિસયે’તિ પજાનાતિ. નિરયે નિબ્બત્તમાનમ્પિ ‘એસ અટ્ઠસુ મહાનિરયેસુ નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ સોળસસુ ઉસ્સદનિરયેસુ નિબ્બત્તિસ્સતી’તિ પજાનાતિ. તિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તમાનમ્પિ ‘એસ અપાદકો ભવિસ્સતિ, એસ દ્વિપાદકો, એસ ચતુપ્પાદકો, એસ બહુપ્પાદકો’તિ પજાનાતિ. પેત્તિવિસયે નિબ્બત્તમાનમ્પિ ‘એસ નિજ્ઝામતણ્હિકો ભવિસ્સતિ, એસ ખુપ્પિપાસિકો, એસ પરદત્તૂપજીવી’તિ પજાનાતિ. તેસુ ચ કમ્મેસુ ‘ઇદં કમ્મં પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું ન સક્ખિસ્સતિ, દુબ્બલં દિન્નાય પટિસન્ધિયા ઉપધિવેપક્કં ભવિસ્સતીતિ પજાનાતિ.

તથા સકલગામવાસિકેસુ એકતો પિણ્ડપાતં દદમાનેસુ સબ્બેસમ્પિ ચેતના પિણ્ડપાતારમ્મણાવ હોતિ. તં પન કમ્મં તેસં આયૂહનક્ખણેયેવ પુરિમનયેન નાના હોતિ. તેસુ કેચિ દેવલોકે નિબ્બત્તિસ્સન્તિ, કેચિ મનુસ્સલોકે. તં તથાગતો આયૂહનક્ખણેયેવ ‘ઇમિના નીહારેન આયૂહિતત્તા એસ મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ દેવલોકે’તિ પજાનાતિ. દેવલોકે નિબ્બત્તમાનાનમ્પિ ‘એસ પરનિમ્મિતવસવત્તીસુ નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ નિમ્માનરતીસુ, એસ તુસિતેસુ, એસ યામેસુ, એસ તાવતિંસેસુ, એસ ચાતુમહારાજિકેસુ, એસ ભુમ્મદેવેસુ; એસ પન જેટ્ઠકદેવરાજા હુત્વા નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ એતસ્સ દુતિયં વા તતિયં વા ઠાનન્તરં કરોન્તો પરિચારકો હુત્વા નિબ્બત્તિસ્સતી’તિ પજાનાતિ. મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તમાનાનમ્પિ ‘એસ ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ બ્રાહ્મણકુલે, એસ વેસ્સકુલે, એસ સુદ્દકુલે; એસ પન મનુસ્સેસુ રાજા હુત્વા નિબ્બત્તિસ્સતિ, એસ એતસ્સ દુતિયં વા તતિયં વા ઠાનન્તરં કરોન્તો પરિચારકો હુત્વા નિબ્બત્તિસ્સતી’તિ પજાનાતિ. તેસુ ચ કમ્મેસુ ‘ઇદં કમ્મં પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું ન સક્ખિસ્સતિ, દુબ્બલં દિન્નાય પટિસન્ધિયા ઉપધિવેપક્કં ભવિસ્સતી’તિ પજાનાતિ.

તથા વિપસ્સનં પટ્ઠપેન્તેસુયેવ યેન નીહારેન વિપસ્સના આરદ્ધા, ‘એસ અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ, એસ અરહત્તં પત્તું ન સક્ખિસ્સતિ, એસ અનાગામીયેવ ભવિસ્સતિ, એસ સકદાગામીયેવ, એસ સોતાપન્નોયેવ; એસ પન મગ્ગં વા ફલં વા સચ્છિકાતું ન સક્ખિસ્સતિ, લક્ખણારમ્મણાય વિપસ્સનાયમેવ ઠસ્સતિ; એસ પચ્ચયપરિગ્ગહેયેવ, એસ નામરૂપપરિગ્ગહેયેવ, એસ અરૂપપરિગ્ગહેયેવ, એસ રૂપપરિગ્ગહેયેવ ઠસ્સતિ, એસ મહાભૂતમત્તમેવ વવત્થાપેસ્સતિ, એસ કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેતું ન સક્ખિસ્સતી’તિ પજાનાતિ.

