૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૧૮-૨૧. ઇધાપિ ચ પવત્તિવારસ્સ ઉપ્પાદવારાદીસુ તીસુ અન્તરવારેસુ એકેકસ્મિં છળેવ કાલભેદા. તેસં એકેકસ્મિં કાલે પુગ્ગલવારાદયો તયો વારા. તે સબ્બેપિ અનુલોમપટિલોમનયવસેન દુવિધાવ હોન્તિ. તત્થ પચ્ચુપ્પન્નકાલે પુગ્ગલવારસ્સ અનુલોમનયે યથા ખન્ધયમકે રૂપક્ખન્ધમૂલકાનિ ચત્તારિ, વેદનાક્ખન્ધમૂલકાનિ તીણિ, સઞ્ઞાક્ખન્ધમૂલકાનિ દ્વે, સઙ્ખારક્ખન્ધમૂલકં એકન્તિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દસ યમકાનિ હોન્તિ. એવં ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સોતાયતનં ઉપ્પજ્જતિ; યસ્સ વા પન સોતાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ; યસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ઘાણાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, રૂપાયતનં, સદ્દાયતનં, ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં, મનાયતનં, ધમ્માયતનં, ઉપ્પજ્જતિ; યસ્સ વા પન ધમ્માયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ એવં ચક્ખાયતનમૂલકાનિ એકાદસ. ‘‘યસ્સ સોતાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ઘાનાયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના નયેન સોતાયતનમૂલકાનિ દસ; ઘાનાયતનમૂલકાનિ નવ, જિવ્હાયતનમૂલકાનિ અટ્ઠ; કાયાયતનમૂલકાનિ સત્ત; રૂપાયતનમૂલકાનિ છ; સદ્દાયતનમૂલકાનિ પઞ્ચ; ગન્ધાયતનમૂલકાનિ ચત્તારિ; રસાયતનમૂલકાનિ તીણિ; ફોટ્ઠબ્બાયતનમૂલકાનિ દ્વે; મનાયતનમૂલકં એકન્તિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન છસટ્ઠિ યમકાનિ હોન્તિ.

તત્થ ચક્ખાયતનમૂલકેસુ એકાદસસુ ‘‘યસ્સ ચક્ખાયતનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, રૂપાયતનં, મનાયતનં, ધમ્માયતનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ ઇમાનિ પઞ્ચેવ વિસ્સજ્જિતાનિ. તેસુ પઠમં વિસ્સજ્જેતબ્બં તાવ વિસ્સજ્જિતં. દુતિયં કિઞ્ચાપિ પઠમેન સદિસવિસ્સજ્જનં, ચક્ખુસોતાયતનાનં પવત્તિટ્ઠાને પન ઘાનાયતનસ્સ ન એકન્તેન પવત્તિતો ‘‘કથં નુ ખો એતં વિસ્સજ્જેતબ્બ’’ન્તિ વિમતિનિવારણત્થં વિસ્સજ્જિતં. રૂપાયતનમનાયતનધમ્માયતનેહિ સદ્ધિં તીણિ યમકાનિ અસદિસવિસ્સજ્જનત્તા વિસ્સજ્જિતાનિ. સેસેસુ જિવ્હાયતનકાયાયતનેહિ તાવ સદ્ધિં દ્વે યમકાનિ પુરિમેહિ દ્વીહિ સદ્ધિં સદિસવિસ્સજ્જનાનિ. સદ્દાયતનસ્સ પટિસન્ધિક્ખણે અનુપ્પત્તિતો તેન સદ્ધિં યમકસ્સ વિસ્સજ્જનમેવ નત્થિ. ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનેહિપિ સદ્ધિં તીણિ યમકાનિ પુરિમેહિ દ્વીહિ સદિસવિસ્સજ્જનાનેવ હોન્તીતિ તન્તિયા લહુભાવત્થં સઙ્ખિત્તાનિ. સોતાયતનમૂલકેસુ યં લબ્ભતિ, તં પુરિમેહિ સદિસવિસ્સજ્જનમેવાતિ એકમ્પિ પાળિં નારુળ્હં. ઘાનાયતનમૂલકેસુ રૂપાયતનેન સદ્ધિં એકં, મનાયતનધમ્માયતનેહિ સદ્ધિં દ્વેતિ તીણિ યમકાનિ પાળિં આરુળ્હાનિ. સેસાનિ ઘાનાયતનયમકેન સદિસવિસ્સજ્જનત્તા નારુળ્હાનિ. તથા જિવ્હાયતનકાયાયતનમૂલકાનિ. રૂપાયતનમૂલકેસુ મનાયતનધમ્માયતનેહિ સદ્ધિં દ્વેયેવ વિસ્સજ્જિતાનિ. ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બેહિ પન સદ્ધિં તીણિ રૂપાયતનમનાયતનેહિ સદ્ધિં સદિસવિસ્સજ્જનાનિ. યથેવ હેત્થ ‘‘સરૂપકાનં અચિત્તકાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, તથા ઇધાપિ ‘‘સરૂપકાનં અગન્ધકાનં, અરસકાનં અફોટ્ઠબ્બકાન’’ન્તિ યોજના વેદિતબ્બા. ગન્ધાદીનિ ચેત્થ આયતનભૂતાનેવ અધિપ્પેતાનિ. તસ્મા ‘‘સરૂપકાનં સગન્ધાયતનાન’’ન્તિ આયતનવસેનેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

સદ્દાયતનમૂલકાનિ અત્થાભાવતો પાળિં નારુળ્હાનેવ. ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બમૂલકાનિ ચત્તારિ તીણિ દ્વે ચ હેટ્ઠિમેહિ સદિસવિસ્સજ્જનત્તા પાળિં નારુળ્હાનિ. મનાયતનમૂલકં વિસ્સજ્જિતમેવાતિ એવમેતાનિ પચ્ચુપ્પન્નકાલે પુગ્ગલવારસ્સ અનુલોમનયે કતિપયયમકવિસ્સજ્જનેનેવ છસટ્ઠિયમકાનિ વિસ્સજ્જિતાનિ નામ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. યથા ચ પુગ્ગલવારે, એવં ઓકાસવારેપિ પુગ્ગલોકાસવારેપિ છસટ્ઠીતિ પચ્ચુપ્પન્નકાલે તીસુ વારેસુ અનુલોમનયે અટ્ઠનવુતિસતં યમકાનિ હોન્તિ. યથા ચ અનુલોમનયે, એવં પટિલોમનયેપીતિ સબ્બાનિપિ પચ્ચુપ્પન્નકાલે છન્નવુતાધિકાનિ તીણિ યમકસતાનિ હોન્તિ. તેસુ દ્વાનવુતાધિકાનિ સત્ત પુચ્છાસતાનિ, ચતુરાસીતાધિકાનિ ચ પન્નરસ અત્થસતાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. એવં સેસેસુપિ પઞ્ચસુ કાલભેદેસૂતિ સબ્બાનિપિ છસત્તતાધિકાનિ તેવીસતિ યમકસતાનિ. તતો દિગુણા પુચ્છા, તતો દિગુણા અત્થાતિ ઇદમેત્થ ઉપ્પાદવારે પાળિવવત્થાનં. નિરોધવારઉપ્પાદનિરોધવારેસુપિ એસેવ નયોતિ. સબ્બસ્મિમ્પિ પવત્તિવારે અટ્ઠવીસાનિ એકસત્તતિ યમકસતાનિ. તતો દિગુણા પુચ્છા, તતો દિગુણા અત્થા વેદિતબ્બા. પાળિ પન મનાયતનં ધમ્માયતનઞ્ચ એકસદિસં, નાનં નત્થિ. ઉપરિ પન ‘‘વારસઙ્ખેપો હોતી’’તિઆદીનિ વત્વા તત્થ તત્થ સઙ્ખિત્તા. તસ્મા યં તત્થ તત્થ સઙ્ખિત્તં, તં સબ્બં અસમ્મુય્હન્તેહિ સલ્લક્ખેતબ્બં.

અત્થવિનિચ્છયે પનેત્થ ઇદં નયમુખં. સચક્ખુકાનં અસોતકાનન્તિ અપાયે જાતિબધિરઓપપાતિકં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ સચક્ખુકો અસોતકો હુત્વા ઉપપજ્જતિ. યથાહ – ‘‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ અપરાનિ દસાયતનાનિ પાતુભવન્તિ. ઓપપાતિકાનં પેતાનં, ઓપપાતિકાનં અસુરાનં, ઓપપાતિકાનં તિરચ્છાનગતાનં, ઓપપાતિકાનં નેરયિકાનં; જચ્ચબધિરાનં ઉપપત્તિક્ખણે દસાયતનાનિ પાતુભવન્તિ, ચક્ખાયતનં રૂપઘાનગન્ધજિવ્હારસકાયફોટ્ઠબ્બાયતનં મનાયતનં ધમ્માયતન’’ન્તિ. સચક્ખુકાનં સસોતકાનન્તિ સુગતિદુગ્ગતીસુ પરિપુણ્ણાયતને ચ ઓપપાતિકે રૂપીબ્રહ્માનો ચ સન્ધાય વુત્તં. તે હિ સચક્ખુકા સસોતકા હુત્વા ઉપપજ્જન્તિ. યથાહ – ‘‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ એકાદસાયતનાનિ પાતુભવન્તિ; કામાવચરાનં દેવાનં, પઠમકપ્પિકાનં મનુસ્સાનં, ઓપપાતિકાનં પેતાનં, ઓપપાતિકાનં અસુરાનં, ઓપપાતિકાનં તિરચ્છાનગતાનં, ઓપપાતિકાનં નેરયિકાનં, પરિપુણ્ણાયતનાનં. રૂપધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે પઞ્ચાયતનાનિ પાતુભવન્તિ, ચક્ખાયતનં રૂપસોતમનાયતનં ધમ્માયતન’’ન્તિ.

અઘાનકાનન્તિ બ્રહ્મપારિસજ્જાદયો સન્ધાય વુત્તં. તે હિ સચક્ખુકા અઘાનકા હુત્વા ઉપપજ્જન્તિ. કામધાતુયં પન અઘાનકો ઓપપાતિકો નત્થિ. યદિ ભવેય્ય ‘‘કસ્સચિ અટ્ઠાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિ વેદય્ય. યો ગબ્ભસેય્યકો પન અઘાનકો સિયા, સો ‘‘સચક્ખુકાન’’ન્તિ વચનતો ઇધ અનધિપ્પેતો. સચક્ખુકાનં સઘાનકાનન્તિ જચ્ચબધિરમ્પિ પરિપુણ્ણાયતનમ્પિ ઓપપાતિકં સન્ધાય વુત્તં. સઘાનકાનં અચક્ખુકાનન્તિ જચ્ચન્ધમ્પિ જચ્ચબધિરમ્પિ ઓપપાતિકં સન્ધાય વુત્તમેવ. સઘાનકાનં સચક્ખુકાનન્તિ પરિપુણ્ણાયતનમેવ ઓપપાતિકં સન્ધાય વુત્તં.

સરૂપકાનં અચક્ખુકાનન્તિ એત્થ જચ્ચન્ધજચ્ચબધિરઓપપાતિકેસુ અઞ્ઞતરોપિ ગબ્ભસેય્યકોપિ લબ્ભતિયેવ. સચિત્તકાનં અચક્ખુકાનન્તિ એત્થ હેટ્ઠા વુત્તેહિ જચ્ચન્ધાદીહિ તીહિ સદ્ધિં અરૂપિનોપિ લબ્ભન્તિ. અચક્ખુકાનન્તિ એત્થ પુરિમપદે વુત્તેહિ ચતૂહિ સદ્ધિં અસઞ્ઞસત્તાપિ લબ્ભન્તિ. સરૂપકાનં અઘાનકાનન્તિ એત્થ ગબ્ભસેય્યકા ચ અસઞ્ઞસત્તા ચ સેસરૂપીબ્રહ્માનો ચ લબ્ભન્તિ. સચિત્તકાનં અઘાનકાનન્તિ એત્થ ગબ્ભસેય્યકા ચ રૂપારૂપબ્રહ્માનો ચ લબ્ભન્તિ. અચિત્તકાનં અરૂપકાનન્તિપદેસુ પન એકવોકારચતુવોકારસત્તાવ લબ્ભન્તીતિ ઇમિના નયેન સબ્બેસુ પુગ્ગલવારેસુ પુગ્ગલવિભાગો વેદિતબ્બો.

૨૨-૨૫૪. ઓકાસવારે યત્થ ચક્ખાયતનન્તિ રૂપીબ્રહ્મલોકં પુચ્છતિ. તેનેવ આમન્તાતિ વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ તલે નિયમતો તાનિ આયતનાનિ પટિસન્ધિયં ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇદમેત્થ નયમુખં. ઇમિના નયમુખેન સકલેપિ પવત્તિવારે અત્થો વેદિતબ્બો. પરિઞ્ઞાવારો ખન્ધયમકે વુત્તનયોયેવાતિ.

પવત્તિવારવણ્ણના.

આયતનયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.