૧૧. મગ્ગઙ્ગવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૪૮૬. ઇદાનિ તદનન્તરે મગ્ગવિભઙ્ગે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિઆદિ સબ્બં સચ્ચવિભઙ્ગે દુક્ખનિરોધગામિનીપટિપદાનિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ભાવનાવસેન પાટિયેક્કં દસ્સિતે દુતિયનયેપિ સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદિ સબ્બં બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવમિદં દ્વિન્નમ્પિ નયાનં વસેન સુત્તન્તભાજનીયં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકમેવ કથિતં.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૪૯૦. અભિધમ્મભાજનીયે ‘અરિયો’તિ અવત્વા અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ વુત્તં. એવં અવુત્તેપિ અયં અરિયો એવ. યથા હિ મુદ્ધાભિસિત્તસ્સ રઞ્ઞો મુદ્ધાભિસિત્તાય દેવિયા કુચ્છિસ્મિં જાતો પુત્તો રાજપુત્તોતિ અવુત્તેપિ રાજપુત્તોયેવ હોતિ, એવમયમ્પિ અરિયોતિ અવુત્તેપિ અરિયો એવાતિ વેદિતબ્બો. સેસમિધાપિ સચ્ચવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪૯૩. પઞ્ચઙ્ગિકવારેપિ અટ્ઠઙ્ગિકોતિ અવુત્તેપિ અટ્ઠઙ્ગિકો એવ વેદિતબ્બો. લોકુત્તરમગ્ગો હિ પઞ્ચઙ્ગિકો નામ નત્થિ. અયમેત્થ આચરિયાનં સમાનત્થકથા. વિતણ્ડવાદી પનાહ – ‘‘લોકુત્તરમગ્ગો અટ્ઠઙ્ગિકો નામ નત્થિ, પઞ્ચઙ્ગિકોયેવ હોતી’’તિ. સો ‘‘સુત્તં આહરાહી’’તિ વુત્તો અદ્ધા અઞ્ઞં અપસ્સન્તો ઇમં મહાસળાયતનતો સુત્તપ્પદેસં આહરિસ્સતિ ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠિ, સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ. યો તથાભૂતસ્સ સઙ્કપ્પો, વાયામો, સતિ, યો તથાભૂતસ્સ સમાધિ, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસમાધિ. પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ.

તતો ‘‘એતસ્સ અનન્તરં સુત્તપદં આહરા’’તિ વત્તબ્બો. સચે આહરતિ ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે આહરતિ સયં આહરિત્વા ‘‘એવમસ્સાયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧) ‘‘ઇમિના તે સત્થુસાસનેન વાદો ભિન્નો; લોકુત્તરમગ્ગો પઞ્ચઙ્ગિકો નામ નત્થિ, અટ્ઠઙ્ગિકોવ હોતી’’તિ વત્તબ્બો.

ઇમાનિ પન તીણિ અઙ્ગાનિ પુબ્બે પરિસુદ્ધાનિ વત્તન્તિ, લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પરિસુદ્ધતરાનિ હોન્તિ. અથ ‘પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો’તિ ઇદં કિમત્થં ગહિતન્તિ? અતિરેકકિચ્ચદસ્સનત્થં. યસ્મિઞ્હિ સમયે મિચ્છાવાચં પજહતિ, સમ્માવાચં પૂરેતિ, તસ્મિં સમયે સમ્માકમ્મન્તસમ્માઆજીવા નત્થિ. ઇમાનિ પઞ્ચકારાપકઙ્ગાનેવ મિચ્છાવાચં પજહન્તિ; સમ્માવાચા પન સયં વિરતિવસેન પૂરેતિ. યસ્મિં સમયે મિચ્છાકમ્મન્તં પજહતિ, સમ્માકમ્મન્તં પૂરેતિ, તસ્મિં સમયે સમ્માવાચાસમ્માઆજીવા નત્થિ. ઇમાનિ પઞ્ચ કારાપકઙ્ગાનેવ મિચ્છાકમ્મન્તં પજહન્તિ; સમ્માકમ્મન્તો પન સયં વિરતિવસેન પૂરેતિ. યસ્મિં સમયે મિચ્છાઆજીવં પજહતિ, સમ્માઆજીવં પૂરેતિ, તસ્મિં સમયે સમ્માવાચાસમ્માકમ્મન્તા નત્થિ. ઇમાનિ પઞ્ચ કારાપકઙ્ગાનેવ મિચ્છાઆજીવં પજહન્તિ; સમ્માઆજીવો પન સયં વિરતિવસેન પૂરેતિ. ઇમં એતેસં પઞ્ચન્નં કારાપકઙ્ગાનં કિચ્ચાતિરેકતં દસ્સેતું પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગોતિ ગહિતં. લોકુત્તરમગ્ગો પન અટ્ઠઙ્ગિકોવ હોતિ, પઞ્ચઙ્ગિકો નામ નત્થિ.

