૧. પણ્ણત્તિવારવણ્ણના

૧. ઇદાનિ તેસઞ્ઞેવ મૂલયમકે દેસિતાનં કુસલાદિધમ્માનં લબ્ભમાનવસેન એકદેસં સઙ્ગણ્હિત્વા સચ્ચયમકાનન્તરં દેસિતસ્સ સઙ્ખારયમકસ્સ વણ્ણના હોતિ. તત્થાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પણ્ણત્તિવારાદયો તયો મહાવારા, અન્તરવારાદયો ચ અવસેસપભેદા વેદિતબ્બા. અયં પનેત્થ વિસેસો – પણ્ણત્તિવારે તાવ યથા હેટ્ઠા ખન્ધાદયો ધમ્મે ઉદ્દિસિત્વા ‘‘રૂપં રૂપક્ખન્ધો; ચક્ખુ ચક્ખાયતનં; ચક્ખુ ચક્ખુધાતુ; દુક્ખં દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ પદસોધનવારો આરદ્ધો. તથા અનારભિત્વા ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા કાયસઙ્ખારો’’તિ પઠમં તયોપિ સઙ્ખારા વિભજિત્વા દસ્સિતા.

તત્થ કાયસ્સ સઙ્ખારો કાયસઙ્ખારો. ‘‘અસ્સાસપસ્સાસા કાયિકા, એતે ધમ્મા કાયપ્પટિબદ્ધા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩; સં. નિ. ૪.૩૪૮ અત્થતો સમાનં) હિ વચનતો કારણભૂતસ્સ કરજકાયસ્સ ફલભૂતો એવ સઙ્ખારોતિ કાયસઙ્ખારો. અપરો નયો – સઙ્ખરિયતીતિ સઙ્ખારો. કેન સઙ્ખરિયતીતિ? કાયેન. અયઞ્હિ વાતો વિય ભસ્તાય કરજકાયેન સઙ્ખરિયતીતિ. એવમ્પિ કાયસ્સ સઙ્ખારોતિ કાયસઙ્ખારો. કાયેન કતો અસ્સાસપસ્સાસવાતોતિ અત્થો. ‘‘પુબ્બેવ ખો, આવુસો વિસાખ, વિતક્કેત્વા વિચારેત્વા પચ્છા વાચં ભિન્દતિ, તસ્મા વિતક્કવિચારા વચીસઙ્ખારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩; સં. નિ. ૪.૩૪૮) વચનતો પન સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો. કિં સઙ્ખરોતિ? વચિં. વચિયા સઙ્ખારોતિ વચીસઙ્ખારો. વચીભેદસમુટ્ઠાપકસ્સ વિતક્કવિચારદ્વયસ્સેતં નામં. ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપટિબદ્ધા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૩; સં. નિ. ૪.૩૪૮) વચનતોયેવ પન તતિયપદેપિ સઙ્ખરિયતીતિ સઙ્ખારો. કેન સઙ્ખરિયતિ? ચિત્તેન. કરણત્થે સામિવચનં કત્વા ચિત્તસ્સ સઙ્ખારોતિ ચિત્તસઙ્ખારો. સબ્બેસમ્પિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ચેતસિકધમ્માનમેતં અધિવચનં. વિતક્કવિચારાનં પન વચીસઙ્ખારભાવેન વિસું ગહિતત્તા ‘‘ઠપેત્વા વિતક્કવિચારે’’તિ વુત્તં.