કસિણપરિકમ્મં કરોન્તેસુપિ ‘એતસ્સ પરિકમ્મમત્તમેવ ભવિસ્સતિ, નિમિત્તં ઉપ્પાદેતું ન સક્ખિસ્સતિ; એસ પન નિમિત્તં ઉપ્પાદેતું સક્ખિસ્સતિ, અપ્પનં પાપેતું ન સક્ખિસ્સતિ; એસ અપ્પનં પાપેત્વા ઝાનં પાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’તિ પજાનાતીતિ.

તતિયબલનિદ્દેસવણ્ણના.

ચતુત્થબલનિદ્દેસો

૮૧૨. ચતુત્થબલનિદ્દેસે ખન્ધનાનત્તન્તિ ‘અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામા’તિ એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનાકરણં પજાનાતિ. તેસુપિ ‘એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો…પે… એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો. એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો…પે… બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો…પે… એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો…પે… એકવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો…પે… એકવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો…પે… બહુવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’તિ એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ નાનત્તં પજાનાતિ. આયતનનાનત્તન્તિ ‘ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે… ઇદં ધમ્માયતનં નામ. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકા’તિ એવં આયતનનાનત્તં પજાનાતિ. ધાતુનાનત્તન્તિ ‘અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકા’તિ એવં ધાતુનાનત્તં પજાનાતિ.

પુન અનેકધાતુનાનાધાતુલોકનાનત્તન્તિ ઇદં ન કેવલં ઉપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સેવ નાનત્તં તથાગતો પજાનાતિ, અનુપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સાપિ નાનત્તં તથાગતો પજાનાતિયેવાતિ દસ્સેતું ગહિતં. પચ્ચેકબુદ્ધા હિ દ્વે ચ અગ્ગસાવકા ઉપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સાપિ નાનત્તં એકદેસતોવ જાનન્તિ નો નિપ્પદેસતો, અનુપાદિન્નકલોકસ્સ પન નાનત્તં ન જાનન્તિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો પન ‘ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ઇમસ્સ નામ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો હોતિ, ઇમસ્સ કાળકો, ઇમસ્સ મટ્ટો; ઇમસ્સ બહલત્તચો, ઇમસ્સ તનુત્તચો; ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં નામ હોતિ; ઇમાય પન ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ પુપ્ફં નીલકં હોતિ, પીતકં, લોહિતકં, ઓદાતં, સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધં હોતિ; ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ફલં ખુદ્દકં હોતિ, મહન્તં, દીઘં, રસ્સં, વટ્ટં, સુસણ્ઠાનં, દુસ્સણ્ઠાનં, મટ્ઠં, ફરુસં, સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધં, મધુરં, તિત્તકં, અમ્બિલં, કટુકં, કસાવં હોતિ; ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નાય ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ કણ્ટકો તિખિણો હોતિ, અતિખિણો, ઉજુકો, કુટિલો, તમ્બો, કાળકો, નીલો, ઓદાતો હોતી’તિ એવં અનુપાદિન્નકસઙ્ખારલોકસ્સ નાનત્તં પજાનાતિ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનંયેવ હિ એતં બલં, ન અઞ્ઞેસન્તિ.

ચતુત્થબલનિદ્દેસવણ્ણના.

પઞ્ચમબલનિદ્દેસો

૮૧૩. પઞ્ચમબલનિદ્દેસે હીનાધિમુત્તિકાતિ હીનજ્ઝાસયા. પણીતાધિમુત્તિકાતિ કલ્યાણજ્ઝાસયા. સેવન્તીતિ નિસ્સયન્તિ અલ્લીયન્તિ. ભજન્તીતિ ઉપસઙ્કમન્તિ. પયિરુપાસન્તીતિ પુનપ્પુનં ઉપસઙ્કમન્તિ. સચે હિ આચરિયુપજ્ઝાયા ન સીલવન્તો હોન્તિ, સદ્ધિવિહારિકા સીલવન્તો હોન્તિ, તે અત્તનો આચરિયુપજ્ઝાયેપિ ન ઉપસઙ્કમન્તિ, અત્તના સદિસે સારુપ્પભિક્ખૂયેવ ઉપસઙ્કમન્તિ. સચે આચરિયુપજ્ઝાયા સારુપ્પભિક્ખૂ, ઇતરે અસારુપ્પા, તેપિ ન આચરિયુપજ્ઝાયે ઉપસઙ્કમન્તિ, અત્તના સદિસે હીનાધિમુત્તિકે એવ ઉપસઙ્કમન્તિ.

એવં ઉપસઙ્કમનં પન ન કેવલં એતરહેવ, અતીતાનાગતેપીતિ દસ્સેતું અતીતમ્પિ અદ્ધાનન્તિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનત્થમેવ. ઇદં પન દુસ્સીલાનં દુસ્સીલસેવનમેવ, સીલવન્તાનં સીલવન્તસેવનમેવ, દુપ્પઞ્ઞાનં દુપ્પઞ્ઞસેવનમેવ, પઞ્ઞવન્તાનં પઞ્ઞવન્તસેવનમેવ કો નિયામેતીતિ? અજ્ઝાસયધાતુ નિયામેતિ. સમ્બહુલા કિર ભિક્ખૂ એકં ગામં ગણભિક્ખાચારં ચરન્તિ. મનુસ્સા બહુભત્તં આહરિત્વા પત્તાનિ પૂરેત્વા ‘‘તુમ્હાકં યથાસભાગેન પરિભુઞ્ઞથા’’તિ દત્વા ઉય્યોજેસું. ભિક્ખૂપિ આહંસુ ‘‘આવુસો, મનુસ્સા ધાતુસંયુત્તકમ્મે પયોજેન્તી’’તિ. તિપિટકચૂળાભયત્થેરોપિ નાગદીપે ચેતિયં વન્દનાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ગચ્છન્તો એકસ્મિં ગામે મનુસ્સેહિ નિમન્તિતો. થેરેન ચ સદ્ધિં એકો અસારુપ્પભિક્ખુ અત્થિ. ધુરવિહારેપિ એકો અસારુપ્પભિક્ખુ અત્થિ. દ્વીસુ ભિક્ખુસઙ્ઘેસુ ગામં ઓસરન્તેસુ તે ઉભોપિ જના, કિઞ્ચાપિ આગન્તુકેન નેવાસિકો નેવાસિકેન વા આગન્તુકો ન દિટ્ઠપુબ્બો, એવં સન્તેપિ, એકતો હુત્વા હસિત્વા હસિત્વા કથયમાના એકમન્તં અટ્ઠંસુ. થેરો દિસ્વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન જાનિત્વા ધાતુસંયુત્તં કથિત’’ન્તિ આહ.

એવં ‘અજ્ઝાસયધાતુ નિયામેતી’તિ વત્વા ધાતુસંયુત્તેન અયમેવત્થો દીપેતબ્બો. ગિજ્ઝકૂટપબ્બતસ્મિઞ્હિ ગિલાનસેય્યાય નિપન્નો ભગવા આરક્ખણત્થાય પરિવારેત્વા વસન્તેસુ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદીસુ એકમેકં અત્તનો અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં ચઙ્કમન્તં ઓલોકેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, સારિપુત્તં સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ચઙ્કમન્ત’’ન્તિ? ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ. ‘‘સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મહાપઞ્ઞા’’તિ (સં. નિ. ૨.૯૯) સબ્બં વિત્થારેતબ્બન્તિ.

પઞ્ચમબલનિદ્દેસવણ્ણના.

છટ્ઠબલનિદ્દેસો

૮૧૪. છટ્ઠબલનિદ્દેસે આસયન્તિ યત્થ સત્તા આસયન્તિ નિવસન્તિ, તં તેસં નિવાસટ્ઠાનં દિટ્ઠિગતં વા યથાભૂતં ઞાણં વા. અનુસયન્તિ અપ્પહીનાનુસયિતં કિલેસં. ચરિતન્તિ કાયાદીહિ અભિસઙ્ખતં કુસલાકુસલં. અધિમુત્તન્તિ અજ્ઝાસયં. અપ્પરજક્ખેતિઆદીસુ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં પરિત્તં રાગદોસમોહરજં એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખા. તસ્સેવ મહન્તતાય મહારજક્ખા. ઉભયેનાપિ મન્દકિલેસે મહાકિલેસે ચ સત્તે દસ્સેતિ. યેસં સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ, તે તિક્ખિન્દ્રિયા. યેસં તાનિ મુદૂનિ, તે મુદિન્દ્રિયા. યેસં આસયાદયો કોટ્ઠાસા સુન્દરા, તે સ્વાકારા. વિપરીતા દ્વાકારા. યે કથિતકારણં સલ્લક્ખેન્તિ, સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું, તે સુવિઞ્ઞાપયા. વિપરીતા દુવિઞ્ઞાપયા. યે અરિયમગ્ગપટિવેધસ્સ અનુચ્છવિકા ઉપનિસ્સયસમ્પન્ના, તે ભબ્બા. વિપરીતા અભબ્બા.

૮૧૫. એવં છટ્ઠબલસ્સ માતિકં ઠપેત્વા ઇદાનિ યથાપટિપાટિયા ભાજેન્તો કતમો ચ સત્તાનં આસયોતિઆદિમાહ. તત્થ સસ્સતો લોકોતિઆદીનં અત્થો હેટ્ઠા નિક્ખેપકણ્ડવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૧૦૫) વુત્તોયેવ. ઇતિ ભવદિટ્ઠિસન્નિસ્સિતા વાતિ એવં સસ્સતદિટ્ઠિં વા સન્નિસ્સિતા. સસ્સતદિટ્ઠિ હિ એત્થ ભવદિટ્ઠીતિ વુત્તા; ઉચ્છેદદિટ્ઠિ ચ વિભવદિટ્ઠીતિ. સબ્બદિટ્ઠીનઞ્હિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠી હિ સઙ્ગહિતત્તા સબ્બેપિ દિટ્ઠિગતિકા સત્તા ઇમાવ દ્વે દિટ્ઠિયો સન્નિસ્સિતા હોન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘દ્વયસન્નિસ્સિતો ખો પનાયં, કચ્ચાન, લોકો યેભુય્યેન – અત્થિતઞ્ચેવ નત્થિતઞ્ચા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫). એત્થ હિ અત્થિતાતિ સસ્સતં, નત્થિતાતિ ઉચ્છેદો. અયં તાવ વટ્ટસન્નિસ્સિતાનં પુથુજ્જનસત્તાનં આસયો.

ઇદાનિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતાનં સુદ્ધસત્તાનં આસયં દસ્સેતું એતે વા પન ઉભો અન્તે અનુપગમ્માતિઆદિ વુત્તં. તત્થ એતે વા પનાતિ એતેયેવ. ઉભો અન્તેતિ સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતે દ્વે અન્તે. અનુપગમ્માતિ અનલ્લીયિત્વા. ઇદપ્પચ્ચયતા પટિચ્ચસમુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસૂતિ ઇદપ્પચ્ચયતાય ચેવ પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મેસુ ચ. અનુલોમિકા ખન્તીતિ વિપસ્સનાઞાણં. યથાભૂતં વા ઞાણન્તિ મગ્ગઞાણં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યા પટિચ્ચસમુપ્પાદે ચેવ પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મેસુ ચ એતે ઉભો સસ્સતુચ્છેદઅન્તે અનુપગન્ત્વા વિપસ્સના પટિલદ્ધા, યઞ્ચ તતો ઉત્તરિમગ્ગઞાણં – અયં સત્તાનં આસયો, અયં વટ્ટસન્નિસ્સિતાનઞ્ચ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતાનઞ્ચ સબ્બેસમ્પિ સત્તાનં આસયો, ઇદં વસનટ્ઠાનન્તિ. અયં આચરિયાનં સમાનત્થકથા.

વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘મગ્ગો નામ વાસં વિદ્ધંસેન્તો ગચ્છતિ, નનુ ત્વં મગ્ગો વાસોતિ વદેસી’તિ? સો વત્તબ્બો ‘ત્વં અરિયવાસભાણકો હોસિ ન હોસી’તિ? સચે પન ‘ન હોમી’તિ વદતિ, ‘અભાણકતાય ન જાનાસી’તિ વત્તબ્બો. સચે ‘ભાણકોસ્મી’તિ વદતિ, ‘સુત્તં આહરા’તિ વત્તબ્બો. સચે આહરતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં; નો ચે આહરતિ સયં આહરિતબ્બં – ‘‘દસયિમે, ભિક્ખવે, અરિયવાસા, યે અરિયા આવસિંસુ વા આવસન્તિ વા આવસિસ્સન્તિ વા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૯). એતઞ્હિ સુત્તં મગ્ગસ્સ વાસભાવં દીપેતિ. તસ્મા સુકથિતમેવેતન્તિ. ઇદં પન ભગવા સત્તાનં આસયં જાનન્તો ઇમેસઞ્ચ દિટ્ઠિગતાનં વિપસ્સનાઞાણમગ્ગઞાણાનં અપ્પવત્તિક્ખણેપિ જાનાતિ એવ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘કામં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો કામગરુકો કામાસયો કામાધિમુત્તો’તિ. નેક્ખમ્મં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો નેક્ખમ્મગરુકો નેક્ખમ્માસયો નેક્ખમ્માધિમુત્તો’તિ. બ્યાપાદં…પે… અબ્યાપાદં… થિનમિદ્ધં…પે… આલોકસઞ્ઞં નેક્ખમ્મં સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ સેવન્તઞ્ઞેવ જાનાતિ ‘અયં પુગ્ગલો આલોકસઞ્ઞાગરુકો આલોકસઞ્ઞાસયો આલોકસઞ્ઞાધિમુત્તો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૩).

૮૧૬. અનુસયનિદ્દેસે કામરાગો ચ સો અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયો ચાતિ કામરાગાનુસયો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. યં લોકે પિયરૂપન્તિ યં ઇમસ્મિં લોકે પિયજાતિકં. સાતરૂપન્તિ સાતજાતિકં અસ્સાદપદટ્ઠાનં ઇટ્ઠારમ્મણં. એત્થ સત્તાનં રાગાનુસયો અનુસેતીતિ એતસ્મિં ઇટ્ઠારમ્મણે સત્તાનં અપ્પહીનટ્ઠેન રાગાનુસયો અનુસેતિ. યથા નામ ઉદકે નિમુગ્ગસ્સ હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ સમન્તભાગે ચ ઉદકમેવ હોતિ, એવમેવ ઇટ્ઠારમ્મણે રાગુપ્પત્તિ નામ સત્તાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણા. તથા અનિટ્ઠારમ્મણે પટિઘુપ્પત્તિ. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ ધમ્મેસૂતિ એવં ઇમેસુ દ્વીસુ કામરાગપટિઘવન્તેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણધમ્મેસુ. અવિજ્જાનુપતિતાતિ કામરાગપટિઘસમ્પયુત્તા હુત્વા આરમ્મણકરણવસેન અવિજ્જા અનુપતિતા. તદેકટ્ઠોતિ તાય અવિજ્જાય સમ્પયુત્તેકટ્ઠવસેન એકટ્ઠો. માનો ચ દિટ્ઠિ ચ વિચિકિચ્છા ચાતિ નવવિધો માનો, દ્વાસટ્ઠિવિધા દિટ્ઠિ, અટ્ઠવત્થુકા ચ વિચિકિચ્છા. ભવરાગાનુસયો પનેત્થ કામરાગાનુસયેનેવ સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

૮૧૭. ચરિતનિદ્દેસે તેરસ ચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, દ્વાદસ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, ચતસ્સો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. તત્થ કામાવચરો પરિત્તભૂમકો, ઇતરો મહાભૂમકો. તીસુપિ વા એતેસુ યો કોચિ અપ્પવિપાકો પરિત્તભૂમકો, બહુવિપાકો મહાભૂમકોતિ વેદિતબ્બો.

૮૧૮. અધિમુત્તિનિદ્દેસો હેટ્ઠા પકાસિતોવ. કસ્મા પનાયં અધિમુત્તિ હેટ્ઠા વુત્તાપિ પુન ગહિતાતિ? અયઞ્હિ હેટ્ઠા પાટિયેક્કં બલદસ્સનવસેન ગહિતા, ઇધ સત્તાનં તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયભાવદસ્સનત્થં.

૮૧૯. મહારજક્ખનિદ્દેસે ઉસ્સદગતાનીતિ વેપુલ્લગતાનિ. પહાનક્કમવસેન ચેસ ઉપ્પટિપાટિયા નિદ્દેસો કતો.

૮૨૦. અનુસ્સદગતાનીતિ અવેપુલ્લગતાનિં. તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયનિદ્દેસે ઉપનિસ્સયઇન્દ્રિયાનિ નામ કથિતાનિ. ઉપ્પટિપાટિયા નિદ્દેસે પનેત્થ પયોજનં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૮૨૩. તથા દ્વાકારનિદ્દેસાદીસુ પાપાસયાતિ અકુસલાસયા. પાપચરિતાતિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારપરિપૂરકા. પાપાધિમુત્તિકાતિ સક્કાયાભિરતા વટ્ટજ્ઝાસયા.

૮૨૪. સ્વાકારનિદ્દેસે યસ્મા કલ્યાણકો નામ અનુસયો નત્થિ, તસ્મા કલ્યાણાનુસયાતિ ન વુત્તં. સેસં વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બં.

૮૨૬. ભબ્બાભબ્બનિદ્દેસે કમ્માવરણેનાતિ પઞ્ચવિધેન આનન્તરિયકમ્મેન. કિલેસાવરણેનાતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા. વિપાકાવરણેનાતિ અહેતુકપટિસન્ધિયા. યસ્મા પન દુહેતુકાનમ્પિ અરિયમગ્ગપટિવેધો નત્થિ, તસ્મા દુહેતુકપટિસન્ધિપિ વિપાકાવરણમેવાતિ વેદિતબ્બા. અસ્સદ્ધાતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધારહિતા. અચ્છન્દિકાતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દરહિતા. ઉત્તરકુરુકા મનુસ્સા અચ્છન્દિકટ્ઠાનં પવિટ્ઠા. દુપ્પઞ્ઞાતિ ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પરિહીના. ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પન પરિપુણ્ણાયપિ યસ્સ ભવઙ્ગં લોકુત્તરસ્સ પાદકં ન હોતિ, સો દુપ્પઞ્ઞોયેવ નામ. અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તનિયામસઙ્ખાતં મગ્ગં ઓક્કમિતું અભબ્બા.

૮૨૭. ન કમ્માવરણેનાતિઆદીનિ વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બાનિ. ઇદં દ્વિન્નં ઞાણાનં ભાજનીયં – ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણસ્સ ચ આસયાનુસયઞાણસ્સ ચ. એત્થ હિ આસયાનુસયઞાણેન ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તિઞાણમ્પિ ભાજિતં. ઇતિ ઇમાનિ દ્વે ઞાણાનિ એકતો હુત્વા એકં બલઞાણં નામ જાતન્તિ.

છટ્ઠબલનિદ્દેસવણ્ણના.

સત્તમબલનિદ્દેસો

૮૨૮. સત્તમબલનિદ્દેસે ઝાયતીતિ ઝાયી. ચત્તારો ઝાયીતિ ઝાયિનો ચત્તારો જના વુચ્ચન્તિ. તત્થ પઠમચતુક્કે તાવ પઠમો સમાપત્તિલાભી સમાનોયેવ ‘ન લાભીમ્હી’તિ, કમ્મટ્ઠાનં સમાનંયેવ ‘ન કમ્મટ્ઠાન’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ. અયં અપ્પગુણજ્ઝાનલાભીતિ વેદિતબ્બો. દુતિયો સમાપત્તિયા અલાભીયેવ ‘લાભીમ્હી’તિ, અકમ્મટ્ઠાનં સમાનંયેવ ‘કમ્મટ્ઠાન’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ. અયં નિદ્દાઝાયી નામ. નિદ્દાયિત્વા પટિબુદ્ધો એવં મઞ્ઞતિ. તતિયો સમાપત્તિલાભી સમાનો ‘સમાપત્તિલાભીમ્હી’તિ, કમ્મટ્ઠાનમેવ સમાનં ‘કમ્મટ્ઠાન’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ. અયં પગુણજ્ઝાનલાભીતિ વેદિતબ્બો. ચતુત્થો અલાભીયેવ ‘અલાભીમ્હી’તિ, અકમ્મટ્ઠાનંયેવ ‘અકમ્મટ્ઠાન’ન્તિ સઞ્ઞી હોતિ. એવમેત્થ દ્વે જના અજ્ઝાયિનોવ ઝાયીનં અન્તો પવિટ્ઠત્તા ઝાયીતિ વુત્તા.

દુતિયચતુક્કે સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન સમાધિપારિબન્ધિકધમ્મે વિક્ખમ્ભેન્તો દન્ધં સમાપજ્જતિ નામ. એકં દ્વે ચિત્તવારે ઠત્વા સહસા વુટ્ઠહન્તા ખિપ્પં વુટ્ઠહતિ નામ. સુખેનેવ પન સમાધિપારિબન્ધિકધમ્મે સોધેન્તો ખિપ્પં સમાપજ્જતિ નામ. યથાપરિચ્છેદેન અવુટ્ઠહિત્વા કાલં અતિનામેત્વા વુટ્ઠહન્તો દન્ધં વુટ્ઠાતિ નામ. ઇતરે દ્વેપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બા. ઇમે ચત્તારોપિ જના સમાપત્તિલાભિનોવ.

તતિયચતુક્કે ‘ઇદં ઝાનં પઞ્ચઙ્ગિકં, ઇદં ચતુરઙ્ગિક’ન્તિ એવં અઙ્ગવવત્થાનપરિચ્છેદે છેકો સમાધિસ્મિં સમાધિકુસલો નામ. નીવરણાનિ પન વિક્ખમ્ભેત્વા ચિત્તમઞ્જૂસાય ચિત્તં ઠપેતું અછેકો નો સમાધિસ્મિં સમાપત્તિકુસલો નામ. ઇતરેપિ તયો ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બા. ઇમેપિ ચત્તારો સમાપત્તિલાભિનોયેવ.

ઇદાનિ યાનિ ઝાનાનિ નિસ્સાય ઇમે પુગ્ગલા ‘ઝાયી’ નામ જાતા, તાનિ દસ્સેતું ચત્તારિ ઝાનાનીતિઆદિમાહ. તત્થ ચત્તારિ ઝાનાનિ તયો ચ વિમોક્ખા અત્થતો હેટ્ઠા ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાયમેવ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૬૦, ૨૪૮) પકાસિતા. સેસાનમ્પિ વિમોક્ખટ્ઠો તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ પટિપાટિયા સત્ત અપ્પિતપ્પિતક્ખણે પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચનતો ચ આરમ્મણે ચ અધિમુચ્ચનતો વિમોક્ખો નામ. અટ્ઠમો પન સબ્બસો સઞ્ઞાવેદયિતેહિ વિમુત્તત્તા અપગતવિમોક્ખો નામ. સમાધીસુ ચતુક્કનયપઞ્ચકનયેસુ પઠમજ્ઝાનસમાધિ સવિતક્કસવિચારો નામ. પઞ્ચકનયે દુતિયજ્ઝાનસમાધિ અવિતક્કવિચારમત્તસમાધિ નામ. ચતુક્કનયેપિ પઞ્ચકનયેપિ ઉપરિ તીસુ ઝાનેસુ સમાધિ અવિતક્ક અવિચારસમાધિ નામ. સમાપત્તીસુ હિ પટિપાટિયા અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં ‘સમાધી’તિપિ નામં ‘સમાપત્તી’તિપિ. કસ્મા? ચિત્તેકગ્ગતાસબ્ભાવતો. નિરોધસમાપત્તિયા તદભાવતો ન સમાધીતિ નામં.

હાનભાગિયો ધમ્મોતિ અપ્પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિઅનુપક્ખન્દનં. વિસેસભાગિયો ધમ્મોતિ પગુણેહિ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠિતસ્સ સઞ્ઞામનસિકારાનં દુતિયજ્ઝાનાદિઅનુપક્ખન્દનં. વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનન્તિ ઇમિના પગુણવોદાનં વુટ્ઠાનં નામ કથિતં. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ. તસ્મા વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનન્તિ વુત્તં. તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાનન્તિ ઇમિના ભવઙ્ગવુટ્ઠાનં નામ કથિતં. ભવઙ્ગેન હિ સબ્બજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ. નિરોધતો પન ફલસમાપત્તિયાવ વુટ્ઠહન્તિ. ઇદં પાળિમુત્તકવુટ્ઠાનં નામાતિ.

સત્તમબલનિદ્દેસવણ્ણના.

અટ્ઠમબલાદિનિદ્દેસો

૮૨૯. અટ્ઠમબલનિદ્દેસે અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસન્તિઆદિ સબ્બમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતમેવ. નવમબલનિદ્દેસેપિ દિબ્બેન ચક્ખુનાતિઆદિ સબ્બં તત્થેવ વિત્થારિતં.

નવમબલનિદ્દેસવણ્ણના.

દસમબલનિદ્દેસો

૮૩૧. દસમબલનિદ્દેસે ચેતોવિમુત્તિન્તિ ફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલઞાણં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. અયં તાવેત્થ આચરિયાનં સમાનત્થકથા. પરવાદી પનાહ – ‘‘દસબલઞાણં નામ પાટિયેક્કં નત્થિ, સબ્બઞ્ઞુતઞાણસ્સેવાયં પભેદો’’તિ. તં ન તથા દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞમેવ હિ દસબલઞાણં, અઞ્ઞં સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. દસબલઞાણઞ્હિ સકસકકિચ્ચમેવ જાનાતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પન તમ્પિ તતો અવસેસમ્પિ જાનાતિ. દસબલઞાણેસુપિ હિ પઠમં કારણાકારણમેવ જાનાતિ, દુતિયં કમ્મન્તરવિપાકન્તરમેવ, તતિયં કમ્મપરિચ્છેદમેવ, ચતુત્થં ધાતુનાનત્તકરણમેવ, પઞ્ચમં સત્તાનં અજ્ઝાસયાધિમુત્તિમેવ, છટ્ઠં ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખમુદુભાવમેવ, સત્તમં ઝાનાદીહિ સદ્ધિં તેસં સંકિલેસાદિમેવ, અટ્ઠમં પુબ્બેનિવુત્થખન્ધસન્તતિમેવ, નવમં સત્તાનં ચુતિપટિસન્ધિમેવ, દસમં સચ્ચપરિચ્છેદમેવ. સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પન એતેહિ જાનિતબ્બઞ્ચ તતો ઉત્તરિતરઞ્ચ પજાનાતિ. એતેસં પન કિચ્ચં ન સબ્બં કરોતિ. તઞ્હિ ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું ન સક્કોતિ, ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતું ન સક્કોતિ, મગ્ગો હુત્વા કિલેસે ખેપેતું ન સક્કોતિ.

અપિચ પરવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો – ‘‘દસબલઞાણં નામ એતં સવિતક્કસવિચારં, અવિતક્કવિચારમત્તં, અવિતક્કાવિચારં, કામાવચરં, રૂપાવચરં, અરૂપાવચરં, લોકિયં, લોકુત્તર’’ન્તિ? જાનન્તો ‘‘પટિપાટિયા સત્ત ઞાણાનિ સવિતક્કસવિચારાની’’તિ વક્ખતિ; તતો ‘‘પરાનિ દ્વે ઞાણાનિ અવિતક્કાવિચારાની’’તિ વક્ખતિ; ‘‘આસવક્ખયઞાણં સિયા સવિતક્કસવિચારં, સિયા અવિતક્કવિચારમત્તં, સિયા અવિતક્કવિચાર’’ન્તિ વક્ખતિ. તથા ‘‘પટિપાટિયા સત્ત કામાવચરાનિ, તતો દ્વે રૂપાવચરાનિ, અવસાને એકં લોકુત્તર’’ન્તિ વક્ખતિ; ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞાણં પન સવિતક્કસવિચારમેવ, કામાવચરમેવ, લોકિયમેવા’’તિ વક્ખતિ. ઇતિ અઞ્ઞદેવ દસબલઞાણં, અઞ્ઞં સબ્બઞ્ઞુતઞાણન્તિ.

સમ્મોહવિનોદનિયા વિભઙ્ગટ્ઠકથાય

ઞાણવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.