૭. અનુસયયમકં

પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના

૧. ઇદાનિ તેસઞ્ઞેવ મૂલયમકે દેસિતાનં કુસલાદિધમ્માનં લબ્ભમાનવસેન એકદેસં સઙ્ગણ્હિત્વા સઙ્ખારયમકાનન્તરં દેસિતસ્સ અનુસયયમકસ્સ અત્થવણ્ણના હોતિ. તત્થ પાળિવવત્થાનં તાવ વેદિતબ્બં – ઇમસ્મિઞ્હિ અનુસયયમકે ખન્ધયમકાદીસુ વિય દેસનં અકત્વા અઞ્ઞેન નયેન પાળિદેસના કતા. કથં? પઠમં તાવ પરિચ્છેદતો, ઉદ્દેસતો, ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતોતિ તીહાકારેહિ અનુસયે ગહાપેતું પરિચ્છેદવારો, પરિચ્છિન્નુદ્દેસવારો, ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારોતિ, તયો વારા દેસિતા. તતો સત્તન્નં મહાવારાનં વસેન અનુસયે યોજેત્વા યમકદેસના કતા. તત્થ સત્તાનુસયાતિ અયં ‘‘સત્તેવ, ન તતો ઉદ્ધં, ન હેટ્ઠા’’તિ ગણનપરિચ્છેદેન પરિચ્છિન્દિત્વા અનુસયાનં દેસિતત્તા પરિચ્છેદવારો નામ. કામરાગાનુસયો…પે… અવિજ્જાનુસયોતિ અયં પરિચ્છેદવારેન પરિચ્છિન્નાનં નામમત્તં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘ઇમે નામ તે’’તિ દેસિતત્તા પરિચ્છિન્નુદ્દેસવારો નામ. કત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ…પે… એત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતીતિ અયં ‘‘ઇમેસુ નામ ઠાનેસુ ઇમે અનુસયા અનુસેન્તિ’’તિ એવં તેસંયેવ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનસ્સ દેસિતત્તા ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારો નામ.

યેસં પન સત્તન્નં મહાવારાનં વસેન અનુસયે યોજેત્વા યમકદેસના કતા, તેસં ઇમાનિ નામાનિ – અનુસયવારો, સાનુસયવારો, પજહનવારો, પરિઞ્ઞાવારો, પહીનવારો, ઉપ્પજ્જનવારો ધાતુવારોતિ. તેસુ પઠમો અનુસયવારો. સો અનુલોમપટિલોમનયવસેન દુવિધો હોતિ.

તત્થ અનુલોમનયે ‘‘યસ્સ અનુસેતિ, યત્થ અનુસેતિ, યસ્સ યત્થ અનુસેતી’’તિ પુગ્ગલોકાસતદુભયવસેન તયો અન્તરવારા હોન્તિ. તેસુ પઠમે પુગ્ગલવારે ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતિ; યસ્સ વા પન પટિઘાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ; યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ માનાનુસયો, દિટ્ઠાનુસયો, વિચિકિચ્છાનુસયો, ભવરાગાનુસયો, અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ. યસ્સ વા પન અવિજ્જાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ કામરાગાનુસયમૂલકાનિ છ યમકાનિ. પુન અગહિતગ્ગહણવસેન પટિઘાનુસયમૂલકાનિ પઞ્ચ, માનાનુસયમૂલકાનિ ચત્તારિ, દિટ્ઠાનુસયમૂલકાનિ તીણિ, વિચિકિચ્છાનુસયમૂલકાનિ દ્વે, ભવરાગાનુસયમૂલકં એકન્તિ એવં સબ્બાનિપિ એકમૂલકાનિ એકવીસતિ. પુન ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ચ પટિઘાનુસયો ચ અનુસેન્તી’’તિ એવં આગતાનિ દુકમૂલકાનિ પઞ્ચ, તિકમૂલકાનિ ચત્તારિ, ચતુક્કમૂલકાનિ તીણિ, પઞ્ચકમૂલકાનિ દ્વે, છક્કમૂલકં એકન્તિ અપરાનિપિ પન્નરસ હોન્તિ. તાનિ પુરિમેહિ એકવીસતિયા સદ્ધિં છત્તિંસાતિ પુગ્ગલવારે છત્તિંસ યમકાનિ. તથા ઓકાસવારે, તથા પુગ્ગલોકાસવારેતિ સબ્બાનિપિ અનુલોમનયે અટ્ઠસતં યમકાનિ. તથા પટિલોમનયેતિ અનુસયવારે સોળસાધિકાનિ દ્વે યમકસતાનિ, તતો દિગુણા પુચ્છા, તતો દિગુણા અત્થા ચ વેદિતબ્બા. યથા ચેત્થ, એવં સાનુસયવારો, પજહનવારો, પરિઞ્ઞાવારો, પહીનવારો, ઉપ્પજ્જનવારોતિ ઇમેસમ્પિ પઞ્ચન્નં વારાનં, એકેકસ્મિં યમકગણના; યમકદિગુણા પુચ્છા, પુચ્છાદિગુણા ચ અત્થા વેદિતબ્બા. અયં પનેત્થ પુરિમેસુ તીસુ વારેસુ વિસેસો. ઓકાસવારે ‘‘યત્થ તત્થા’’તિ અવત્વા યતો તતોતિ નિસ્સક્કવચનેન દેસના કતા. સેસં તાદિસમેવ.

યો પનાયં સબ્બપચ્છિમો ધાતુવારો નામ, સો પુચ્છાવારો, વિસ્સજ્જનાવારોતિ દ્વિધા ઠિતો. તસ્સ પુચ્છાવારે કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સાતિ વત્વા ‘‘કામધાતું વા પન ઉપપજ્જન્તસ્સ કામધાતુયા ચુતસ્સા’’તિ ન વુત્તં. કિં કારણા? અત્થવિસેસાભાવતો. દ્વેપિ હિ એતા પુચ્છા એકત્થાયેવ, તસ્મા એકેકસ્મા યમકા એકેકમેવ પુચ્છં પુચ્છિત્વા સબ્બપુચ્છાવસાને પુચ્છાનુક્કમેનેવ ‘‘કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ કસ્સચિ સત્ત અનુસયા અનુસેન્તી’’તિઆદિના નયેન વિસ્સજ્જનં કતં.

તત્થ ‘‘કામધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ, રૂપધાતું, અરૂપધાતું, નકામધાતું, નરૂપધાતું નઅરૂપધાતું, ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિ છ સુદ્ધિકપુચ્છા; ‘‘નકામધાતું, નઅરૂપધાતું, નરૂપધાતું; નઅરૂપધાતું, નકામધાતું, નરૂપધાતું, ઉપપજ્જન્તસ્સા’’તિ તિસ્સો મિસ્સકા પુચ્છા ચાતિ કામધાતુમૂલકા નવ અનુલોમપુચ્છા હોન્તિ. તથા રૂપધાતુમૂલકા નવ, અરૂપધાતુમૂલકા નવાતિ સત્તવીસતિ અનુલોમપુચ્છા હોન્તિ. તથા નકામધાતુનરૂપધાતુનઅરૂપધાતુમૂલકા સત્તવીસતિ પટિલોમપુચ્છા. પુન ‘‘નકામધાતુયા, નઅરૂપધાતુયા, નરૂપધાતુયા, નઅરૂપધાતુયા, નકામધાતુયા, નઅરૂપધાતુયા’’તિ સત્તવીસતિ દુકમૂલકા પુચ્છાતિ સબ્બાપિ સમ્પિણ્ડિતા એકાસીતિ પુચ્છા હોન્તિ. તાસં વસેનેત્થ વિસ્સજ્જનં કતન્તિ ઇદં ધાતુવારે પાળિવવત્થાનં. એવં તાવ સકલેપિ અનુસયયમકે પાળિવવત્થાનમેતં વેદિતબ્બં.

આદિતો પટ્ઠાય પનેત્થ યં યં અનુત્તાનં, તત્થ તત્થ અયં વિનિચ્છયકથા – અનુસયાતિ કેનટ્ઠેન અનુસયા? અનુસયનટ્ઠેન. કો એસ અનુસયનટ્ઠો નામાતિ? અપ્પહીનટ્ઠો. એતે હિ અપ્પહીનટ્ઠેન તસ્સ તસ્સ સન્તાને અનુસેન્તિ નામ, તસ્મા અનુસયાતિ વુચ્ચન્તિ. અનુસેન્તીતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. અથાપિ સિયા – અનુસયનટ્ઠો નામ અપ્પહીનાકારો. અપ્પહીનાકારો ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું ન યુજ્જતિ, તસ્મા ન અનુસયા ઉપ્પજ્જન્તીતિ. તત્રિદં પટિવચનં – અપ્પહીનાકારો અનુસયો, અનુસયોતિ પન અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતકિલેસો વુચ્ચતિ. સો ચિત્તસમ્પયુત્તો સારમ્મણો સપ્પચ્ચયટ્ઠેન સહેતુકો એકન્તાકુસલો અતીતોપિ હોતિ અનાગતોપિ પચ્ચુપ્પન્નોપિ, તસ્મા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્તું યુજ્જતિ.

તત્રિદં પમાણં – અભિધમ્મે તાવ કથાવત્થુસ્મિં (કથા. ૫૫૪ આદયો) ‘‘અનુસયા અબ્યાકતા, અનુસયા અહેતુકા, અનુસયા ચિત્તવિપ્પયુત્તા’’તિ સબ્બે વાદા પટિસેધિતા. પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૩.૨૧) ‘‘પચ્ચુપ્પન્ને કિલેસે પજહતી’’તિ પુચ્છં કત્વા અનુસયાનં પચ્ચુપ્પન્નભાવસ્સ અત્થિતાય ‘‘થામગતાનુસયં પજહતી’’તિ વુત્તં. ધમ્મસઙ્ગહે પન મોહસ્સ પદભાજને ‘‘અવિજ્જાનુસયો અવિજ્જાપરિયુટ્ઠાનં અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલં, અયં તસ્મિં સમયે મોહો હોતી’’તિ (ધ. સ. ૩૯૦) અકુસલચિત્તેન સદ્ધિં અવિજ્જાનુસયસ્સ ઉપ્પન્નભાવો વુત્તો. ઇમસ્મિંયેવ અનુસયયમકે સત્તન્નં મહાવારાનં અઞ્ઞતરસ્મિં ઉપ્પજ્જનવારે ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘અનુસેન્તીતિ અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ યં વુત્તં, તં ઇમિના તન્તિપ્પમાણેન સુવુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યમ્પિ ‘‘ચિત્તસમ્પયુત્તો સારમ્મણો’’તિઆદિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તમેવ. અનુસયો હિ નામેસ પરિનિપ્ફન્નો ચિત્તસમ્પયુત્તો અકુસલધમ્મોતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. કામરાગાનુસયોતિઆદીસુ કામરાગો ચ સો અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયો ચાતિ કામરાગાનુસયો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

પરિચ્છેદપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારવણ્ણના.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના

૨. ઇદાનિ તેસં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં પકાસેતું કત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતીતિઆદિમાહ. તત્થ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસૂતિ કામાવચરભૂમિયં સુખાય ચ ઉપેક્ખાય ચાતિ દ્વીસુ વેદનાસુ. એત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતીતિ ઇમાસુ દ્વીસુ વેદનાસુ ઉપ્પજ્જતિ. સો પનેસ અકુસલવેદનાસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચાતિ દ્વીહાકારેહિ અનુસેતિ. અકુસલાય સુખાય વેદનાય ચેવ ઉપેક્ખાય વેદનાય ચ સહજાતોપિ હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ. તા વેદના આરમ્મણં કત્વાપિ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. અવસેસા પન કામાવચરકુસલવિપાકકિરિયવેદના આરમ્મણમેવ કત્વા ઉપ્પજ્જતિ. કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસયમાનો ચેસ તાહિ વેદનાહિ સમ્પયુત્તેસુ સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણેસુપિ અનુસેતિયેવ. ન હિ સક્કા વેદનાસુ અનુસયમાનેન તંસમ્પયુત્તેહિ સઞ્ઞાદીહિ સદ્ધિં અસહજાતેન વા ભવિતું, તંસમ્પયુત્તે વા સઞ્ઞાદયો આરમ્મણં અકત્વા ઉપ્પજ્જિતું. એવં સન્તેપિ પન યસ્મા ઇમા દ્વે વેદનાવ સાતસન્તસુખત્તા અસ્સાદટ્ઠેન કામરાગાનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિયા સેસસમ્પયુત્તધમ્મેસુ પધાના, તસ્મા ‘‘દ્વીસુ વેદનાસુ એત્થ કામરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ વુત્તં, ઓળારિકવસેન હિ બોધનેય્યે સુખં બોધેતુન્તિ.

નનુ ચેસ આરમ્મણવસેન અનુસયમાનો ન કેવલં ઇમાસુ દ્વીસુ વેદનાસુ ચેવ વેદનાસમ્પયુત્તધમ્મેસુ ચ અનુસેતિ, ઇટ્ઠેસુ પન રૂપાદીસુપિ અનુસેતિયેવ. વુત્તમ્પિ ચેતં વિભઙ્ગપ્પકરણે (વિભ. ૮૧૬) ‘‘યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થ સત્તાનં કામરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ ઇમસ્મિમ્પિ પકરણે અનુસયવારસ્સ પટિલોમનયે વુત્તં. ‘‘યત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ તત્થ દિટ્ઠાનુસયો નાનુસેતીતિ દુક્ખાય વેદનાય રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ, નો ચ તત્થ દિટ્ઠાનુસયો નાનુસેતિ. અપરિયાપન્ને એત્થ કામરાગાનુસયો ચ નાનુસેતિ, દિટ્ઠાનુસયો ચ નાનુસેતી’’તિ. એત્થ હિ દુક્ખવેદનાય ચેવ રૂપધાતુઆદીસુ ચ નાનુસેતીતિ વુત્તત્તા સસમ્પયુત્તધમ્મં દુક્ખવેદનં સઓકાસે રૂપારૂપાવચરધમ્મે નવ ચ, લોકુત્તરધમ્મે ઠપેત્વા અવસેસેસુ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બેસુ અનુસેતીતિ વુત્તં હોતિ. તં ઇધ કસ્મા ન વુત્તન્તિ? અનોળારિકત્તા. હેટ્ઠા વુત્તનયેન હિ વેદનાનઞ્ઞેવ ઓળારિકત્તા ઇમેસં પન અનોળારિકત્તા એતેસુ રૂપાદીસુ અનુસેતીતિ ન વુત્તં, અત્થતો પન લબ્ભતિ. તસ્મા એતેસુપિ કામરાગાનુસયો અનુસેતિયેવાતિ વેદિતબ્બો. ન હિ સત્થા સબ્બં સબ્બત્થ કથેતિ. બોધનેય્યસત્તાનં પન વસેન કત્થચિ યં લબ્ભતિ, તં સબ્બં કથેતિ, કત્થચિ ન કથેતિ. તથા હિ અનેન કત્થચિ દિટ્ઠાનુસયો અનુસેતીતિ પુચ્છિત્વા ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ એત્થ દિટ્ઠાનુસયો અનુસેતી’’તિ યં લબ્ભતિ તં સબ્બં કથિતં. અપરસ્મિં ઠાને વિસ્સજ્જન્તેન ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ વિચિકિચ્છાનુસયો ચ માનાનુસયો ચ દિટ્ઠાનુસયો ચ અનુસેન્તિ, કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ એત્થ વિચિકિચ્છાનુસયો ચ કામરાગાનુસયો ચ માનાનુસયો ચ દિટ્ઠાનુસયો ચ અનુસેન્તિ, દુક્ખાય વેદનાય એત્થ વિચિકિચ્છાનુસયો ચ પટિઘાનુસયો ચ દિટ્ઠાનુસયો ચ અવિજ્જાનુસયો ચ અનુસેન્તી’’તિ યં લબ્ભતિ તં સબ્બં અકથેત્વા રૂપધાતુઅરૂપધાતૂહિ સદ્ધિં તિસ્સો વેદનાવ કથિતા. વેદનાસમ્પયુત્તા પન અરૂપધમ્મા, સબ્બઞ્ચ રૂપં ન કથિતં. કિઞ્ચાપિ ન કથિતં, દિટ્ઠાનુસયો પનેત્થ અનુસેતિયેવ. એવમેવ કિઞ્ચાપિ ઇધ રૂપાદિઇટ્ઠારમ્મણં ન કથિતં, કામરાગાનુસયો પનેત્થ અનુસેતિયેવાતિ. એવં તાવ કામરાગાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

પટિઘાનુસયસ્સ પન ‘‘દુક્ખાય વેદનાયા’’તિ વચનતો દ્વે દોમનસ્સવેદના કાયવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા દુક્ખવેદનાતિ તિસ્સો વેદના અનુસયનટ્ઠાનં. સો પનેસ દોમનસ્સવેદનાસુ સહજાતવસેન આરમ્મણવસેન ચાતિ દ્વીહાકારેહિ અનુસેતિ. અવસેસદુક્ખવેદનાય પન આરમ્મણવસેનેવ અનુસેતિ. તાસુ વેદનાસુ અનુસયમાનો ચેસ તાહિ સમ્પયુત્તેસુ સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીસુપિ અનુસેતિયેવ. યાય હિ વેદનાય એસ સહજાતો, તંસમ્પયુત્તેહિ સઞ્ઞાદીહિપિ સહજાતોવ. યા ચ વેદના આરમ્મણં કરોતિ, તાહિ સમ્પયુત્તે સઞ્ઞાદયોપિ કરોતિયેવ. એવં સન્તેપિ પન યસ્મા દુક્ખવેદનાવ અસાતદુક્ખવેદયિતત્તા નિરસ્સાદટ્ઠેન પટિઘાનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિયા સેસસમ્પયુત્તધમ્મેસુ અધિકા; તસ્મા ‘‘દુક્ખાય વેદનાય એત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ વુત્તં, ઓળારિકવસેન હિ બોધનેય્યે સુખં બોધેતુન્તિ.

નનુ ચેસ આરમ્મણવસેન અનુસયમાનો ન કેવલં દુક્ખવેદનાય ચેવ તંસમ્પયુત્તધમ્મેસુ ચ અનુસેતિ, અનિટ્ઠેસુ પન રૂપાદીસુપિ અનુસેતિયેવ? વુત્તમ્પિ ચેતં વિભઙ્ગપ્પકરણે (વિભ. ૮૧૬) ‘‘યં લોકે અપ્પિયરૂપં અસાતરૂપં, એત્થ સત્તાનં પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ ઇમસ્મિમ્પિ પકરણે અનુસયવારસ્સ પટિલોમનયે વુત્તં – ‘‘કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ એત્થ પટિઘાનુસયો નાનુસેતિ, નો ચ તત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતિ. રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા અપરિયાપન્ને એત્થ પટિઘાનુસયો ચ નાનુસેતિ, કામરાગાનુસયો ચ નાનુસેતી’’તિ. એત્થ હિ દ્વીસુ કામાવચરવેદનાસુ ચેવ રૂપધાતુઆદીસુ ચ નાનુસેતીતિ વુત્તત્તા સસમ્પયુત્તધમ્મા દ્વે વેદના સઓકાસે રૂપારૂપાવચરધમ્મે નવ ચ, લોકુત્તરધમ્મે ઠપેત્વા અવસેસેસુ રૂપાદીસુ અનુસેતીતિ વુત્તં હોતિ. તં ઇધ કસ્મા ન વુત્તન્તિ? અનોળારિકત્તા. હેટ્ઠા વુત્તનયેન હિ દુક્ખવેદનાય એવ ઓળારિકત્તા ઇમેસં પન અનોળારિકત્તા એતેસુ રૂપાદીસુ અનુસેતીતિ ન વુત્તં. અત્થતો પન લબ્ભતિ, તસ્મા એતેસુપિ પટિઘાનુસયો અનુસેતિયેવાતિ વેદિતબ્બો.

કિં પન ઇતરા દ્વે વેદના ઇટ્ઠારમ્મણં વા પટિઘસ્સ આરમ્મણં ન હોન્તીતિ? નો ન હોન્તિ. પરિહીનજ્ઝાનસ્સ વિપ્પટિસારવસેન સસમ્પયુત્તધમ્મા તા વેદના આરબ્ભ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. ઇટ્ઠારમ્મણસ્સ ચ પટિલદ્ધસ્સ વિપરિણામં વા અપ્પટિલદ્ધસ્સ અપ્પટિલાભં વા સમનુસ્સરતોપિ દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. દોમનસ્સમત્તમેવ પન તં હોતિ, ન પટિઘાનુસયો. પટિઘાનુસયો હિ અનિટ્ઠારમ્મણે પટિહઞ્ઞનવસેન ઉપ્પન્નો થામગતો કિલેસો, તસ્મા એત્થ દોમનસ્સેન સદ્ધિં પટિઘો ઉપ્પન્નોપિ અત્તનો પટિઘકિચ્ચં અકરણભાવેન એવ પટિઘાનુસયો ન હોતિ અબ્બોહારિકત્તં ગચ્છતિ. યથા હિ પાણાતિપાતચેતનાય સદ્ધિં ઉપ્પન્નોપિ બ્યાપાદો મનોકમ્મં નામ ન હોતિ અબ્બોહારિકત્તં ગચ્છતિ, એવં પટિઘાનુસયો ન હોતિ, અબ્બોહારિકત્તં ગચ્છતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં એકચ્ચં ઇટ્ઠારમ્મણં નેક્ખમ્મસિતમ્પિ વા દોમનસ્સં સન્ધાય ‘‘યં એવરૂપં દોમનસ્સં પટિઘં તેન પજહતિ ન તત્થ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫). એવં પટિઘાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

માનાનુસયસ્સ પન ‘‘કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસૂ’’તિઆદિવચનતો દ્વે કામાવચરવેદના રૂપારૂપધાતુયો ચાતિ ઇદં તિવિધં અનુસયનટ્ઠાનં. તસ્સ અકુસલાસુ વેદનાસુ કામરાગાનુસયસ્સ વિય સહજાતાનુસયતા વેદિતબ્બા. સસમ્પયુત્તધમ્માસુ પન સબ્બાસુપિ કામાવચરાસુ સુખઅદુક્ખમસુખવેદનાસુ રૂપારૂપધાતૂસુ ચ આરમ્મણવસેનેવ અનુસેતિ. અનુસયવારસ્સ પન પટિલોમનયે ‘‘દુક્ખાય વેદનાય અપરિયાપન્ને એત્થ કામરાગાનુસયો ચ નાનુસેતિ, માનાનુસયો ચ નાનુસેતી’’તિ વુત્તત્તા ઠપેત્વા દુક્ખવેદનઞ્ચેવ નવવિધં લોકુત્તરધમ્મઞ્ચ સેસરૂપારૂપધમ્મેસુપિ અયં અનુસેતિયેવાતિ. એવં માનાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયા પન કેવલં લોકુત્તરધમ્મેસ્વેવ નાનુસેન્તિ. તેભૂમકેસુ પન સબ્બેસુપિ અનુસેન્તિયેવ. તેન વુત્તં – ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ એત્થ દિટ્ઠાનુસયો અનુસેતિ, એત્થ વિચિકિચ્છાનુસયો અનુસેતી’’તિ. તત્થ સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસૂતિ સંસારવટ્ટનિસ્સિતટ્ઠેન સક્કાયપરિયાપન્નેસુ સબ્બધમ્મેસૂતિ અત્થો. તત્થ પનેતે પઞ્ચસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ સહજાતાનુસયનવસેન અનુસેન્તિ. તે વા પન પઞ્ચ ચિત્તુપ્પાદે અઞ્ઞે વા તેભૂમકધમ્મે આરબ્ભ પવત્તિકાલે આરમ્મણાનુસયનવસેન અનુસેન્તીતિ. એવં દિટ્ઠાનુસયવિચિકિચ્છાનુસયાનં અનુસયનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

ભવરાગાનુસયો પન કિઞ્ચાપિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેસુ ચતૂસુ ચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જનતો સહજાતાનુસયનવસેન ‘‘કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતી’’તિ વત્તબ્બો ભવેય્ય. કામધાતુયં પનેસ દ્વીહિ વેદનાહિ સદ્ધિં ઉપ્પજ્જમાનોપિ રૂપારૂપાવચરધમ્મમેવ પટિલભતિ. કામધાતુયા પરિયાપન્નં એકધમ્મમ્પિ આરમ્મણં ન કરોતિ, તસ્મા આરમ્મણાનુસયનવસેન નિયમં કત્વા ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ ભવરાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ વુત્તં. અપિચ રાગો નામેસ કામરાગભવરાગવસેન દુવિધો. તત્થ કામરાગો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતીતિ વુત્તો. સચે પન ભવરાગોપિ કામરાગો વિય એવં વુચ્ચેય્ય, કામરાગેન સદ્ધિં દેસના સંકિણ્ણા વિય ભવેય્યાતિ રાગકિલેસં દ્વિધા ભિન્દિત્વા કામરાગતો ભવરાગસ્સ વિસેસદસ્સનત્થમ્પિ એવં દેસના કતાતિ. એવં ભવરાગાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

અવિજ્જાનુસયો પન સબ્બેસુપિ તેભૂમકધમ્મેસુ અનુસેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ એત્થ અવિજ્જાનુસયો અનુસેતી’’તિ. તસ્સ દ્વાદસસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ સહજાતાનુસયતા વેદિતબ્બા. આરમ્મણકરણવસેન પન ન કિઞ્ચિ તેભૂમકધમ્મં આરબ્ભ ન પવત્તતીતિ. એવં અવિજ્જાનુસયસ્સ અનુસયનટ્ઠાનં વેદિતબ્બં. અયં તાવ પરિચ્છેદવારપરિચ્છિન્નુદ્દેસવારઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારેસુ વિનિચ્છયકથા.

ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારવણ્ણના.

મહાવારો

૧. અનુસયવારવણ્ણના

૩. સત્તન્નં પન મહાવારાનં પઠમે અનુસયવારે યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ એત્થ યદેતં ‘‘આમન્તા’’તિ પટિવચનં દિન્નં, તં દુદ્દિન્નં વિય ખાયતિ. કસ્મા? કામરાગપટિઘાનં એકક્ખણે અનુપ્પત્તિતો. યથા હિ ‘‘યસ્સ મનાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ધમ્માયતનં ઉપ્પજ્જતીતિ ‘આમન્તા’, અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પાદક્ખણે તેસં કાયસઙ્ખારો ચ ઉપ્પજ્જતિ, વચીસઙ્ખારો ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ મનાયતનધમ્માયતનાનિ કાયસઙ્ખારવચીસઙ્ખારા ચ એકક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ, ન તથા કામરાગપટિઘા. કામરાગો હિ અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતિ. પટિઘો દ્વીસુ દોમનસ્સસહગતેસૂતિ, નત્થિ નેસં એકક્ખણે ઉપ્પત્તિ; તસ્મા એત્થ ‘નો’તિ પટિસેધો કત્તબ્બો સિયા. તં અકત્વા પન ‘આમન્તા’તિ પટિવચનસ્સ દિન્નત્તા હેટ્ઠાયમકેસુ વિય એત્થ ખણપચ્ચુપ્પન્નવસેન વત્તમાનવોહારં અગ્ગહેત્વા અઞ્ઞથા ગહેતબ્બો.

કથં? અપ્પહીનવસેન. અપ્પહીનતઞ્હિ સન્ધાય અયં ‘‘અનુસેતી’’તિ વત્તમાનવોહારો વુત્તો, ન ખણપચ્ચુપ્પન્નતં. યસ્મા ચ અપ્પહીનતં સન્ધાય વુત્તો, તસ્મા ‘‘યસ્સ કામરાગાનુસયો અનુસેતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ પુચ્છાય યસ્સ કામરાગાનુસયો અપ્પહીનો, ન અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતો, તસ્સ પટિઘાનુસયોપિ અપ્પહીનોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા ચ તેસુ યસ્સેકો અપ્પહીનો, તસ્સ ઇતરોપિ અપ્પહીનોવ હોતિ, તસ્મા ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં. યદિ એવં, યં ઉપરિ ઉપ્પજ્જનવારે ‘યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતી’તિ પુચ્છિત્વા ‘આમન્તા’તિ વુત્તં; તત્થ કથં અત્થો ગહેતબ્બોતિ? તત્થાપિ અપ્પહીનવસેનેવ ઉપ્પત્તિપચ્ચયે સતિ ઉપ્પત્તિયા અનિવારિતવસેન વા. યથા હિ ચિત્તકમ્માદીનિ આરભિત્વા અપરિનિટ્ઠિતકમ્મન્તા ચિત્તકારાદયો તેસં કમ્મન્તાનં અકરણક્ખણેપિ મિત્તસુહજ્જાદીહિ દિટ્ઠદિટ્ઠટ્ઠાને ‘‘ઇમેસુ દિવસેસુ કિં કરોથા’’તિ વુત્તા, ‘‘ચિત્તકમ્મં કરોમ, કટ્ઠકમ્મં કરોમા’’તિ વદન્તિ. તે કિઞ્ચાપિ તસ્મિં ખણે ન કરોન્તિ અવિચ્છિન્નકમ્મન્તત્તા પન કતખણઞ્ચ કત્તબ્બખણઞ્ચ ઉપાદાય કરોન્તિયેવ નામ હોન્તિ. એવમેવ યમ્હિ સન્તાને અનુસયા અપ્પહીના, યમ્હિ વા પન નેસં સન્તાને ઉપ્પત્તિપચ્ચયે સતિ ઉપ્પત્તિ અનિવારિતા, તત્થ અનુપ્પજ્જનક્ખણેપિ ઉપ્પન્નપુબ્બઞ્ચેવ કાલન્તરે ઉપ્પજ્જનકઞ્ચ ઉપાદાય યસ્સ કામરાગાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતિયેવ નામાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. ઇતો પરેસુપિ એવરૂપેસુ વિસ્સજ્જનેસુ એસેવ નયો. નો ચ તસ્સાતિ ઇદં અનાગામિસ્સ કામરાગબ્યાપાદાનં અનવસેસતો પહીનત્તા વુત્તં. તિણ્ણં પુગ્ગલાનન્તિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામીનં. દ્વિન્નં પુગ્ગલાનન્તિ સોતાપન્નસકદાગામીનં. પરતોપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો.

૧૪. ઓકાસવારસ્સ પઠમદુતિયપુચ્છાસુ યસ્મા કામરાગાનુસયો કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતિ, પટિઘાનુસયો દુક્ખવેદનાય; તસ્મા ‘નો’તિ પટિસેધો કતો. તતિયપુચ્છાયં ઉભિન્નમ્પિ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસયનતો ‘આમન્તા’તિ પટિવચનં દિન્નં. રૂપધાતુઅરૂપધાતુયા પન માનાનુસયસ્સ કામરાગાનુસયેન સદ્ધિં અસાધારણં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. તસ્મા નો ચ તત્થ કામરાગાનુસયોતિ વુત્તં. ઇમિના નયેન સબ્બેસં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનવારં ઓલોકેત્વા સાધારણાસાધારણં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં વેદિતબ્બં.

૨૦. દુકમૂલકપુચ્છાયં યસ્મા કામરાગપટિઘાનુસયા નાપિ એકસ્મિં ઠાને ઉપ્પજ્જન્તિ, ન એકં ધમ્મં આરમ્મણં કરોન્તિ, તસ્મા નત્થીતિ પટિક્ખેપો કતો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. યસ્મિં ઇમે દ્વે અનુસયા અનુસયેય્યું, તં ઠાનમેવ નત્થિ. તસ્મા ‘‘કત્થ માનાનુસયો અનુસેતી’’તિ અયં પુચ્છા અપુચ્છાયેવાતિ. અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ એસેવ નયો.

૨૭. પુગ્ગલોકાસવારે ચતુન્નન્તિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામીનં.

૩૬. પટિલોમનયે યસ્સ કામરાગાનુસયો નાનુસેતીતિ અયં પુચ્છા અનાગામિં ગહેત્વા પુચ્છતિ.

૫૬. દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં સબ્બત્થ કામરાગાનુસયો નાનુસેતીતિ અનાગામિઅરહન્તાનં. કામધાતુયા તીસુ વેદનાસૂતિ ચ વેદનાગ્ગહણેન વેદનાસમ્પયુત્તકાનમ્પિ તેસં વત્થારમ્મણાનમ્પીતિ સબ્બેસમ્પિ કામાવચરધમ્માનં ગહણં વેદિતબ્બં. અયં અનુસયવારે વિનિચ્છયકથા.

અનુસયવારવણ્ણના.

૨. સાનુસયવારવણ્ણના

૬૬-૧૩૧. સાનુસયવારે પન યો કામરાગાનુસયેન સાનુસયોતિ યથા એકન્તરિકજરાદિરોગેન આબાધિકો યાવ તમ્હા રોગા ન મુચ્ચતિ, તાવ તસ્સ રોગસ્સ અનુપ્પત્તિક્ખણેપિ સરોગોયેવ નામ હોતિ. એવં સસંકિલેસસ્સ વટ્ટગામિસત્તસ્સ યાવ અરિયમગ્ગેન અનુસયા સમુગ્ઘાતં ન ગચ્છન્તિ, તાવ તેસં અનુસયાનં અનુપ્પત્તિક્ખણેપિ સાનુસયોયેવ નામ હોતિ. એવરૂપં સાનુસયતં સન્ધાય ‘આમન્તા’તિ વુત્તં. સેસમેત્થ અનુસયવારસદિસમેવ.

ઓકાસવારે પન ‘‘રૂપધાતુયા અરૂપધાતુયા એત્થ માનાનુસયેન સાનુસયો’’તિ વુત્તે તાસુ ધાતૂસુ પુગ્ગલસ્સ સાનુસયતા પઞ્ઞાયેય્ય, અનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં ન પઞ્ઞાયેય્ય. અનુસયસ્સ ચ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનદસ્સનત્થં અયં વારો આરદ્ધો, તસ્મા તતો માનાનુસયેન સાનુસયોતિ વુત્તં. એવઞ્હિ સતિ તતો ધાતુદ્વયતો ઉપ્પન્નેન માનાનુસયેન સાનુસયોતિ અનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં દસ્સિતં હોતિ. ઇમસ્સ પન પઞ્હસ્સ અત્થે અવુત્તે આદિપઞ્હસ્સ અત્થો પાકટો ન હોતીતિ પઠમં ન વુત્તો, તસ્મા સો એવં વેદિતબ્બો. યતો કામરાગાનુસયેનાતિ યતો ઉપ્પન્નેન કામરાગાનુસયેન સાનુસયો, કિં સો તતો ઉપ્પન્નેન પટિઘાનુસયેનપિ સાનુસયોતિ? યસ્મા પનેતે દ્વે એકસ્મા ઠાના નુપ્પજ્જન્તિ; તસ્મા ‘‘નો’’તિ પટિસેધો કતો. અરહા સબ્બત્થાતિ અરહા સબ્બધમ્મેસુ ઉપ્પજ્જનકેન કેનચિ અનુસયેન નિરાનુસયોતિ. ઇમિના અત્થવસેન નિપ્પદેસટ્ઠાનેસુ ભુમ્મવચનમેવ કતન્તિ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ.

સાનુસયવારવણ્ણના.

૩. પજહનવારવણ્ણના

૧૩૨-૧૯૭. પજહનવારે પજહતીતિ તેન તેન મગ્ગેન પહાનપરિઞ્ઞાવસેન પજહતિ, આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેતિ. આમન્તાતિ અનાગામીમગ્ગટ્ઠં સન્ધાય પટિવચનં. તદેકટ્ઠં પજહતીતિ પહાનેકટ્ઠતં સન્ધાય વુત્તં. નોતિ અરહત્તમગ્ગટ્ઠં સન્ધાય પટિસેધો.

યતો કામરાગાનુસયં પજહતીતિ યતો ઉપ્પજ્જનકં કામરાગાનુસયં પજહતીતિ અત્થો. અટ્ઠમકોતિ અરહત્તફલટ્ઠતો પટ્ઠાય પચ્ચોરોહનગણનાય ગણિયમાનો સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠો અટ્ઠમકો નામ. દક્ખિણેય્યગણનાય હિ અરહા અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા પઠમો, અરહત્તમગ્ગટ્ઠો દુતિયો, અનાગામી તતિયો…પે… સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠો અટ્ઠમો. સો ઇધ ‘‘અટ્ઠમકો’’તિ વુત્તો. નામસઞ્ઞાયેવ વા એસા તસ્સાતિ. અનાગામિમગ્ગસમઙ્ગિઞ્ચ અટ્ઠમકઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસાતિ સદ્ધિં પુથુજ્જનેન સેક્ખાસેક્ખા. તેસુ હિ પુથુજ્જનો પહાનપરિઞ્ઞાય અભાવેન નપ્પજહતિ. સેસા તેસં અનુસયાનં પહીનત્તા. દ્વિન્નં મગ્ગસમઙ્ગીનન્તિ દ્વે મગ્ગસમઙ્ગિનો ઠપેત્વાતિ અત્થો. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ.

પજહનવારવણ્ણના.

૪. પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના

૧૯૮-૨૬૩. પરિઞ્ઞાવારે પરિજાનાતીતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનાતિ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. અયમ્પિ હિ વારો પજહનવારો વિય મગ્ગટ્ઠાનઞ્ઞેવ વસેન વિસ્સજ્જિતોતિ.

પરિઞ્ઞાવારવણ્ણના.

૫. પહીનવારવણ્ણના

૨૬૪-૨૭૪. પહીનવારે ફલટ્ઠવસેનેવ દેસના આરદ્ધા. અનાગામિસ્સ હિ ઉભોપેતે અનુસયા પહીના, તસ્મા ‘‘આમન્તા’’તિ વુત્તં.

૨૭૫-૨૯૬. ઓકાસવારે યત્થ કામરાગાનુસયો પહીનો તત્થ પટિઘાનુસયો પહીનોતિ પુચ્છિત્વા ન વત્તબ્બો પહીનોતિ વા અપ્પહીનોતિ વાતિ વુત્તં તં કસ્માતિ? ઉપ્પત્તિટ્ઠાનસ્સ અસાધારણત્તા. અઞ્ઞં હિ કામરાગાનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં, અઞ્ઞં પટિઘાનુસયસ્સ. અભાવિતમગ્ગસ્સ ચ યત્થ અનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, મગ્ગે ભાવિતે તત્થેવ સો પહીનો નામ હોતિ. તત્થ યસ્મા નેવ કામરાગાનુસયટ્ઠાને પટિઘાનુસયો ઉપ્પજ્જતિ, ન પટિઘાનુસયટ્ઠાને કામરાગાનુસયો, તસ્મા તત્થ સો પહીનોતિ વા અપ્પહીનોતિ વા ન વત્તબ્બો. સો હિ યસ્મિં અત્તનો ઉપ્પત્તિટ્ઠાને કામરાગાનુસયો પહીનો, તસ્મિં અપ્પહીનત્તા તત્થ પહીનોતિ ન વત્તબ્બો. યં કામરાગાનુસયસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં, તસ્મિં અટ્ઠિતત્તા તત્થ અપ્પહીનોતિ ન વત્તબ્બો.

યત્થ કામરાગાનુસયો પહીનો, તત્થ માનાનુસયો પહીનોતિ એત્થ પન સાધારણટ્ઠાનં સન્ધાય આમન્તાતિ વુત્તં. કામરાગાનુસયો હિ કામધાતુયા દ્વીસુ વેદનાસુ અનુસેતિ. માનાનુસયો તાસુ ચેવ રૂપારૂપધાતૂસુ ચ. સો ઠપેત્વા અસાધારણટ્ઠાનં સાધારણટ્ઠાને તેન સદ્ધિં પહીનો નામ હોતિ. તસ્મા ‘આમન્તા’તિ વુત્તં. ઇમિના નયેન સબ્બસ્મિમ્પિ ઓકાસવારે પહીનતા ચ નવત્તબ્બતા ચ વેદિતબ્બા. ‘નત્થી’તિ આગતટ્ઠાનેસુ પન હેટ્ઠા વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો. પુગ્ગલોકાસવારો, ઓકાસવારગતિકોયેવ.

૨૯૭-૩૦૭. પટિલોમનયે યસ્સ કામરાગાનુસયો અપ્પહીનોતિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામિવસેન પુચ્છતિ. કિઞ્ચાપિ હિ ઇમે દ્વે અનુસયા પુથુજ્જનતો પટ્ઠાય યાવ અનાગામિમગ્ગટ્ઠા છન્નં પુગ્ગલાનં અપ્પહીના. ઇધ પન પરતો ‘‘તિણ્ણં પુગ્ગલાનં દ્વિન્નં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિવચનતો મગ્ગટ્ઠા અનધિપ્પેતા, તસ્મા પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામિનોવ સન્ધાય ‘આમન્તા’તિ વુત્તં. દ્વિન્નં પુગ્ગલાનન્તિ સોતાપન્નસકદાગામીનં. ઇમિના નયેન પુગ્ગલવારે વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

૩૦૮-૩૨૯. ઓકાસવારપુગ્ગલોકાસવારા પન હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ.

પહીનવારવણ્ણના.

૬. ઉપ્પજ્જનવારવણ્ણના

૩૩૦. ઉપ્પજ્જનવારો અનુસયવારસદિસોયેવ.

૭. ધાતુપુચ્છાવારવણ્ણના

૩૩૨-૩૪૦. ધાતુવારસ્સ પુચ્છાવારે તાવ કતિ અનુસયા અનુસેન્તીતિ કતિ અનુસયા સન્તાનં અનુગતા હુત્વા સયન્તિ. કતિ અનુસયા નાનુસેન્તીતિ કતિ અનુસયા સન્તાનં ન અનુગતા હુત્વા સયન્તિ. કતિ અનુસયા ભઙ્ગાતિ કતિ અનુસયા અનુસેન્તિ નાનુસેન્તીતિ એવં વિભજિતબ્બાતિ અત્થો. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં સિયા, તં હેટ્ઠા પાળિવવત્થાને વુત્તમેવ.

૭. ધાતુવિસ્સજ્જનાવારવણ્ણના

૩૪૧-૩૪૯. નિદ્દેસવારે પનસ્સ કસ્સચિ સત્ત અનુસયા અનુસેન્તીતિ પુથુજ્જનવસેન વુત્તં. કસ્સચિ પઞ્ચાતિ સોતાપન્નસકદાગામિવસેન વુત્તં. તેસઞ્હિ દિટ્ઠાનુસયો ચ વિચિકિચ્છાનુસયો ચ પહીનાતિ પઞ્ચેવ અનુસેન્તિ. તત્થ યથા અનુસયવારે ‘‘અનુસેન્તી’’તિ પદસ્સ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો ગહિતો, એવમિધ ન ગહેતબ્બો. કસ્મા? તસ્મિં ખણે અનુપ્પજ્જનતો. કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ હિ વિપાકચિત્તઞ્ચેવ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, અકુસલચિત્તં નત્થિ. અનુસયા ચ અકુસલચિત્તક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ, ન વિપાકચિત્તક્ખણેતિ તસ્મિં ખણે અનુપ્પજ્જનતો તથા અત્થો ન ગહેતબ્બો. કથં પન ગહેતબ્બોતિ? યથા લબ્ભતિ તથા ગહેતબ્બો. કથઞ્ચ લબ્ભતિ? અપ્પહીનટ્ઠેન. યથા હિ રાગદોસમોહાનં અપ્પહીનત્તા. કુસલાબ્યાકતચિત્તસમઙ્ગી પુગ્ગલો ‘‘સરાગો સદોસો સમોહો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં મગ્ગભાવનાય અપ્પહીનત્તા પટિસન્ધિક્ખણેપિ તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ તે તે અનુસયા અનુસેન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. ન કેવલઞ્ચ વુચ્ચન્તિ, અપ્પહીનત્તા પન તે અનુસેન્તિયેવ નામાતિ વેદિતબ્બા.

અનુસયા ભઙ્ગા નત્થીતિ યસ્સ હિ યો અનુસેતિ, સો અનુસેતિયેવ; યો નાનુસેતિ, સો નાનુસેતિયેવ. અયં અનુસેતિ ચ નાનુસેતિ ચ, અયં સિયા અનુસેતિ સિયા નાનુસેતીતિ, એવં વિભજિતબ્બો અનુસયો નામ નત્થિ. રૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ કસ્સચિ તયોતિ અનાગામિવસેન વુત્તં. તસ્સ હિ કામરાગપટિઘદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાનુસયા ચત્તારોપિ અનવસેસતો પહીના. ઇતરે તયોવ અપ્પહીના. તેન વુત્તં – ‘‘કસ્સચિ તયો અનુસયા અનુસેન્તી’’તિ.

ન કામધાતુન્તિ કામધાતુયા પટિસિદ્ધત્તા સેસા દ્વે ધાતુયો ઉપપજ્જન્તસ્સાતિ અત્થો. સત્તે વાતિ યસ્મા અરિયસાવકસ્સ રૂપધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતુયં ઉપપત્તિ નામ નત્થિ, પુથુજ્જનસ્સેવ હોતિ, તસ્મા સત્તેવાતિ નિયમેત્વા વુત્તં. ‘‘અરૂપધાતુયા ચુતસ્સ કામધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ સત્તેવા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. રૂપધાતુયા ઉપપત્તિ નત્થીતિ કસ્મા નત્થિ? ઉપપત્તિનિપ્ફાદકસ્સ રૂપાવચરજ્ઝાનસ્સ અભાવા. સો હિ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા તં ધાતું ઉપપન્નોતિ નાસ્સ તત્થ રૂપાવચરજ્ઝાનં અત્થિ. તદભાવા રૂપધાતુયં ઉપપત્તિ નત્થીતિ વેદિતબ્બા. અરૂપધાતુયા ચુતસ્સ ન કામધાતુન્તિ એત્થ અરૂપધાતુયેવ અધિપ્પેતા. ઇમિના નયેન સબ્બવિસ્સજ્જનેસુ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

ધાતુવારવણ્ણના.

અનુસયયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.