૨-૭. ઇદાનિ કાયો કાયસઙ્ખારોતિ પદસોધનવારો આરદ્ધો. તસ્સ અનુલોમનયે તીણિ, પટિલોમનયે તીણીતિ છ યમકાનિ. પદસોધનમૂલચક્કવારે એકેકસઙ્ખારમૂલકાનિ દ્વે દ્વે કત્વા અનુલોમનયે છ, પટિલોમનયે છાતિ દ્વાદસ યમકાનિ. સુદ્ધસઙ્ખારવારે પન યથા સુદ્ધખન્ધવારાદીસુ ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપં; ચક્ખુ આયતનં, આયતના ચક્ખૂ’’તિઆદિના નયેન યમકાનિ વુત્તાનિ. એવં ‘‘કાયો સઙ્ખારો, સઙ્ખારા કાયો’’તિ અવત્વા ‘‘કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિના નયેન કાયસઙ્ખારમૂલકાનિ દ્વે, વચીસઙ્ખારમૂલકં એકન્તિ અનુલોમે તીણિ, પટિલોમે તીણીતિ સબ્બાનિપિ સુદ્ધિકવારે છ યમકાનિ વુત્તાનિ. કિં કારણા? સુદ્ધિકએકેકપદવસેન અત્થાભાવતો. યથા હિ ખન્ધયમકાદીસુ રૂપાદિવિસિટ્ઠાનં ખન્ધાનં ચક્ખાદિવિસિટ્ઠાનઞ્ચ આયતનાદીનં અધિપ્પેતત્તા ‘‘રૂપં ખન્ધો, ખન્ધા રૂપં, ચક્ખુ આયતનં, આયતના ચક્ખૂ’’તિ સુદ્ધિકએકેકપદવસેન અત્થો અત્થિ. એવમિધ ‘‘કાયો સઙ્ખારો, સઙ્ખારા કાયો’’તિ નત્થિ. કાયસઙ્ખારોતિ પન દ્વીહિપિ પદેહિ એકોવ અત્થો લબ્ભતિ. અસ્સાસો વા પસ્સાસો વાતિ સુદ્ધિકએકેકપદવસેન અત્થાભાવતો ‘‘કાયો સઙ્ખારો, સઙ્ખારા કાયો’’તિ ન વુત્તં. ‘‘કાયો કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિ પન વત્તબ્બં સિયા. તમ્પિ કાયવચીચિત્તપદેહિ ઇધ અધિપ્પેતાનં સઙ્ખારાનં અગ્ગહિતત્તા ન યુજ્જતિ. સુદ્ધસઙ્ખારવારો હેસ. પદસોધને પન વિનાપિ અત્થેન વચનં યુજ્જતીતિ તત્થ સો નયો ગહિતોવ. ઇધ પન કાયસઙ્ખારસ્સ વચીસઙ્ખારાદીહિ, વચીસઙ્ખારસ્સ ચ ચિત્તસઙ્ખારાદીહિ, ચિત્તસઙ્ખારસ્સ ચ કાયસઙ્ખારાદીહિ, અઞ્ઞત્તા ‘‘કાયસઙ્ખારો વચીસઙ્ખારો, વચીસઙ્ખારો, કાયસઙ્ખારો’’તિ એકેકસઙ્ખારમૂલકાનિ દ્વે દ્વે કત્વા છ યમકાનિ યુજ્જન્તિ. તેસુ અગ્ગહિતગ્ગહણેન તીણેવ લબ્ભન્તિ. તસ્મા તાનેવ દસ્સેતું અનુલોમનયે તીણિ, પટિલોમનયે તીણીતિ છ યમકાનિ વુત્તાનિ. સુદ્ધસઙ્ખારમૂલચક્કવારો પનેત્થ ન ગહિતોતિ. એવં પણ્ણત્તિવારસ્સ ઉદ્દેસવારો વેદિતબ્બો.

૮-૧૮. નિદ્દેસવારે પનસ્સ અનુલોમે તાવ યસ્મા ન કાયાદયોવ કાયસઙ્ખારાદીનં નામં, તસ્મા નોતિ પટિસેધો કતો. પટિલોમે ન કાયો ન કાયસઙ્ખારોતિ યો ન કાયો સો કાયસઙ્ખારોપિ ન હોતીતિ પુચ્છતિ. કાયસઙ્ખારો ન કાયો કાયસઙ્ખારોતિ કાયસઙ્ખારો કાયો ન હોતિ, કાયસઙ્ખારોયેવ પનેસોતિ અત્થો. અવસેસન્તિ ન કેવલં સેસસઙ્ખારદ્વયમેવ. કાયસઙ્ખારવિનિમુત્તં પન સેસં સબ્બમ્પિ સઙ્ખતાસઙ્ખતપણ્ણત્તિભેદં ધમ્મજાતં નેવ કાયો, ન કાયસઙ્ખારોતિ ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવિસ્સજ્જનેસુ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

પણ્ણત્તિવારવણ્ણના.