૧૯-૨૪. પચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાનવણ્ણના

૧. ઇદાનિ કુસલાદીસુ ધમ્મેસુ પચ્ચયધમ્મં પટિક્ખિપિત્વા પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ કુસલાદિભાવં અપ્પટિક્ખેપવસેન ધમ્માનં પચ્ચનીયાનુલોમતાય લદ્ધનામં પચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાનં દસ્સેતું નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયાતિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચાતિ કુસલસ્સ પચ્ચયભાવં વારેતિ. અકુસલો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતીતિ અકુસલસ્સ ઉપ્પત્તિં અનુજાનાતિ. નકુસલઞ્હિ અકુસલં અબ્યાકતં વા, તઞ્ચ સહજાતપચ્ચયં કત્વા ઉપ્પજ્જમાનો કુસલો નામ નત્થિ, તસ્મા અકુસલાબ્યાકતવસેન દેસના કતા. તત્થ ‘‘અકુસલં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા’’તિ એવં નકુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ વિસ્સજ્જનં વેદિતબ્બં. અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ હેતુપચ્ચયાતિ અયં પન પઞ્હો ‘‘વિપાકાબ્યાકતં કિરિયાબ્યાકતં એકં ખન્ધં પટિચ્ચ તયો ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનઞ્ચ રૂપ’’ન્તિ વિસ્સજ્જિતોવ. ઇતિ સબ્બપઞ્હેસુ અવિસ્સજ્જિતસ્સ અત્થાનુરૂપં વિસ્સજ્જિતસ્સ ચ પાળિઆગતમેવ વિસ્સજ્જનં. એકેકસ્મિઞ્ચ તિકદુકે વારપ્પભેદપચ્ચયગણનવિધાનં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

એત્તાવતા ચ –

તિકઞ્ચ પટ્ઠાનવરં દુકુત્તમં,

દુકં તિકઞ્ચેવ તિકં દુકઞ્ચ;

તિકં તિકઞ્ચેવ દુકં દુકઞ્ચ,

છ પચ્ચનીયાનુલોમમ્હિ નયા સુગમ્ભીરાતિ. –

અટ્ઠકથાયં વુત્તગાથાય દીપિતા. ધમ્મપચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાને છ નયા નિદ્દિટ્ઠા હોન્તિ. પચ્ચયવસેન પનેત્થ એકેકસ્મિં પટ્ઠાને અનુલોમાદયો ચત્તારો ચત્તારો નયાતિ એકેન પરિયાયેન ચતુવીસતિનયપટિમણ્ડિતં પચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાનઞ્ઞેવ વેદિતબ્બં.

પચ્ચનીયાનુલોમપટ્ઠાનવણ્ણના.

એવં ધમ્માનુલોમાદિવસેન ચતૂસુ વારેસુ એકેકસ્મિં ચતુવીસતિયા ચતુવીસતિયા નયાનં વસેન છન્નવુતિ નયા હોન્તિ. તત્થ પચ્ચયનયે અગ્ગહેત્વા એકેકસ્મિં પટ્ઠાને તિકદુકાદીનઞ્ઞેવ છન્નં છન્નં નયાનં વસેનેતં ચતુવીસતિનયપટિમણ્ડિતં સમન્તપટ્ઠાનમહાપકરણં વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘કુસલારમ્મણો ધમ્મો અકુસલારમ્મણો ધમ્મો’’તિઆદિના નયેન આરમ્મણમાતિકં નામ ઠપેત્વા ‘‘કુસલારમ્મણો ધમ્મો કુસલારમ્મણસ્સ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના નયેન આરમ્મણપટ્ઠાનં નામ દસ્સેત્વા અપરમ્પિ ફસ્સાદીનં વસેનપિ ફસ્સપટ્ઠાનં નામ ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેન્તિ. તં નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાસુ સન્દિસ્સતીતિ ઇધ ન વિચારિતં. સઙ્ગીતિઆરુળ્હપાળિવસેનેવ પનેત્થ વણ્ણના કતાતિ વેદિતબ્બા.

એત્તાવતા ચ –

સમ્મૂળ્હા યત્થ પજા, તન્તાકુલાદિભાવમાપન્ના;

નેકવિધદુક્ખગહનં, સંસારં નાતિવત્તન્તિ.

પચ્ચયભેદે કુસલો, લોકે ગરુતમ્પિ પચ્ચયાકારં;

અતિનિપ્પુણગમ્ભીરં, જવનબ્ભૂમિં બુદ્ધઞાણસ્સ.

કુસલાદિધમ્મભેદં, નિસ્સાય નયેહિ વિવિધગણનેહિ;

વિત્થારેન્તો સત્તમ-મભિધમ્મપ્પકરણં સત્થા.

સુવિહિતસન્નિટ્ઠાનો, પટ્ઠાનં નામ યં પકાસેસિ;

સદ્ધાય સમારદ્ધા, યા અટ્ઠકથા મયા તસ્સ.

આચરિયાનં વાદં, અવિહાય વિભજ્જવાદિસિસ્સાનં;

અતિબહુવિધન્તરાયે, લોકમ્હિ અનન્તરાયેન.

સા એવં અજ્જ કતા, ચુદ્દસમત્તેહિ ભાણવારેહિ;

અત્થં પકાસયન્તી, પટ્ઠાનવરસ્સ સકલસ્સ.

સન્નિટ્ઠાનં પત્તા યથેવ નિટ્ઠં તથા બહુજનસ્સ;

સમ્પાપુણન્તુ સીઘં, કલ્યાણા સબ્બસઙ્કપ્પા.

એત્તાવતા –

સત્તપ્પકરણં નાથો, અભિધમ્મમદેસયિ;

દેવાતિદેવો દેવાનં, દેવલોકમ્હિ યં પુરે.

તસ્સ અટ્ઠકથા એસા, સકલસ્સાપિ નિટ્ઠિતા;

ચિરટ્ઠિતત્થં ધમ્મસ્સ, નિટ્ઠપેન્તેન તં મયા.

યં પત્તં કુસલં તસ્સ, આનુભાવેન પાણિનો;

સબ્બે સદ્ધમ્મરાજસ્સ, ઞત્વા ધમ્મં સુખાવહં.

પાપુણન્તુ વિસુદ્ધાય, સુખાય પટિપત્તિયા;

અસોકમનુપાયાસં, નિબ્બાનસુખમુત્તમં.

ચિરં તિટ્ઠતુ સદ્ધમ્મો, ધમ્મે હોન્તુ સગારવા;

સબ્બેપિ સત્તા કાલેન, સમ્મા દેવો પવસ્સતુ.

યથા રક્ખિંસુ પોરાણા, સુરાજાનો તથેવિમં;

રાજા રક્ખતુ ધમ્મેન, અત્તનોવ પજં પજન્તિ.

પટ્ઠાનપ્પકરણ-અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ પઞ્ચપકરણટ્ઠકથાતિ.

નિગમનકથા

પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયપટિમણ્ડિતેન સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતેન સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહણસમત્થેન પઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન તિપિટકપરિયત્તિપ્પભેદે સાટ્ઠકથે સત્થુસાસને અપ્પટિહતઞાણપ્પભાવેન મહાવેય્યાકરણેન કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનલાવણ્ણયુત્તેન યુત્તમુત્તવાદિના વાદીવરેન મહાકવિના પભિન્નપટિસમ્ભિદાપરિવારે છળભિઞ્ઞાદિપ્પભેદગુણપટિમણ્ડિતે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે સુપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં થેરવંસપ્પદીપાનં થેરાનં મહાવિહારવાસીનં વંસાલઙ્કારભૂતેન વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિના બુદ્ધઘોસોતિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન થેરેન કતા અયં સકલસ્સપિ અભિધમ્મપિટકસ્સ અટ્ઠકથા –

તાવ તિટ્ઠતુ લોકસ્મિં, લોકનિત્થરણેસિનં;

દસ્સેન્તી કુલપુત્તાનં, નયં પઞ્ઞાવિસુદ્ધિયા.

યાવ બુદ્ધોતિ નામમ્પિ, સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો;

લોકમ્હિ લોકજેટ્ઠસ્સ, પવત્તતિ મહેસિનોતિ.

અભિધમ્મપિટક-અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.