(૧.) એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૧. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તાય માતિકાય ‘‘પઞ્ચવિઞ્ઞાણા ન હેતુમેવા’’તિઆદિના નયેન આરદ્ધે નિદ્દેસવારે ન હેતુમેવાતિ સાધારણહેતુપટિક્ખેપનિદ્દેસો. તત્થ ‘‘હેતુહેતુ, પચ્ચયહેતુ, ઉત્તમહેતુ, સાધારણહેતૂતિ ચતુબ્બિધો હેતૂ’’તિઆદિના નયેન યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં રૂપકણ્ડે ‘‘સબ્બં રૂપં ન હેતુમેવા’’તિઆદીનં અત્થવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૯૪) વુત્તમેવ. અહેતુકમેવાતિઆદીસુ બ્યઞ્જનસન્ધિવસેન મકારો વેદિતબ્બો; અહેતુકા એવાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અપિચ ‘‘હેતૂ ધમ્મા નહેતૂ ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧) ધમ્મકોટ્ઠાસેસુ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ હેતૂ ધમ્માતિ વા સહેતુકા ધમ્માતિ વા ન હોન્તિ. એકન્તેન પન ન હેતૂયેવ, અહેતુકા યેવાતિ ઇમાનિપિ નયેનેત્થ સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અબ્યાકતમેવાતિ પદં વિપાકાબ્યાકતવસેન વુત્તં. સારમ્મણમેવાતિ ઓલુબ્ભારમ્મણવસેન. પચ્ચયારમ્મણં ઓલુબ્ભારમ્મણન્તિ હિ દુવિધં આરમ્મણં. ઇમસ્મિં પન ઠાને ઓલુબ્ભારમ્મણમેવ ધુરં, પચ્ચયારમ્મણમ્પિ લબ્ભતિયેવ. અચેતસિકમેવાતિ પદં ચિત્તં, રૂપં, નિબ્બાનન્તિ તીસુ અચેતસિકેસુ ચિત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં. નો અપરિયાપન્નમેવાતિ ગતિપરિયાપન્નચુતિપરિયાપન્નસંસારવટ્ટભવપરિયાપન્નભાવતો પરિયાપન્ના એવ, નો અપરિયાપન્ના. લોકતો વટ્ટતો ન નિય્યન્તીતિ અનિય્યાનિકા. ઉપ્પન્નં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ રૂપકણ્ડે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પચ્ચુપ્પન્નાનેવ રૂપાદીનિ આરબ્ભ પવત્તિતો અતીતાદિવિસયં મનોવિઞ્ઞાણમ્પિ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતપતિતમેવ કત્વા ‘‘ઉપપન્નં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (ધ. સ. ૫૮૪) વુત્તં. પઞ્ચવિઞ્ઞાણા પન યસ્મા પચ્ચુપ્પન્નાપિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં આરમ્મણા ન હોન્તિ, મનોવિઞ્ઞાણસ્સેવ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવા’’તિ વુત્તં. અનિચ્ચમેવાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચાયેવ. જરાભિભૂતમેવાતિ જરાય અભિભૂતત્તા જરાભિભૂતા એવ.

૭૬૨. ઉપ્પન્નવત્થુકા ઉપ્પન્નારમ્મણાતિ અનાગતપટિક્ખેપો. ન હિ તે અનાગતેસુ વત્થારમ્મણેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ.

પુરેજાતવત્થુકા પુરેજાતારમ્મણાતિ સહુપ્પત્તિપટિક્ખેપો. ન હિ તે સહુપ્પન્નં વત્થું વા આરમ્મણં વા પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તિ, સયં પન પચ્છાજાતા હુત્વા પુરેજાતેસુ વત્થારમ્મણેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ.

અજ્ઝત્તિકવત્થુકાતિ અજ્ઝત્તજ્ઝત્તવસેન વુત્તં. તાનિ હિ અજ્ઝત્તિકે પઞ્ચ પસાદે વત્થું કત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ. બાહિરારમ્મણાતિ બાહિરરૂપાદિઆરમ્મણા. તત્થ ચતુક્કં વેદિતબ્બં – પઞ્ચવિઞ્ઞાણા હિ પસાદવત્થુકત્તા અજ્ઝત્તિકા અજ્ઝત્તિકવત્થુકા, મનોવિઞ્ઞાણં હદયરૂપં વત્થું કત્વા ઉપ્પજ્જનકાલે અજ્ઝત્તિકં બાહિરવત્થુકં, પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા તયો ખન્ધા બાહિરા અજ્ઝત્તિકવત્થુકા, મનોવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા તયો ખન્ધા હદયરૂપં વત્થું કત્વા ઉપ્પજ્જનકાલે બાહિરા બાહિરવત્થુકા.

અસમ્ભિન્નવત્થુકાતિ અનિરુદ્ધવત્થુકા. ન હિ તે નિરુદ્ધં અતીતં વત્થું પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જન્તિ. અસમ્ભિન્નારમ્મણતાયપિ એસેવ નયો.

અઞ્ઞં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થુ ચ આરમ્મણઞ્ચાતિઆદીસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ હિ અઞ્ઞં વત્થુ, અઞ્ઞં આરમ્મણં. અઞ્ઞં સોતવિઞ્ઞાણાદીનં. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતપસાદાદીસુ અઞ્ઞતરં વત્થું, સદ્દાદીસુ વા અઞ્ઞતરં આરમ્મણં કત્વા કપ્પતો કપ્પં ગન્ત્વાપિ ન ઉપ્પજ્જતિ; ચક્ખુપસાદમેવ પન વત્થું કત્વા રૂપઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પજ્જતિ. એવમસ્સ વત્થુપિ દ્વારમ્પિ આરમ્મણમ્પિ નિબદ્ધં, અઞ્ઞં વત્થું વા દ્વારં વા આરમ્મણં વા ન સઙ્કમતિ, નિબદ્ધવત્થુ નિબદ્ધદ્વારં નિબદ્ધારમ્મણમેવ હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. સોતવિઞ્ઞાણાદીસુપિ એસેવ નયો.

૭૬૩. ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોન્તીતિ એત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચક્ખુ સોતસ્સ, સોતં વા ચક્ખુસ્સાતિ એવં એકં એકસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોતીતિ અત્થો. સચે હિ નીલાદિભેદં રૂપારમ્મણં સમોધાનેત્વા સોતિન્દ્રિયસ્સ ઉપનેય્ય ‘ઇઙ્ઘ તાવ નં વવત્થાપેહિ વિભાવેહિ – કિં નામેતં આરમ્મણ’ન્તિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિનાપિ મુખેન અત્તનો ધમ્મતાય એવં વદેય્ય – ‘અરે અન્ધબાલ, વસ્સસતમ્પિ વસ્સસહસ્સમ્પિ પરિધાવમાનો અઞ્ઞત્ર મયા કુહિં એતસ્સ જાનનકં લભિસ્સસિ; આહર નં ચક્ખુપસાદે ઉપનેહિ; અહમેતં આરમ્મણં જાનિસ્સામિ – યદિ વા નીલં યદિ વા પીતકં. ન હિ એસો અઞ્ઞસ્સ વિસયો; મય્હમેવેસો વિસયો’તિ. સેસવિઞ્ઞાણેસુપિ એસેવ નયો. એવમેતે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરવિસયં ન પચ્ચનુભોન્તિ નામ.

૭૬૪. સમન્નાહરન્તસ્સાતિ આવજ્જનેનેવ સમન્નાહરન્તસ્સ.

મનસિકરોન્તસ્સાતિ આવજ્જનેનેવ મનસિકરોન્તસ્સ. એતાનિ હિ ચિત્તાનિ આવજ્જનેન સમન્નાહટકાલે મનસિકતકાલેયેવ ચ ઉપ્પજ્જન્તિ.

ન અબ્બોકિણ્ણાતિ અઞ્ઞેન વિઞ્ઞાણેન અબ્બોકિણ્ણા નિરન્તરાવ નુપ્પજ્જન્તિ. એતેન તેસં અનન્તરતા પટિક્ખિત્તા.

૭૬૫. ન અપુબ્બં અચરિમન્તિ એતેન સબ્બેસમ્પિ સહુપ્પત્તિ પટિક્ખિત્તા. ન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સમનન્તરાતિ એતેન સમનન્તરતા પટિક્ખિત્તા.

૭૬૬. આવટ્ટના વાતિઆદીનિ ચત્તારિપિ આવજ્જનસ્સેવ નામાનિ. તઞ્હિ ભવઙ્ગસ્સ આવટ્ટનતો આવટ્ટના, તસ્સેવ આભુજનતો આભોગો, રૂપાદીનં સમન્નાહરણતો સમન્નાહારો, તેસંયેવ મનસિકરણતો મનસિકારોતિ વુચ્ચતિ. એવમેત્થ સઙ્ખેપતો પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં આવજ્જનટ્ઠાને ઠત્વા આવજ્જનાદિકિચ્ચં કાતું સમત્થભાવો પટિક્ખિત્તો.

ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧-૨) એવં વુત્તં એકમ્પિ કુસલં વા અકુસલં વા ન પટિવિજાનાતિ.

અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તાતિ ઠપેત્વા રૂપાદીનં અભિનિપાતમત્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – સુપણ્ડિતોપિ પુરિસો, ઠપેત્વા આપાથગતાનિ રૂપાદીનિ, અઞ્ઞં કુસલાકુસલેસુ એકધમ્મમ્પિ પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન પટિવિજાનાતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પનેત્થ દસ્સનમત્તમેવ હોતિ. સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ સવનઘાયનસાયનફુસનમત્તાનેવ. દસ્સનાદિમત્તતો પન મુત્તા અઞ્ઞા એતેસં કુસલાદિપટિવિઞ્ઞત્તિ નામ નત્થિ.

મનોધાતુયાપીતિ સમ્પટિચ્છનમનોધાતુયાપિ. સમ્પિણ્ડનત્થો ચેત્થ પિકારો. તસ્મા મનોધાતુયાપિ તતો પરાહિ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂહિપીતિ સબ્બેહિપિ પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ કુસલાકુસલં ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ન કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ન હિ પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ ગમનાદીસુ કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતિ, ન કાયકમ્મં ન વચીકમ્મં પટ્ઠપેતિ, ન કુસલાકુસલં ધમ્મં સમાદિયતિ, ન સમાધિં સમાપજ્જતિ લોકિયં વા લોકુત્તરં વા, ન સમાધિતો વુટ્ઠાતિ લોકિયા વા લોકુત્તરા વા, ન ભવતો ચવતિ, ન ભવન્તરે ઉપપજ્જતિ. સબ્બમ્પિ હેતં કુસલાકુસલધમ્મપટિવિજાનનાદિવચનપરિયોસાનં કિચ્ચં મનોદ્વારિકચિત્તેનેવ હોતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેનાતિ સબ્બસ્સાપેતસ્સ કિચ્ચસ્સ કરણે સહજવનકાનિ વીથિચિત્તાનિ પટિક્ખિત્તાનિ. યથા ચેતેસં એતાનિ કિચ્ચાનિ નત્થિ, એવં નિયામોક્કમનાદીનિપિ. ન હિ પઞ્ચદ્વારિકજવનેન મિચ્છત્તનિયામં ઓક્કમતિ, ન સમ્મત્તનિયામં; ન ચેતં જવનં નામગોત્તમારબ્ભ જવતિ, ન કસિણાદિપણ્ણત્તિં; ન લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવસેન પવત્તતિ, ન વુટ્ઠાનગામિનીબલવવિપસ્સનાવસેન; ન રૂપારૂપધમ્મે આરબ્ભ જવતિ, ન નિબ્બાનં; ન ચેતેન સદ્ધિં પટિસમ્ભિદાઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ન અભિઞ્ઞાઞાણં, ન સાવકપારમીઞાણં, ન પચ્ચેકબોધિઞાણં, ન સબ્બઞ્ઞુતઞાણં. સબ્બોપિ પનેસ પભેદો મનોદ્વારિકજવનેયેવ લબ્ભતિ.

ન સુપતિ ન પટિબુજ્ઝતિ ન સુપિનં પસ્સતીતિ સબ્બેનાપિ ચ પઞ્ચદ્વારિકચિત્તેન નેવ નિદ્દં ઓક્કમતિ, ન નિદ્દાયતિ, ન પટિબુજ્ઝતિ, ન કિઞ્ચ સુપિનં પસ્સતીતિ ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ સહ જવનેન વીથિચિત્તં પટિક્ખિત્તં.

નિદ્દાયન્તસ્સ હિ મહાવટ્ટિં જાલેત્વા દીપે ચક્ખુસમીપે ઉપનીતે પઠમં ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેતિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ. અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ. તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ. તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ. તેન ચિત્તેન ઞત્વા ‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને આલોકો’તિ જાનાતિ.

તથા નિદ્દાયન્તસ્સ કણ્ણસમીપે તૂરિયેસુ પગ્ગહિતેસુ, ઘાનસમીપે સુગન્ધેસુ વા દુગ્ગન્ધેસુ વા પુપ્ફેસુ ઉપનીતેસુ, મુખે સપ્પિમ્હિ વા ફાણિતે વા પક્ખિત્તે, પિટ્ઠિયં પાણિના પહારે દિન્ને પઠમં સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેન્તિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ. અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં આવટ્ટેન્તિ. તતો સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ. તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ. તેન ચિત્તેન ઞત્વા ‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને સદ્દો – સઙ્ખસદ્દો, ભેરિસદ્દો’તિ વા ‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને ગન્ધો – મૂલગન્ધો, સારગન્ધો’તિ વા ‘કિં ઇદં મય્હં મુખે પક્ખિત્તરસં – સપ્પીતિ વા ફાણિત’ન્તિ વા ‘કેનમ્હિ પિટ્ઠિયં પહતો, અતિથદ્ધો મે પહારો’તિ વા વત્તારો હોન્તિ. એવં મનોદ્વારિકજવનેનેવ પટિબુજ્ઝતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. સુપિનમ્પિ તેનેવ પસ્સતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન.

તઞ્ચ પનેતં સુપિનં પસ્સન્તો ચતૂહિ કારણેહિ પસ્સતિ – ધાતુક્ખોભતો વા અનુભૂતપુબ્બતો વા દેવતોપસંહારતો વા પુબ્બનિમિત્તતો વાતિ. તત્થ પિત્તાદીનં ખોભકરણપચ્ચયયોગેન ખુભિતધાતુકો ‘ધાતુક્ખોભતો’ સુપિનં પસ્સતિ. પસ્સન્તો ચ નાનાવિધં સુપિનં પસ્સતિ – પબ્બતા પતન્તો વિય, આકાસેન ગચ્છન્તો વિય, વાળમિગહત્થિચોરાદીહિ અનુબદ્ધો વિય ચ હોતિ. ‘અનુભૂતપુબ્બતો’ પસ્સન્તો પુબ્બે અનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં પસ્સતિ. ‘દેવતોપસંહારતો’ પસ્સન્તસ્સ દેવતા અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વા અત્થાય વા અનત્થાય વા નાનાવિધાનિ આરમ્મણાનિ ઉપસંહરન્તિ. સો તાસં દેવતાનં આનુભાવેન તાનિ આરમ્મણાનિ પસ્સતિ. પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સન્તો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવસેન ઉપ્પજ્જિતુકામસ્સ અત્થસ્સ વા અનત્થસ્સ વા પુબ્બનિમિત્તભૂતં સુપિનં પસ્સતિ બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તં, બોધિસત્તો વિય પઞ્ચ મહાસુપિને (અ. નિ. ૫.૧૯૬), કોસલરાજા વિય ચ સોળસ સુપિનેતિ (જા. ૧.૧.૪૧).

તત્થ યં ધાતુક્ખોભતો અનુભૂતપુબ્બતો ચ સુપિનં પસ્સતિ, ન તં સચ્ચં હોતિ. યં દેવતોપસંહારતો પસ્સતિ, તં સચ્ચં વા હોતિ અલિકં વા. કુદ્ધા હિ દેવતા ઉપાયેન વિનાસેતુકામા વિપરીતમ્પિ કત્વા દસ્સેન્તિ. તત્રિદં વત્થુ – રોહણે કિર નાગમહાવિહારે મહાથેરો ભિક્ખુસઙ્ઘં અનપલોકેત્વાવ એકં નાગરુક્ખં છિન્દાપેસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા થેરસ્સ કુદ્ધા પઠમમેવ નં પલોભેત્વા પચ્છા ‘ઇતો તે સત્તદિવસમત્થકે ઉપટ્ઠાકો રાજા મરિસ્સતી’તિ સુપિને આરોચેસિ. થેરો નં કથં આહરિત્વા રાજોરોધાનં આચિક્ખિ. તા એકપ્પહારેનેવ મહાવિરવં વિરવિંસુ. રાજા ‘કિં એત’ન્તિ પુચ્છિ. તા ‘એવં થેરેન વુત્ત’ન્તિ આરોચયિંસુ. રાજા દિવસે ગણાપેત્વા સત્તાહે વીતિવત્તે કુજ્ઝિત્વા થેરસ્સ હત્થપાદે છિન્દાપેસિ.

યં પન પુબ્બનિમિત્તતો પસ્સતિ તં એકન્તસચ્ચમેવ હોતિ. એતેસઞ્ચ ચતુન્નં મૂલકારણાનં સંસગ્ગભેદતોપિ સુપિનભેદો હોતિયેવ. તઞ્ચ પનેતં ચતુબ્બિધં સુપિનં સેક્ખપુથુજ્જનાવ પસ્સન્તિ અપ્પહીનવિપલ્લાસત્તા; અસેક્ખા ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા.

કિં પન તં પસ્સન્તો સુત્તો પસ્સતિ, પટિબુદ્ધો? ઉદાહુ નેવ સુત્તો પસ્સતિ ન પટિબુદ્ધોતિ? કિઞ્ચેત્થ યદિ તાવ સુત્તો પસ્સતિ, અભિધમ્મવિરોધો આપજ્જતિ. ભવઙ્ગચિત્તેન હિ સુપતિ. તઞ્ચ રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં રાગાદિસમ્પયુત્તં વા ન હોતિ. સુપિનં પસ્સન્તસ્સ ચ ઈદિસાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. અથ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, વિનયવિરોધો આપજ્જતિ. યઞ્હિ પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, તં સબ્બોહારિકચિત્તેન પસ્સતિ. સબ્બોહારિકચિત્તેન ચ કતે વીતિક્કમે અનાપત્તિ નામ નત્થિ. સુપિનં પસ્સન્તેન પન કતે વીતિક્કમે એકન્તં અનાપત્તિ એવ. અથ નેવ સુત્તો ન પટિબુદ્ધો પસ્સતિ, ન સુપિનં નામ પસ્સતિ. એવઞ્હિ સતિ સુપિનસ્સ અભાવોવ આપજ્જતિ? ન અભાવો. કસ્મા? યસ્મા કપિમિદ્ધપરેતો પસ્સતિ. વુત્તં હેતં – ‘‘કપિમિદ્ધપરેતો ખો, મહારાજ, સુપિનં પસ્સતી’’તિ (મિ. પ. ૫.૩.૫). ‘કપિમિદ્ધપરેતો’તિ મક્કટનિદ્દાય યુત્તો. યથા હિ મક્કટસ્સ નિદ્દા લહુપરિવત્તા હોતિ, એવં યા નિદ્દા પુનપ્પુનં કુસલાદિચિત્તવોકિણ્ણત્તા લહુપરિવત્તા; યસ્સા પવત્તિયં પુનપ્પુનં ભવઙ્ગતો ઉત્તરણં હોતિ, તાય યુત્તો સુપિનં પસ્સતિ. તેનાયં સુપિનો કુસલોપિ હોતિ અકુસલોપિ અબ્યાકતોપિ ૩૮૬. તત્થ સુપિનન્તે ચેતિયવન્દનધમ્મસ્સવનધમ્મદેસનાદીનિ કરોન્તસ્સ કુસલો, પાણાતિપાતાદીનિ કરોન્તસ્સ અકુસલો, દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણે અબ્યાકતોતિ વેદિતબ્બો. સુપિનેનેવ ‘દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મે’તિ કથનકાલેપિ અબ્યાકતોયેવ.

કિં પન સુપિને કતં કુસલાકુસલં કમ્મં સવિપાકં અવિપાકન્તિ? સવિપાકં; દુબ્બલત્તા પન પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું ન સક્કોતિ, દિન્નાય અઞ્ઞકમ્મેન પટિસન્ધિયા પવત્તે વેદનીયં હોતિ.

એવં યાથાવકવત્થુવિભાવના પઞ્ઞાતિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં ન હેત્વટ્ઠો યાથાવટ્ઠો. તં યાથાવટ્ઠં વત્થું વિભાવેતીતિ યાથાવકવત્થુવિભાવના. તથા પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં અહેતુકટ્ઠો, જરાભિભૂતટ્ઠો, ન સુપિનં પસ્સનટ્ઠો, યાથાવટ્ઠો. તં યાથાવટ્ઠં વત્થું વિભાવેતીતિ યાથાવકવત્થુવિભાવના. ઇતિ યા હેટ્ઠા ‘‘યાથાવકવત્થુવિભાવના પઞ્ઞા’’તિ માતિકાય નિક્ખિત્તા, સા એવં યાથાવકવત્થુવિભાવના પઞ્ઞાતિ વેદિતબ્બા. તસ્સા એવ ચ વસેન એવં એકવિધેન ઞાણવત્થૂતિ એવં એકેકકોટ્ઠાસેન ઞાણગણના એકેન વા આકારેન ઞાણપરિચ્છેદો હોતિ.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના.