૨. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસો

૮. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસાદીસુ હેટ્ઠા વુત્તસદિસં પહાય અપુબ્બમેવ વણ્ણયિસ્સામ. યા કાચિ વેદનાતિ ચતુભૂમિકવેદનં પરિયાદિયતિ. સુખા વેદનાતિઆદીનિ અતીતાદિવસેન નિદ્દિટ્ઠવેદનં સભાવતો દસ્સેતું વુત્તાનિ. તત્થ સુખા વેદના અત્થિ કાયિકા, અત્થિ ચેતસિકા. તથા દુક્ખા વેદના. અદુક્ખમસુખા પન ચક્ખાદયો પસાદકાયે સન્ધાય પરિયાયેન ‘અત્થિ કાયિકા, અત્થિ ચેતસિકા’. તત્થ સબ્બાપિ કાયિકા કામાવચરા. તથા ચેતસિકા દુક્ખા વેદના. ચેતસિકા સુખા પન તેભૂમિકા. અદુક્ખમસુખા ચતુભૂમિકા. તસ્સા સબ્બપ્પકારાયપિ સન્તતિવસેન, ખણાદિવસેન ચ અતીતાદિભાવો વેદિતબ્બો.

તત્થ સન્તતિવસેન એકવીથિએકજવનએકસમાપત્તિપરિયાપન્ના, એકવિધવિસયસમાયોગપ્પવત્તા ચ પચ્ચુપ્પન્ના. તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. ખણાદિવસેન ખણત્તયપરિયાપન્ના પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતા સકિચ્ચઞ્ચ કુરુમાના વેદના પચ્ચુપ્પન્ના. તતો પુબ્બે અતીતા, પચ્છા અનાગતા. તત્થ ખણાદિવસેન અતીતાદિભાવં સન્ધાય અયં નિદ્દેસો કતોતિ વેદિતબ્બો.

૧૧. ઓળારિકસુખુમનિદ્દેસે અકુસલા વેદનાતિઆદીનિ જાતિતો ઓળારિકસુખુમભાવં દસ્સેતું વુત્તાનિ. દુક્ખા વેદના ઓળારિકાતિઆદીનિ સભાવતો. અસમાપન્નસ્સ વેદનાતિઆદીનિ પુગ્ગલતો. સાસવાતિઆદીનિ લોકિયલોકુત્તરતો ઓળારિકસુખુમભાવં દસ્સેતું વુત્તાનિ. તત્થ અકુસલા તાવ સદરથટ્ઠેન દુક્ખવિપાકટ્ઠેન ચ ઓળારિકા. કુસલા નિદ્દરથટ્ઠેન સુખવિપાકટ્ઠેન ચ સુખુમા. અબ્યાકતા નિરુસ્સાહટ્ઠેન અવિપાકટ્ઠેન ચ સુખુમા. કુસલાકુસલા સઉસ્સાહટ્ઠેન સવિપાકટ્ઠેન ચ ઓળારિકા. અબ્યાકતા વુત્તનયેનેવ સુખુમા.

દુક્ખા અસાતટ્ઠેન દુક્ખટ્ઠેન ચ ઓળારિકા. સુખા સાતટ્ઠેન સુખટ્ઠેન ચ સુખુમા. અદુક્ખમસુખા સન્તટ્ઠેન પણીતટ્ઠેન ચ સુખુમા. સુખદુક્ખા ખોભનટ્ઠેન ફરણટ્ઠેન ચ ઓળારિકા. સુખવેદનાપિ હિ ખોભેતિ ફરતિ. તથા દુક્ખવેદનાપિ. સુખઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં સકલસરીરં ખોભેન્તં આલુળેન્તં અભિસન્દયમાનં મદ્દયમાનં છાદયમાનં સીતોદકઘટેન આસિઞ્ચયમાનં વિય ઉપ્પજ્જતિ. દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં તત્તફાલં અન્તો પવેસન્તં વિય તિણુક્કાય બહિ ઝાપયમાનં વિય ઉપ્પજ્જતિ. અદુક્ખમસુખા પન વુત્તનયેનેવ સુખુમા. અસમાપન્નસ્સ વેદના નાનારમ્મણે વિક્ખિત્તભાવતો ઓળારિકા. સમાપન્નસ્સ વેદના એકત્તનિમિત્તેયેવ ચરતીતિ સુખુમા. સાસવા આસવુપ્પત્તિહેતુતો ઓળારિકા. આસવચારો નામ એકન્તઓળારિકો. અનાસવા વુત્તવિપરિયાયેન સુખુમા.

