૧૦. બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૪૬૬. ઇદાનિ તદનન્તરે બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગે સત્તાતિ ગણનપરિચ્છેદો. બોજ્ઝઙ્ગાતિ બોધિયા બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યા એસા ધમ્મસામગ્ગી યાય લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતીતિ કત્વા બોધીતિ વુચ્ચતિ, બુજ્ઝતિ કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતિ, તસ્સા ધમ્મસામગ્ગીસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા, ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદીનિ વિય. યો પનેસ યથાવુત્તપ્પકારાય એતાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો બોધીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા, સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા – ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ વા બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ.

અપિચ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગાતિ કેનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગા? બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, અનુબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, પટિબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, સમ્બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ ઇમિના પટિસમ્ભિદાનયેનાપિ બોજ્ઝઙ્ગત્થો વેદિતબ્બો.

સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિઆદીસુ પસત્થો સુન્દરો ચ બોજ્ઝઙ્ગો સમ્બોજ્ઝઙ્ગો, સતિયેવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. તત્થ ઉપટ્ઠાનલક્ખણો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પવિચયલક્ખણો ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પગ્ગહલક્ખણો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ફરણલક્ખણો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, ઉપસમલક્ખણો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, અવિક્ખેપલક્ખણો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, પટિસઙ્ખાનલક્ખણો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. તેસુ ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪) વચનતો સબ્બેસં બોજ્ઝઙ્ગાનં ઉપકારકત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પઠમં વુત્તો. તતો પરં ‘‘સો તથા સતો વિહરન્તો તં ધમ્મં પઞ્ઞાય પવિચિનતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧૫૦) નયેન એવં અનુક્કમેનેવ નિક્ખેપપયોજનં પાળિયં આગતમેવ.

કસ્મા પનેતે સત્તેવ વુત્તા, અનૂના અનધિકાતિ? લીનુદ્ધચ્ચપટિપક્ખતો સબ્બત્થિકતો ચ. એત્થ હિ તયો બોજ્ઝઙ્ગા લીનસ્સ પટિપક્ખા, યથાહ – ‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪). તયો ઉદ્ધચ્ચસ્સ પટિપક્ખા, યથાહ – ‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪). એકો પનેત્થ લોણધૂપનં વિય સબ્બબ્યઞ્જનેસુ, સબ્બકમ્મિકઅમચ્ચો વિય ચ સબ્બેસુ રાજકિચ્ચેસુ, સબ્બબોજ્ઝઙ્ગેસુ ઇચ્છિતબ્બતો સબ્બત્થિકો, યથાહ – ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ. ‘‘સબ્બત્થક’’ન્તિપિ પાળિ. દ્વિન્નમ્પિ સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બન્તિ અત્થો. એવં લીનુદ્ધચ્ચપટિપક્ખતો સબ્બત્થિકતો ચ સત્તેવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

૪૬૭. ઇદાનિ નેસં એકસ્મિંયેવારમ્મણે અત્તનો અત્તનો કિચ્ચવસેન નાનાકરણં દસ્સેતું તત્થ કતમો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઇધ ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં સાસને ભિક્ખુ. સતિમા હોતીતિ પઞ્ઞાય પઞ્ઞવા, યસેન યસવા, ધનેન ધનવા વિય સતિયા સતિમા હોતિ, સતિસમ્પન્નોતિ અત્થો. પરમેનાતિ ઉત્તમેન; તઞ્હિ પરમત્થસચ્ચસ્સ નિબ્બાનસ્સ ચેવ મગ્ગસ્સ ચ અનુલોમતો પરમં નામ હોતિ ઉત્તમં સેટ્ઠં. સતિનેપક્કેનાતિ નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા; સતિયા ચેવ નેપક્કેન ચાતિ અત્થો.

કસ્મા પન ઇમસ્મિં સતિભાજનીયે પઞ્ઞા સઙ્ગહિતાતિ? સતિયા બલવભાવદીપનત્થં. સતિ હિ પઞ્ઞાય સદ્ધિમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ વિનાપિ, પઞ્ઞાય સદ્ધિં ઉપ્પજ્જમાના બલવતી હોતિ, વિના ઉપ્પજ્જમાના દુબ્બલા. તેનસ્સા બલવભાવદીપનત્થં પઞ્ઞા સઙ્ગહિતા. યથા હિ દ્વીસુ દિસાસુ દ્વે રાજમહામત્તા તિટ્ઠેય્યું; તેસુ એકો રાજપુત્તં ગહેત્વા તિટ્ઠેય્ય, એકો અત્તનો ધમ્મતાય એકકોવ તેસુ રાજપુત્તં ગહેત્વા ઠિતો અત્તનોપિ તેજેન રાજપુત્તસ્સપિ તેજેન તેજવા હોતિ; અત્તનો ધમ્મતાય ઠિતો ન તેન સમતેજો હોતિ; એવમેવ રાજપુત્તં ગહેત્વા ઠિતમહામત્તો વિય પઞ્ઞાય સદ્ધિં ઉપ્પન્ના સતિ, અત્તનો ધમ્મતાય ઠિતો વિય વિના પઞ્ઞાય ઉપ્પન્ના. તત્થ યથા રાજપુત્તં ગહેત્વા ઠિતો અત્તનોપિ તેજેન રાજપુત્તસ્સપિ તેજેન તેજવા હોતિ, એવં પઞ્ઞાય સદ્ધિં ઉપ્પન્ના સતિ બલવતી હોતિ; યથા અત્તનો ધમ્મતાય ઠિતો ન તેન સમતેજો હોતિ, એવં વિના પઞ્ઞાય ઉપ્પન્ના દુબ્બલા હોતીતિ બલવભાવદીપનત્થં પઞ્ઞા ગહિતાતિ.

ચિરકતમ્પીતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા કાયેન ચિરકતં વત્તં વા કસિણમણ્ડલં વા કસિણપરિકમ્મં વા. ચિરભાસિતમ્પીતિ અત્તના વા પરેન વા વાચાય ચિરભાસિતં બહુકમ્પિ, વત્તસીસે ઠત્વા ધમ્મકથં વા કમ્મટ્ઠાનવિનિચ્છયં વા, વિમુત્તાયતનસીસે વા ઠત્વા ધમ્મકથમેવ. સરિતા હોતીતિ તં કાયવિઞ્ઞત્તિં વચીવિઞ્ઞત્તિઞ્ચ સમુટ્ઠાપેત્વા પવત્તં અરૂપધમ્મકોટ્ઠાસં ‘એવં ઉપ્પજ્જિત્વા એવં નિરુદ્ધો’તિ સરિતા હોતિ. અનુસ્સરિતાતિ પુનપ્પુનં સરિતા. અયં વુચ્ચતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ અયં એવં ઉપ્પન્ના સેસબોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપિકા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ કથીયતિ.

સો તથા સતો વિહરન્તોતિ સો ભિક્ખુ તેનાકારેન ઉપ્પન્નાય સતિયા સતો હુત્વા વિહરન્તો. તં ધમ્મન્તિ તં ચિરકતં ચિરભાસિતં હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારં ધમ્મં. પઞ્ઞાય પવિચિનતીતિ પઞ્ઞાય ‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’તિ પવિચિનતિ. પવિચરતીતિ ‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’તિ તત્થ પઞ્ઞં ચરાપેન્તો પવિચરતિ. પરિવીમંસં આપજ્જતીતિ ઓલોકનં ગવેસનં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતીતિ ઇદં વુત્તપ્પકારં બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપકં વિપસ્સનાઞાણં ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ વુચ્ચતિ.

તસ્સ તં ધમ્મન્તિ તસ્સ ભિક્ખુનો તં હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારં ધમ્મં. આરદ્ધં હોતીતિ પરિપુણ્ણં હોતિ પગ્ગહિતં. અસલ્લીનન્તિ આરદ્ધત્તાયેવ અસલ્લીનં. અયં વુચ્ચતીતિ ઇદં બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપકં વિપસ્સનાસમ્પયુત્તં વીરિયં વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ વુચ્ચતિ.

નિરામિસાતિ કામામિસલોકામિસવટ્ટામિસાનં અભાવેન નિરામિસા પરિસુદ્ધા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપિકા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા પીતિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ વુચ્ચતિ.

પીતિમનસ્સાતિ પીતિસમ્પયુત્તચિત્તસ્સ. કાયોપિ પસ્સમ્ભતીતિ ખન્ધત્તયસઙ્ખાતો નામકાયો કિલેસદરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયા પસ્સમ્ભતિ. ચિત્તમ્પીતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોપિ તથેવ પસ્સમ્ભતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપિકા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા પસ્સદ્ધિ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ વુચ્ચતિ.

પસ્સદ્ધકાયસ્સ સુખિનોતિ પસ્સદ્ધકાયતાય ઉપ્પન્નસુખેન સુખિતસ્સ. સમાધિયતીતિ સમ્મા આધિયતિ, નિચ્ચલં હુત્વા આરમ્મણે ઠપીયતિ, અપ્પનાપ્પત્તં વિય હોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપિકા વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા ચિત્તેકગ્ગતા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ વુચ્ચતિ.

તથા સમાહિતન્તિ તેન અપ્પનાપ્પત્તેન વિય સમાધિના સમાહિતં. સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતીતિ સુટ્ઠુ અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ; તેસં ધમ્માનં પહાનવડ્ઢને અબ્યાવટો હુત્વા અજ્ઝુપેક્ખતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં છન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં અનોસક્કનઅનતિવત્તનભાવસાધકો મજ્ઝત્તાકારો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો નામ વુચ્ચતિ.

એત્તાવતા કિં કથિતં નામ હોતિ? અપુબ્બં અચરિમં એકચિત્તક્ખણે નાનારસલક્ખણા પુબ્બભાગવિપસ્સના બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા હોન્તીતિ.

પઠમો નયો.

૪૬૮-૪૬૯. ઇદાનિ યેન પરિયાયેન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ચુદ્દસ હોન્તિ, તસ્સ પકાસનત્થં દુતિયનયં દસ્સેન્તો પુન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિઆદિમાહ. તત્રાયં અનુપુબ્બપદવણ્ણના – અજ્ઝત્તં ધમ્મેસુ સતીતિ અજ્ઝત્તિકસઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના સતિ. બહિદ્ધા ધમ્મેસુ સતીતિ બહિદ્ધાસઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના સતિ. યદપીતિ યાપિ. તદપીતિ સાપિ. અભિઞ્ઞાયાતિ અભિઞ્ઞેય્યધમ્મે અભિજાનનત્થાય. સમ્બોધાયાતિ સમ્બોધિ વુચ્ચતિ મગ્ગો, મગ્ગત્થાયાતિ અત્થો. નિબ્બાનાયાતિ વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા; સા તત્થ નત્થીતિ નિબ્બાનં, તદત્થાય, અસઙ્ખતાય અમતધાતુયા સચ્છિકિરિયત્થાય સંવત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગેપિ એસેવ નયો.

કાયિકં વીરિયન્તિ ચઙ્કમં અધિટ્ઠહન્તસ્સ ઉપ્પન્નવીરિયં. ચેતસિકં વીરિયન્તિ ‘‘ન તાવાહં ઇમં પલ્લઙ્કં ભિન્દિસ્સામિ યાવ મે ન અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિસ્સતી’’તિ એવં કાયપયોગં વિના ઉપ્પન્નવીરિયં. કાયપસ્સદ્ધીતિ તિણ્ણં ખન્ધાનં દરથપસ્સદ્ધિ. ચિત્તપસ્સદ્ધીતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ દરથપસ્સદ્ધિ. ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગે સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસદિસોવ વિનિચ્છયો. ઇમસ્મિં નયે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા.

પોરાણકત્થેરા પન ‘એત્તકેન પાકટં ન હોતી’તિ વિભજિત્વા દસ્સેસું. એતેસુ હિ અજ્ઝત્તધમ્મેસુ સતિ પવિચયો ઉપેક્ખાતિ ઇમે તયો અત્તનો ખન્ધારમ્મણત્તા લોકિયાવ હોન્તિ. તથા મગ્ગં અપ્પત્તં કાયિકવીરિયં. અવિતક્કઅવિચારા પન પીતિસમાધિયો લોકુત્તરા હોન્તિ. સેસા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાતિ.

તત્થ અજ્ઝત્તં તાવ ધમ્મેસુ સતિપવિચયઉપેક્ખા અજ્ઝત્તારમ્મણા, લોકુત્તરા પન બહિદ્ધારમ્મણાતિ તેસં લોકુત્તરભાવો મા યુજ્જિત્થ. ચઙ્કમપ્પયોગેન નિબ્બત્તવીરિયમ્પિ લોકિયન્તિ વદન્તો ન કિલમતિ. અવિતક્કઅવિચારા પન પીતિસમાધિયો કદા લોકુત્તરા હોન્તીતિ? કામાવચરે તાવ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો લબ્ભતિ, અવિતક્કઅવિચારા પીતિ ન લબ્ભતિ. રૂપાવચરે અવિતક્કઅવિચારા પીતિ લબ્ભતિ, પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પન ન લબ્ભતિ. અરૂપાવચરે સબ્બેન સબ્બં ન લબ્ભતિ. એત્થ પન અલબ્ભમાનકં ઉપાદાય લબ્ભમાનકાપિ પટિક્ખિત્તા. એવમયં અવિતક્કઅવિચારો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો કામાવચરતોપિ નિક્ખન્તો રૂપાવચરતોપિ અરૂપાવચરતોપીતિ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરો યેવાતિ કથિતો.

તથા કામાવચરે સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો લબ્ભતિ, અવિતક્કઅવિચારો પન સમાધિ ન લબ્ભતિ. રૂપાવચરઅરૂપાવચરેસુ અવિતક્કઅવિચારો સમાધિ લબ્ભતિ, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પન ન લબ્ભતિ. એત્થ પન અલબ્ભમાનકં ઉપાદાય લબ્ભમાનકોપિ પટિક્ખિત્તો. એવમયં અવિતક્કઅવિચારો સમાધિ કામાવચરતોપિ નિક્ખન્તો રૂપાવચરતોપિ અરૂપાવચરતોપીતિ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરો યેવાતિ કથિતો.

અપિચ લોકિયં ગહેત્વા લોકુત્તરો કાતબ્બો; લોકુત્તરં ગહેત્વા લોકિયો કાતબ્બો. અજ્ઝત્તધમ્મેસુ હિ સતિપવિચયઉપેક્ખાનં લોકુત્તરભાવનાકાલોપિ અત્થિ. તત્રિદં સુત્તં – ‘‘અજ્ઝત્તવિમોક્ખં ખ્વાહં, આવુસો, સબ્બુપાદાનક્ખયં વદામિ; એવમસ્સિમે આસવા નાનુસેન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૩૨ થોકં વિસદિસં) ઇમિના સુત્તેન લોકુત્તરા હોન્તિ. યદા પન ચઙ્કમપયોગેન નિબ્બત્તે કાયિકવીરિયે અનુપસન્તેયેવ વિપસ્સના મગ્ગેન ઘટીયતિ, તદા તં લોકુત્તરં હોતિ. યે પન થેરા ‘‘કસિણજ્ઝાને, આનાપાનજ્ઝાને, બ્રહ્મવિહારજ્ઝાને ચ બોજ્ઝઙ્ગો ઉદ્ધરન્તો ન વારેતબ્બો’’તિ વદન્તિ, તેસં વાદે અવિતક્કઅવિચારા પીતિસમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગા લોકિયા હોન્તીતિ.

દુતિયો નયો.

૪૭૦-૪૭૧. ઇદાનિ બોજ્ઝઙ્ગાનં ભાવનાવસેન પવત્તં તતિયનયં દસ્સેન્તો પુન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાતિઆદિમાહ. તત્થાપિ અયં અનુપુબ્બપદવણ્ણના – ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ; અત્તનો સન્તાને પુનપ્પુનં જનેતિ અભિનિબ્બત્તેતિ. વિવેકનિસ્સિતન્તિ વિવેકે નિસ્સિતં. વિવેકોતિ વિવિત્તતા. સો ચાયં તદઙ્ગવિવેકો, વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિવેકોતિ પઞ્ચવિધો. તત્થ તદઙ્ગવિવેકો નામ વિપસ્સના. વિક્ખમ્ભનવિવેકો નામ અટ્ઠ સમાપત્તિયો. સમુચ્છેદવિવેકો નામ મગ્ગો. પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકો નામ ફલં. નિસ્સરણવિવેકો નામ સબ્બનિમિત્તનિસ્સટં નિબ્બાનં. એવમેતસ્મિં પઞ્ચવિધે વિવેકે નિસ્સિતં વિવેકનિસ્સિતન્તિ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતઞ્ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

તથા હિ અયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાનુયોગમનુયુત્તો યોગી વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, મગ્ગકાલે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ. પઞ્ચવિવેકનિસ્સિતમ્પીતિ એકે. તે હિ ન કેવલં બલવવિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેસુ એવ બોજ્ઝઙ્ગં ઉદ્ધરન્તિ, વિપસ્સનાપાદકકસિણજ્ઝાનઆનાપાનાસુભબ્રહ્મવિહારજ્ઝાનેસુપિ ઉદ્ધરન્તિ, ન ચ પટિસિદ્ધા અટ્ઠકથાચરિયેહિ. તસ્મા તેસં મતેન એતેસં ઝાનાનં પવત્તિક્ખણે કિચ્ચતો એવ વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં. યથા ચ વિપસ્સનાક્ખણે ‘‘અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ વુત્તં, એવં ‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતમ્પિ ભાવેતી’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. એસ નયો વિરાગનિસ્સિતાદીસુ. વિવેકત્થા એવ હિ વિરાગાદયો.

કેવલઞ્ચેત્થ વોસ્સગ્ગો દુવિધો – પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચાતિ. તત્થ ‘પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો’તિ વિપસ્સનાક્ખણે ચ તદઙ્ગવસેન મગ્ગક્ખણે ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસપ્પહાનં. ‘પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો’તિ વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે પન આરમ્મણકરણેન નિબ્બાનપક્ખન્દનં. તદુભયમ્પિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે અત્થવણ્ણનાનયે વટ્ટતિ. તથા હિ અયં સતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો યથાવુત્તેન પકારેન કિલેસે પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દતિ.

વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન વોસ્સગ્ગત્થં પરિણમન્તં પરિણતઞ્ચ, પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચાતિ ઇદં વુત્તં હોતિ. અયઞ્હિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનમનુયુત્તો ભિક્ખુ યથા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો કિલેસપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્થં નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્થઞ્ચ પરિપચ્ચતિ, યથા ચ પરિપક્કો હોતિ, તથા નં ભાવેતીતિ. એસ નયો સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુપિ. ઇમસ્મિમ્પિ નયે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા બોજ્ઝઙ્ગા કથિતાતિ.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૪૭૨. અભિધમ્મભાજનીયે સત્તપિ બોજ્ઝઙ્ગે એકતો પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનસ્સ ચ પાટિયેક્કં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનસ્સ ચ વસેન દ્વે નયા. તેસં અત્થવણ્ણના હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગનિદ્દેસે પન ઉપેક્ખનવસેન ઉપેક્ખા. ઉપેક્ખનાકારો ઉપેક્ખના. ઉપેક્ખિતબ્બયુત્તે સમપ્પવત્તે ધમ્મે ઇક્ખતિ, ન ચોદેતીતિ ઉપેક્ખા. પુગ્ગલં ઉપેક્ખાપેતીતિ ઉપેક્ખના. બોજ્ઝઙ્ગભાવપ્પત્તિયા લોકિયઉપેક્ખનાય અધિકા ઉપેક્ખના અજ્ઝુપેક્ખના. અબ્યાપારાપજ્જનેન મજ્ઝત્તભાવો મજ્ઝત્તતા. સા પન ચિત્તસ્સ, ન સત્તસ્સાતિ દીપેતું મજ્ઝત્તતા ચિત્તસ્સાતિ વુત્તન્તિ. અયમેત્થ અનુપુબ્બપદવણ્ણના.

નયા પનેત્થ ગણેતબ્બા – સત્તન્નમ્પિ હિ બોજ્ઝઙ્ગાનં એકતો પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જને એકેકમગ્ગે નયસહસ્સં નયસહસ્સન્તિ ચત્તારિ નયસહસ્સાનિ વિભત્તાનિ. પાટિયેક્કં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જને એકેકબોજ્ઝઙ્ગવસેન ચત્તારિ ચત્તારીતિ સત્ત ચતુક્કા અટ્ઠવીસતિ. તાનિ પુરિમેહિ ચતૂહિ સદ્ધિં દ્વત્તિંસાતિ સબ્બાનિપિ અભિધમ્મભાજનીયે દ્વત્તિંસ નયસહસ્સાનિ વિભત્તાનિ કુસલાનેવ. યસ્મા પન ફલક્ખણેપિ બોજ્ઝઙ્ગા લબ્ભન્તિ, કુસલહેતુકાનિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ, તસ્મા તેસુપિ બોજ્ઝઙ્ગદસ્સનત્થં કુસલનિદ્દેસપુબ્બઙ્ગમાય એવ તન્તિયા વિપાકનયો આરદ્ધો. સોપિ એકતો પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનસ્સ ચ, પાટિયેક્કં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનસ્સ ચ વસેન દુવિધો હોતિ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. વિપાકે પન કુસલતો તિગુણા નયા કાતબ્બાતિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના.

૩. પઞ્હાપુચ્છકવણ્ણના

૪૮૨. પઞ્હાપુચ્છકે પાળિઅનુસારેનેવ બોજ્ઝઙ્ગાનં કુસલાદિભાવો વેદિતબ્બો. આરમ્મણત્તિકેસુ પન સબ્બેપેતે અપ્પમાણં નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તિતો અપ્પમાણારમ્મણા એવ, ન મગ્ગારમ્મણા. સહજાતહેતુવસેન પનેત્થ કુસલા મગ્ગહેતુકા, વીરિયં વા વીમંસં વા જેટ્ઠકં કત્વા મગ્ગભાવનાકાલે મગ્ગાધિપતિનો, છન્દચિત્તજેટ્ઠિકાય મગ્ગભાવનાય ન વત્તબ્બા મગ્ગાધિપતિનોતિ, ફલકાલેપિ ન વત્તબ્બા એવ.

અતીતાદીસુ એકારમ્મણભાવેનપિ ન વત્તબ્બા, નિબ્બાનસ્સ પન બહિદ્ધાધમ્મત્તા બહિદ્ધારમ્મણા નામ હોન્તીતિ. એવમેતસ્મિં પઞ્હાપુચ્છકેપિ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરાવ બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ સુત્તન્તભાજનીયસ્સેવ પઠમનયસ્મિં લોકિયા, દુતિયતતિયેસુ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. અભિધમ્મભાજનીયસ્સ પન ચતૂસુપિ નયેસુ ઇમસ્મિઞ્ચ પઞ્હાપુચ્છકે લોકુત્તરાયેવાતિ એવમયં બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગોપિ તેપરિવટ્ટં નીહરિત્વાવ ભાજેત્વા દસ્સિતોતિ.

સમ્મોહવિનોદનિયા વિભઙ્ગટ્ઠકથાય

બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.