‘‘યદિ સમ્માવાચાદીહિ સદ્ધિં અટ્ઠઙ્ગિકોતિ વદથ, ચતસ્સો સમ્માવાચાચેતના, તિસ્સો સમ્માકમ્મન્તચેતના, સત્ત સમ્માઆજીવચેતનાતિ ઇમમ્હા ચેતનાબહુત્તા કથં મુચ્ચિસ્સથ? તસ્મા પઞ્ચઙ્ગિકોવ લોકુત્તરમગ્ગો’’તિ. ‘‘ચેતનાબહુત્તા ચ પમુચ્ચિસ્સામ; અટ્ઠઙ્ગિકોવ લોકુત્તરમગ્ગોતિ ચ વક્ખામ’’. ‘‘ત્વં તાવ મહાચત્તારીસકભાણકો હોસિ, ન હોસી’’તિ પુચ્છિતબ્બો. સચે ‘‘ન હોમી’’તિ વદતિ, ‘‘ત્વં અભાણકત્તા ન જાનાસી’’તિ વત્તબ્બો. સચે ‘‘ભાણકોસ્મી’’તિ વદતિ, ‘‘સુત્તં આહરા’’તિ વત્તબ્બો. સચે સુત્તં આહરતિ ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે આહરતિ સયં ઉપરિપણ્ણાસતો આહરિતબ્બં –

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા? સમ્માવાચંપહં, ભિક્ખવે, દ્વાયં વદામિ – અત્થિ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા સાસવા પુઞ્ઞભાગિયા ઉપધિવેપક્કા; અત્થિ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા અરિયા અનાસવા લોકુત્તરા મગ્ગઙ્ગા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા સાસવા પુઞ્ઞભાગિયા ઉપધિવેપક્કા? મુસાવાદા વેરમણી, પિસુણાય વાચાય વેરમણી, ફરુસાય વાચાય વેરમણી, સમ્ફપ્પલાપા વેરમણી – અયં, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા સાસવા પુઞ્ઞભાગિયા ઉપધિવેપક્કા.

‘‘કતમા ચ, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા અરિયા અનાસવા લોકુત્તરા મગ્ગઙ્ગા? યા ખો, ભિક્ખવે, અરિયચિત્તસ્સ અનાસવચિત્તસ્સ અરિયમગ્ગસમઙ્ગિનો અરિયમગ્ગં ભાવયતો ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ વેરમણી – અયં, ભિક્ખવે, સમ્માવાચા અરિયા અનાસવા લોકુત્તરા મગ્ગઙ્ગા…પે….

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માકમ્મન્તો? સમ્માકમ્મન્તંપહં, ભિક્ખવે, દ્વયં વદામિ…પે… ઉપધિવેપક્કો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માકમ્મન્તો અરિયો અનાસવો લોકુત્તરો…પે….

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માઆજીવો? સમ્માઆજીવંપહં, ભિક્ખવે, દ્વાયં વદામિ…પે… ઉપધિવેપક્કો.

‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમ્માઆજીવો અરિયો અનાસવો લોકુત્તરો મગ્ગઙ્ગો? યા ખો, ભિક્ખવે, અરિયચિત્તસ્સ અનાસવચિત્તસ્સ અરિયમગ્ગસમઙ્ગિનો અરિયમગ્ગં ભાવયતો મિચ્છાઆજીવા આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ વેરમણી – અયં, ભિક્ખવે, સમ્માઆજીવો અરિયો અનાસવો લોકુત્તરો મગ્ગઙ્ગો’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૮ આદયો).

એવમેત્થ ચતૂહિ વચીદુચ્ચરિતેહિ, તીહિ કાયદુચ્ચરિતેહિ, મિચ્છાજીવતો ચાતિ એકેકાવ વિરતિ અરિયા અનાસવા લોકુત્તરા મગ્ગઙ્ગાતિ વુત્તા. ‘‘કુતો એત્થ ચેતનાબહુત્તં? કુતો પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો? ઇદં તે સુત્તં અકામકસ્સ લોકુત્તરમગ્ગો અટ્ઠઙ્ગિકોતિ દીપેતિ’’. સચે એત્તકેન સલ્લક્ખેતિ ઇચ્ચેતં કુસલં, નો ચે સલ્લક્ખેતિ અઞ્ઞાનિપિ કારણાનિ આહરિત્વા સઞ્ઞાપેતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ન ઉપલબ્ભતિ, સમણોપિ તત્થ ન ઉપલબ્ભતિ…પે… ઇમસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉપલબ્ભતિ; ઇધેવ, સુભદ્દ, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેહિ અઞ્ઞેહીતિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪).

અઞ્ઞેસુપિ અનેકેસુ સુત્તસતેસુ અટ્ઠઙ્ગિકોવ મગ્ગો આગતો. કથાવત્થુપ્પકરણેપિ વુત્તં –

‘‘મગ્ગાનં અટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો, સચ્ચાનં ચતુરો પદા;

વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માનં, દ્વિપદાનઞ્ચ ચક્ખુમા’’તિ (કથા. ૮૭૨) –

‘‘અત્થેવ સુત્તન્તોતિ’’? ‘‘આમન્તા’’‘‘તેન હિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ. સચે પન એત્તકેનાપિ સઞ્ઞત્તિં ન ગચ્છતિ, ‘‘ગચ્છ, વિહારં પવિસિત્વા યાગું પિવાહી’’તિ ઉય્યોજેતબ્બો. ઉત્તરિમ્પન કારણં વક્ખતીતિ અટ્ઠાનમેતં. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

નયા પનેત્થ ગણેતબ્બા. અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસ્મિઞ્હિ એકતો પુચ્છિત્વા એકતો વિસ્સજ્જને ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચત્તારિ નયસહસ્સાનિ વિભત્તાનિ. પઞ્ચઙ્ગિકમગ્ગે એકતો પુચ્છિત્વા એકતો વિસ્સજ્જને ચત્તારિ; પાટિયેક્કં પુચ્છિત્વા પાટિયેક્કં વિસ્સજ્જને ચત્તારિ ચત્તારીતિ પઞ્ચસુ અઙ્ગેસુ વીસતિ. ઇતિ પુરિમાનિ અટ્ઠ ઇમાનિ ચ વીસતીતિ સબ્બાનિપિ મગ્ગવિભઙ્ગે અટ્ઠવીસતિ નયસહસ્સાનિ વિભત્તાનિ. તાનિ ચ ખો નિબ્બત્તિતલોકુત્તરાનિ કુસલાનેવ. વિપાકે પન કુસલતો તિગુણા નયા કાતબ્બાતિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના.

૩. પઞ્હાપુચ્છકવણ્ણના

૫૦૪. પઞ્હાપુચ્છકે પાળિઅનુસારેનેવ મગ્ગઙ્ગાનં કુસલાદિભાવો વેદિતબ્બો. આરમ્મણત્તિકેસુ પન સબ્બાનિપેતાનિ અપ્પમાણં નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તિતો અપ્પમાણારમ્મણાનેવ, ન મગ્ગારમ્મણાનિ. નેવ હિ મગ્ગો ન ફલં મગ્ગં આરમ્મણં કરોતિ. સહજાતહેતુવસેન પનેત્થ કુસલાનિ મગ્ગહેતુકાનિ; વીરિયં વા વીમંસં વા જેટ્ઠકં કત્વા મગ્ગભાવનાકાલે મગ્ગાધિપતીનિ; છન્દચિત્તજેટ્ઠિકાય મગ્ગભાવનાય ન વત્તબ્બાનિ મગ્ગાધિપતીનીતિ; ફલકાલેપિ ન વત્તબ્બાનેવ.

અતીતાદીસુ એકારમ્મણભાવેનપિ ન વત્તબ્બાનિ; નિબ્બાનસ્સ પન બહિદ્ધાધમ્મત્તા બહિદ્ધારમ્મણાનિ નામ હોન્તીતિ એવમેતસ્મિં પઞ્હાપુચ્છકેપિ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરાનેવ મગ્ગઙ્ગાનિ કથિતાનિ. સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ સુત્તન્તભાજનીયસ્મિંયેવ લોકિયલોકુત્તરાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ કથિતાનિ; અભિધમ્મભાજનીયે પન પઞ્હાપુચ્છકે ચ લોકુત્તરાનેવાતિ એવમયં મગ્ગવિભઙ્ગોપિ તેપરિવટ્ટં નીહરિત્વાવ ભાજેત્વા દસ્સિતોતિ.

સમ્મોહવિનોદનિયા વિભઙ્ગટ્ઠકથાય

મગ્ગઙ્ગવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.