તત્થ એકો નેવ કુસલત્તિકે કોવિદો હોતિ, ન વેદનાત્તિકે. સો ‘કુસલત્તિકં રક્ખામી’તિ વેદનાત્તિકં ભિન્દતિ; ‘વેદનાત્તિકં રક્ખામી’તિ કુસલત્તિકં ભિન્દતિ. એકો ‘તિકં રક્ખામી’તિ ભૂમન્તરં ભિન્દતિ. એકો ન ભિન્દતિ. કથં? ‘‘સુખદુક્ખા વેદના ઓળારિકા, અદુક્ખમસુખા વેદના સુખુમા’’તિ હિ વેદનાત્તિકે વુત્તં. તં એકો પટિક્ખિપતિ – ન સબ્બા અદુક્ખમસુખા સુખુમા. સા હિ કુસલાપિ અત્થિ અકુસલાપિ અબ્યાકતાપિ. તત્થ કુસલાકુસલા ઓળારિકા, અબ્યાકતા સુખુમા. કસ્મા? કુસલત્તિકે પાળિયં આગતત્તાતિ. એવં કુસલત્તિકો રક્ખિતો હોતિ, વેદનાત્તિકો પન ભિન્નો.

કુસલાકુસલા વેદના ઓળારિકા, અબ્યાકતા વેદના સુખુમા’’તિ યં પન કુસલત્તિકે વુત્તં, તં એકો પટિક્ખિપતિ – ન સબ્બા અબ્યાકતા સુખુમા. સા હિ સુખાપિ અત્થિ દુક્ખાપિ અદુક્ખમસુખાપિ. તત્થ સુખદુક્ખા ઓળારિકા, અદુક્ખમસુખા સુખુમા. કસ્મા? વેદનાત્તિકે પાળિયં આગતત્તાતિ. એવં વેદનાત્તિકો રક્ખિતો હોતિ, કુસલત્તિકો પન ભિન્નો. કુસલત્તિકસ્સ પન આગતટ્ઠાને વેદનાત્તિકં અનોલોકેત્વા વેદનાત્તિકસ્સ આગતટ્ઠાને કુસલત્તિકં અનોલોકેત્વા કુસલાદીનં કુસલત્તિકલક્ખણેન, સુખાદીનં વેદનાત્તિકલક્ખણેન ઓળારિકસુખુમતં કથેન્તો ન ભિન્દતિ નામ.

યમ્પિ ‘‘કુસલાકુસલા વેદના ઓળારિકા, અબ્યાકતા વેદના સુખુમા’’તિ કુસલત્તિકે વુત્તં, તત્થેકો ‘કુસલા લોકુત્તરવેદનાપિ સમાના ઓળારિકા નામ, વિપાકા અન્તમસો દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસહજાતાપિ સમાના સુખુમા નામ હોતી’તિ વદતિ. સો એવરૂપં સન્તં પણીતં લોકુત્તરવેદનં ઓળારિકં નામ કરોન્તો, દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં અહેતુકં હીનં જળં વેદનં સુખુમં નામ કરોન્તો ‘તિકં રક્ખિસ્સામી’તિ ભૂમન્તરં ભિન્દતિ નામ. તત્થ તત્થ ભૂમિયં કુસલં પન તંતંભૂમિવિપાકેનેવ સદ્ધિં યોજેત્વા કથેન્તો ન ભિન્દતિ નામ. તત્રાયં નયો – કામાવચરકુસલા હિ ઓળારિકા; કામાવચરવિપાકા સુખુમા. રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરકુસલા ઓળારિકા; રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરવિપાકા સુખુમાતિ. ઇમિના નીહારેન કથેન્તો ન ભિન્દતિ નામ.

તિપિટકચૂળનાગત્થેરો પનાહ – ‘‘અકુસલે ઓળારિકસુખુમતા નામ ન ઉદ્ધરિતબ્બા. તઞ્હિ એકન્તઓળારિકમેવ. લોકુત્તરેપિ ઓળારિકસુખુમતા ન ઉદ્ધરિતબ્બા. તઞ્હિ એકન્તસુખુમ’’ન્તિ. ઇમં કથં આહરિત્વા તિપિટકચૂળાભયત્થેરસ્સ કથયિંસુ – એવં થેરેન કથિતન્તિ. તિપિટકચૂળાભયત્થેરો આહ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન અભિધમ્મં પત્વા એકપદસ્સાપિ દ્વિન્નમ્પિ પદાનં આગતટ્ઠાને નયં દાતું યુત્તટ્ઠાને નયો અદિન્નો નામ નત્થિ, નયં કાતું યુત્તટ્ઠાને નયો અકતો નામ નત્થિ. ઇધ પનેકચ્ચો ‘આચરિયો અસ્મી’તિ વિચરન્તો અકુસલે ઓળારિકસુખુમતં ઉદ્ધરમાનો કુક્કુચ્ચાયતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધેન પન લોકુત્તરેપિ ઓળારિકસુખુમતા ઉદ્ધરિતા’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ઇદં સુત્તં આહરિ – ‘‘તત્ર, ભન્તે, યાયં પટિપદા દુક્ખા દન્ધાભિઞ્ઞા, અયં, ભન્તે, પટિપદા ઉભયેનેવ હીના અક્ખાયતિ – દુક્ખત્તા દન્ધત્તા ચા’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૫૨). એત્થ હિ ચતસ્સો પટિપદા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા.

તં તં વા પનાતિ એત્થ ન હેટ્ઠિમનયો ઓલોકેતબ્બો. તંતંવાપનવસેનેવ કથેતબ્બં. દુવિધા હિ અકુસલા – લોભસહગતા દોસસહગતા ચ. તત્થ દોસસહગતા ઓળારિકા, લોભસહગતા સુખુમા. દોસસહગતાપિ દુવિધા – નિયતા અનિયતા ચ. તત્થ નિયતા ઓળારિકા, અનિયતા સુખુમા. નિયતાપિ કપ્પટ્ઠિતિકા ઓળારિકા, નોકપ્પટ્ઠિતિકા સુખુમા. કપ્પટ્ઠિતિકાપિ અસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, સસઙ્ખારિકા સુખુમા. લોભસહગતાપિ દ્વિધા – દિટ્ઠિસમ્પયુત્તા દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા ચ. તત્થ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તા ઓળારિકા, દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા સુખુમા. દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાપિ નિયતા ઓળારિકા, અનિયતા સુખુમા. સાપિ અસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, સસઙ્ખારિકા સુખુમા.

સઙ્ખેપતો અકુસલં પત્વા યા વિપાકં બહું દેતિ સા ઓળારિકા, યા અપ્પં સા સુખુમા. કુસલં પત્વા પન અપ્પવિપાકા ઓળારિકા, બહુવિપાકા સુખુમા. ચતુબ્બિધે કુસલે કામાવચરકુસલા ઓળારિકા, રૂપાવચરકુસલા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, અરૂપાવચરકુસલા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, લોકુત્તરકુસલા સુખુમા. અયં તાવ ભૂમીસુ અભેદતો નયો.

ભેદતો પન કામાવચરા દાનસીલભાવનામયવસેન તિવિધા. તત્થ દાનમયા ઓળારિકા, સીલમયા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, ભાવનામયા સુખુમા. સાપિ દુહેતુકા તિહેતુકાતિ દુવિધા. તત્થ દુહેતુકા ઓળારિકા, તિહેતુકા સુખુમા. તિહેતુકાપિ સસઙ્ખારિકઅસઙ્ખારિકભેદતો દુવિધા. તત્થ સસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, અસઙ્ખારિકા સુખુમા. રૂપાવચરે પઠમજ્ઝાનકુસલવેદના ઓળારિકા, દુતિયજ્ઝાનકુસલવેદના સુખુમા…પે… ચતુત્થજ્ઝાનકુસલવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલવેદના સુખુમા આકાસાનઞ્ચાયતનકુસલવેદના ઓળારિકા…પે…. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકુસલવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, વિપસ્સનાસહજાતા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, સોતાપત્તિમગ્ગસહજાતા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા…પે… અરહત્તમગ્ગસહજાતા સુખુમા.

ચતુબ્બિધે વિપાકે કામાવચરવિપાકવેદના ઓળારિકા, રૂપાવચરવિપાકવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા…પે… લોકુત્તરવિપાકવેદના સુખુમા. એવં તાવ અભેદતો.

ભેદતો પન કામાવચરવિપાકા અત્થિ અહેતુકા, અત્થિ સહેતુકા. સહેતુકાપિ અત્થિ દુહેતુકા, અત્થિ તિહેતુકા. તત્થ અહેતુકા ઓળારિકા, સહેતુકા સુખુમા. સાપિ દુહેતુકા ઓળારિકા, તિહેતુકા સુખુમા. તત્થાપિ સસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, અસઙ્ખારિકા સુખુમા. પઠમજ્ઝાનવિપાકા ઓળારિકા, દુતિયજ્ઝાનવિપાકા સુખુમા…પે… ચતુત્થજ્ઝાનવિપાકા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, આકાસાનઞ્ચાયતનવિપાકા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનવિપાકા સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, સોતાપત્તિફલવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, સકદાગામિ…પે… અરહત્તફલવેદના સુખુમા.

તીસુ કિરિયાસુ કામાવચરકિરિયવેદના ઓળારિકા, રૂપાવચરકિરિયવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, અરૂપાવચરકિરિયવેદના સુખુમા. એવં તાવ અભેદતો. ભેદતો પન અહેતુકાદિવસેન ભિન્નાય કામાવચરકિરિયાય અહેતુકકિરિયવેદના ઓળારિકા, સહેતુકા સુખુમા. સાપિ દુહેતુકા ઓળારિકા, તિહેતુકા સુખુમા. તત્થાપિ સસઙ્ખારિકા ઓળારિકા, અસઙ્ખારિકા સુખુમા. પઠમજ્ઝાને કિરિયવેદના ઓળારિકા, દુતિયજ્ઝાને સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, તતિયે…પે… ચતુત્થે સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, આકાસાનઞ્ચાયતનકિરિયવેદના સુખુમા. સાપિ ઓળારિકા, વિઞ્ઞાણઞ્ચા…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકિરિયવેદના સુખુમા. યા ઓળારિકા સા હીના. યા સુખુમા સા પણીતા.

૧૩. દૂરદુકનિદ્દેસે અકુસલવેદના વિસભાગટ્ઠેન વિસંસટ્ઠેન ચ કુસલાબ્યાકતાહિ દૂરે. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ દૂરતા વેદિતબ્બા. સચેપિ હિ અકુસલાદિવેદનાસમઙ્ગિનો દુક્ખાદિવેદનાસમઙ્ગિનો ચ તયો તયો જના એકમઞ્ચે નિસિન્ના હોન્તિ, તેસમ્પિ તા વેદના વિસભાગટ્ઠેન વિસંસટ્ઠેન ચ દૂરેયેવ નામ. સમાપન્નવેદનાદિસમઙ્ગીસુપિ એસેવ નયો. અકુસલા પન અકુસલાય સભાગટ્ઠેન સરિક્ખટ્ઠેન ચ સન્તિકે નામ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ સન્તિકતા વેદિતબ્બા. સચેપિ હિ અકુસલાદિવેદનાસમઙ્ગીસુ તીસુ જનેસુ એકો કામભવે, એકો રૂપભવે, એકો અરૂપભવે, તેસમ્પિ તા વેદના સભાગટ્ઠેન સરિક્ખટ્ઠેન ચ સન્તિકેયેવ નામ. કુસલાદિવેદનાસમઙ્ગીસુપિ એસેવ નયો.

તં તં વા પનાતિ એત્થ હેટ્ઠિમનયં અનોલોકેત્વા તં તં વાપનવસેનેવ કથેતબ્બં. કથેન્તેન ચ ન દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતબ્બં, સન્તિકતો પન દૂરં ઉદ્ધરિતબ્બં. દુવિધા હિ અકુસલા – લોભસહગતા દોસસહગતા ચ. તત્થ લોભસહગતા લોભસહગતાય સન્તિકે નામ, દોસસહગતાય દૂરે નામ. દોસસહગતા દોસસહગતાય સન્તિકે નામ, લોભસહગતાય દૂરે નામ. દોસસહગતાપિ નિયતા નિયતાય સન્તિકે નામાતિ. એવં અનિયતા. કપ્પટ્ઠિતિકઅસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકભેદં લોભસહગતાદીસુ ચ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાદિભેદં સબ્બં ઓળારિકદુકનિદ્દેસે વિત્થારિતવસેન અનુગન્ત્વા એકેકકોટ્ઠાસવેદના તંતંકોટ્ઠાસવેદનાય એવ સન્તિકે, ઇતરા ઇતરાય દૂરેતિ વેદિતબ્બાતિ.

અયં વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસો.