૫. પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૧. પઞ્ચકે – તત્રાતિ તેસુ ‘‘આરભતિ ચ વિપ્પટિસારી ચ હોતી’’તિઆદિના નયેન હેટ્ઠા ઉદ્દિટ્ઠપુગ્ગલેસુ. ય્વાયન્તિ યો અયં. આરભતીતિ એત્થ આરમ્ભસદ્દો કમ્મકિરિયાહિંસનવીરિયવિકોપનાપત્તિવીતિક્કમેસુ વત્તતિ. તથા હેસ ‘‘યંકિઞ્ચિ દુક્ખં સમ્ભોતિ, સબ્બં આરમ્ભપચ્ચયા’’તિ (સુ. નિ. ૭૪૮) કમ્મે આગતો. ‘‘મહાયઞ્ઞા મહારમ્ભા, ન તે હોન્તિ મહપ્ફલા’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૯) કિરિયાયં. ‘‘સમણં ગોતમં ઉદ્દિસ્સ પાણં આરભન્તી’’તિ (મ. નિ. ૨.૫૧-૫૨) હિંસને. ‘‘આરભથ, નિક્ખમથ, યુઞ્જથ બુદ્ધસાસને’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૮૫) વીરિયે. ‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪; મ. નિ. ૧.૨૯૩) વિકોપને. ‘‘આરભતિ ચ વિપ્પટિસારી ચ હોતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૨) અયં પન આપત્તિવીતિક્કમે આગતો. તસ્મા આપત્તિવીતિક્કમવસેન આરભતિ ચેવ તપ્પચ્ચયા વિપ્પટિસારી ચ હોતીતિ અયમેત્થ અત્થો.

યથાભૂતં નપ્પજાનાતીતિ અનધિગતત્તા યથાસભાવતો ન જાનાતિ. યત્થસ્સાતિ યસ્મિં અસ્સ, યં ઠાનં પત્વા એતસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તીતિ અત્થો. કિં પન પત્વા તે નિરુજ્ઝન્તીતિ? અરહત્તમગ્ગં. ફલપ્પત્તસ્સ પન નિરુદ્ધા નામ હોન્તિ. એવં સન્તેપિ ઇધ મગ્ગકિચ્ચવસેન ફલમેવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. આરમ્ભજાતિ આપત્તિવીતિક્કમસમ્ભવા. વિપ્પટિસારજાતિ વિપ્પટિસારતો જાતા. પવડ્ઢન્તીતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનેન વડ્ઢન્તિ. સાધૂતિ આયાચનસાધુ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાવ અપરદ્ધઞ્ચ વત આયસ્મતા, એવં સન્તેપિ મયં આયસ્મન્તં યાચામ – ‘‘દેસેતબ્બયુત્તકસ્સ દેસનાય, વુટ્ઠાતબ્બયુત્તકસ્સ વુટ્ઠાનેન, આવિકાતબ્બયુત્તકસ્સ આવિકિરિયાય, આરમ્ભજે આસવે પહાય, સુદ્ધન્તે ઠિતભાવપચ્ચવેક્ખણેન વિપ્પટિસારજે આસવે પટિવિનોદેત્વા નીહરિત્વા વિપસ્સનાચિત્તઞ્ચેવ વિપસ્સનાપઞ્ઞઞ્ચ ભાવેતૂ’’તિ. અમુના પઞ્ચમેન પુગ્ગલેનાતિ એતેન પઞ્ચમેન ખીણાસવપુગ્ગલેન. સમસમો ભવિસ્સતીતિ લોકુત્તરગુણેહિ સમભાવેનેવ સમો ભવિસ્સતીતિ એવં ખીણાસવેન ઓવદિતબ્બોતિ અત્થો.

આરભતિ ન વિપ્પટિસારી હોતીતિ આપત્તિં આપજ્જતિ. તં પન દેસેતું સભાગપુગ્ગલં પરિયેસતિ. તસ્મા ન વિપ્પટિસારી હોતિ. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં પન ‘‘વુટ્ઠિતત્તા ન વિપ્પટિસારી હોતી’’તિ વુત્તં. ન આરભતિ વિપ્પટિસારી હોતીતિ આપત્તિં નાપજ્જતિ, વિનયપઞ્ઞત્તિયં પન અકોવિદત્તા અનાપત્તિયં આપત્તિસઞ્ઞી હુત્વા વિપ્પટિસારી હોતિ. અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં પન ‘‘સકિં આપત્તિં આપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય પચ્છા કિઞ્ચાપિ નાપજ્જતિ, વિપ્પટિસારં પન વિનોદેતું ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં. ન આરભતિ ન વિપ્પટિસારી હોતીતિ નેવ આપત્તિં આપજ્જતિ, ન વિપ્પટિસારી હોતિ. કતમો પનેસ પુગ્ગલોતિ? ઓસ્સટ્ઠવીરિયપુગ્ગલો. સો હિ ‘‘કિં મે ઇમસ્મિં બુદ્ધકાલે પરિનિબ્બાનેન, અનાગતે મેત્તેય્યસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ વિસુદ્ધસીલોપિ પટિપત્તિં ન પૂરેતિ. સોપિ ‘‘કિમત્થં આયસ્મા પમત્તો વિહરતિ પુથુજ્જનસ્સ નામ ગતિ અનિબદ્ધા. આયસ્મા હિ મેત્તેય્યસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સમ્મુખભાવં લભેય્યપિ ન લભેય્યાપીતિ અરહત્તત્થાય વિપસ્સનં ભાવેહી’’તિ ઓવદિતબ્બોવ. સેસં સબ્બત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૧૯૨. દત્વા અવજાનાતીતિઆદીસુ – એકો ભિક્ખુ મહાપુઞ્ઞો ચતુપચ્ચયલાભી હોતિ. સો ચીવરાદીનિ લભિત્વા અઞ્ઞં અપ્પપુઞ્ઞં આપુચ્છતિ. સોપિ તસ્મિં પુનપ્પુનં આપુચ્છન્તેપિ ગણ્હાતિયેવ. અથસ્સ ઇતરો થોકં કુપિતો હુત્વા મઙ્કુભાવં ઉપ્પાદેતુકામો વદતિ – ‘‘અયં અત્તનો ધમ્મતાય ચીવરાદીનિ ન લભતિ, અમ્હે નિસ્સાય લભતી’’તિ. એવં પુગ્ગલો દત્વા અવજાનાતિ નામ. એકો પન એકેન સદ્ધિં દ્વે તીણિ વસ્સાનિ વસન્તો પુબ્બે તં પુગ્ગલં ગરું કત્વા પચ્છા ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ચિત્તીકારં ન કરોતિ, આસનાપિ ન વુટ્ઠાતિ, ઉપટ્ઠાનમ્પિ ન ગચ્છતિ. એવં પુગ્ગલો સંવાસેન અવજાનાતિ નામ.

આધેય્યમુખોતિ આદિતો ધેય્યમુખો. પઠમવચનસ્મિંયેવ ઠપિતમુખોતિ અત્થો. અધિમુચ્ચિતા હોતીતિ સદ્ધાતા હોતિ. તત્રાયં નયો – એકો પુગ્ગલો સારુપ્પંયેવ ભિક્ખું ‘અસારુપ્પો એસો’તિ કથેતિ, તં સુત્વા એસ નિટ્ઠં ગચ્છતિ. પુન અઞ્ઞેન સભાગેન ભિક્ખુના ‘સારુપ્પો અય’ન્તિ વુત્તેપિ તસ્સ વચનં ન ગણ્હાતિ ‘‘અસુકેન નામ ‘અસારુપ્પો અય’ન્તિ અમ્હાકં કથિત’’ન્તિ પુરિમભિક્ખુનોવ કથં ગણ્હાતિ. અપરોપિસ્સ દુસ્સીલં ‘સીલવા’તિ કથેતિ. તસ્સ વચનં સદ્દહિત્વા પુન અઞ્ઞેન ‘‘અસારુપ્પો એસ ભિક્ખુ, નાયં તુમ્હાકં સન્તિકં ઉપસઙ્કમિતું યુત્તો’’તિ વુત્તોપિ તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા પુરિમસ્સેવ કથં ગણ્હાતિ. અપરો વણ્ણમ્પિ કથિતં ગણ્હાતિ, અવણ્ણમ્પિ કથિતં ગણ્હાતિયેવ. અયમ્પિ આધેય્યમુખોયેવ નામ. આધાતબ્બમુખો યં યં સુણાતિ, તત્થ તત્થ ઠપિતમુખોતિ અત્થો.

લોલોતિ સદ્ધાદીનં ઇત્તરકાલટ્ઠિતિકત્તા અસ્સદ્ધિયાદીહિ લુલિતભાવેન લોલો. ઇત્તરસદ્ધોતિ પરિત્તસદ્ધો, અપરિપુણ્ણસદ્ધો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન પુનપ્પુનં ભજનવસેન સદ્ધાવ ભત્તિ. પેમં સદ્ધાપેમં ગેહસિતપેમમ્પિ વટ્ટતિ. પસાદો સદ્ધાપસાદોવ. એવં પુગ્ગલો લોલો હોતીતિ એવં ઇત્તરસદ્ધાદિતાય પુગ્ગલો લોલો નામ હોતિ. હલિદ્દિરાગો વિય, થુસરાસિમ્હિ કોટ્ટિતખાણુકો વિય, અસ્સપિટ્ઠિયં ઠપિતકુમ્ભણ્ડં વિય ચ અનિબદ્ધટ્ઠાનો મુહુત્તેન પસીદતિ, મુહુત્તેન કુપ્પતિ.

મન્દો મોમૂહોતિ અઞ્ઞાણભાવેન મન્દો અવિસદતાય મોમૂહો. મહામૂળ્હોતિ અત્થો.

૧૯૩. યોધાજીવૂપમેસુ – યોધાજીવાતિ યુદ્ધૂપજીવિનો. રજગ્ગન્તિ હત્થિઅસ્સાદીનં પાદપ્પહારભિન્નાય ભૂમિયા ઉગ્ગતં રજક્ખન્ધં. ન સન્થમ્ભતીતિ સન્થમ્ભિત્વા ઠાતું ન સક્કોતિ. સહતિ રજગ્ગન્તિ રજક્ખન્ધં દિસ્વાપિ અધિવાસેતિ. ધજગ્ગન્તિ હત્થિઅસ્સાદિપિટ્ઠેસુ વા રથેસુ વા ઉસ્સાપિતાનં ધજાનં અગ્ગં. ઉસ્સારણન્તિ હત્થિઅસ્સરથાદીનઞ્ચેવ બલકાયસ્સ ચ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દં. સમ્પહારેતિ સમાગતે અપ્પમત્તકેપિ પહારે. હઞ્ઞતીતિ વિહઞ્ઞતિ, વિઘાતં આપજ્જતિ. બ્યાપજ્જતીતિ વિપત્તિં આપજ્જતિ, પકતિભાવં જહતિ. સહતિ સમ્પહારન્તિ દ્વે તયો પહારે પત્વાપિ સહતિ, અધિવાસેતિ. તમેવ સઙ્ગામસીસન્તિ તમેવ જયખન્ધાવારટ્ઠાનં. અજ્ઝાવસતીતિ સત્તાહમત્તં અભિભવિત્વા આવસતિ. કિં કારણા? લદ્ધપ્પહારાનં પહારજગ્ગનત્થઞ્ચેવ કતકમ્માનં વિસેસં ઞત્વા ઠાનન્તરદાનત્થઞ્ચ ઇસ્સરિયસુખાનુભવનત્થઞ્ચ.

૧૯૪. ઇદાનિ યસ્મા સત્થુ યોધાજીવેહિ કિચ્ચં નત્થિ, ઇમસ્મિં પન સાસને તથારૂપે પઞ્ચ પુગ્ગલે દસ્સેતું ઇદં ઓપમ્મં આભતં, તસ્મા તે પુગ્ગલે દસ્સેન્તો એવમેવન્તિઆદિમાહ.

તત્થ સંસીદતીતિ મિચ્છાવિતક્કસ્મિં વિસીદતિ, અનુપવિસતિ. ન સક્કોતિ બ્રહ્મચરિયં સન્ધારેતુન્તિ બ્રહ્મચરિયવાસં અનુપચ્છિજ્જમાનં ગોપેતું ન સક્કોતિ. સિક્ખાદુબ્બલ્યં આવિકત્વાતિ સિક્ખાય દુબ્બલભાવં પકાસેત્વા. કિમસ્સ રજગ્ગસ્મિન્તિ કિં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ રજગ્ગં નામાતિ વદતિ. અભિરૂપાતિ અભિરૂપવતી. દસ્સનીયાતિ દસ્સનયોગ્ગા. પાસાદિકાતિ દસ્સનેનેવ ચિત્તપ્પસાદાવહા. પરમાયાતિ ઉત્તમાય. વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ સરીરવણ્ણેન ચેવ અઙ્ગસણ્ઠાનેન ચ.

૧૯૬. ઊહસતીતિ અવહસતિ. ઉલ્લપતીતિ કથેતિ. ઉજ્જગ્ઘતીતિ પાણિં પહરિત્વા મહાહસિતં હસતિ. ઉપ્પણ્ડેતીતિ ઉપ્પણ્ડનકથં કથેતિ.

૧૯૭. અભિનિસીદતીતિ અભિભવિત્વા સન્તિકે વા એકાસને વા નિસીદતિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. અજ્ઝોત્થરતીતિ અવત્થરતિ.

૧૯૮. વિનિવેઠેત્વા વિનિમોચેત્વાતિ ગહિતટ્ઠાનતો તસ્સ હત્થં વિનિવેઠેત્વા ચેવ, મોચેત્વા ચ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

૧૯૯. પિણ્ડપાતિકેસુ – મન્દત્તા મોમૂહત્તાતિ નેવ સમાદાનં જાનાતિ, ન આનિસંસં; અત્તનો પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા અઞ્ઞાણેનેવ પિણ્ડપાતિકો હોતિ. પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતોતિ પિણ્ડપાતિકસ્સ મે સતો ‘‘અયં પિણ્ડપાતિકો’’તિ ચતુપચ્ચયસક્કારં કરિસ્સન્તિ. લજ્જી, અપ્પિચ્છોતિઆદીહિ ચ ગુણેહિ સમ્ભાવેસ્સન્તીતિ. એવં પાપિકાય ઇચ્છાય ઠત્વા તાય પાપિચ્છાય અભિભૂતો હુત્વા પિણ્ડપાતિકો હોતિ. ઉમ્માદવસેન પિણ્ડાય ચરન્તો પન ઉમ્માદા ચિત્તવિક્ખેપા પિણ્ડપાતિકો નામ હોતિ. વણ્ણિતન્તિ ઇદં પિણ્ડપાતિકઙ્ગં નામ બુદ્ધેહિ ચ બુદ્ધસાવકેહિ ચ વણ્ણિતં પસત્થન્તિ પિણ્ડપાતિકો હોતિ. અપ્પિચ્છતંયેવ નિસ્સાયાતિઆદીસુ – ‘‘ઇતિ અપ્પિચ્છો ભવિસ્સામિ, ઇદં મે પિણ્ડપાતિકઙ્ગં અપ્પિચ્છતાય સંવત્તિસ્સતિ; ‘ઇતિ સન્તુટ્ઠો ભવિસ્સામિ ઇદં મે પિણ્ડપાતિકઙ્ગં સન્તુટ્ઠિયા સંવત્તિસ્સતિ’; ‘ઇતિ કિલેસે સંલિખિસ્સામિ’, ઇદં મે પિણ્ડપાતિકઙ્ગં કિલેસસલ્લેખનત્થાય સંવત્તિસ્સતી’’તિ પિણ્ડપાતિકો હોતિ. ઇદમત્થિતન્તિ ઇમાય કલ્યાણાય પટિપત્તિયા અત્થિકભાવં, ઇમિના વા પિણ્ડપાતમત્તેન અત્થિકભાવં. યં યં લદ્ધં તેન તેનેવ યાપનભાવં નિસ્સાયાતિ અત્થો. અગ્ગોતિ જેટ્ઠકો. સેસાનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ.

ગવા ખીરન્તિ ગાવિતો ખીરં નામ હોતિ, ન વિના ગાવિયા. ખીરમ્હા દધીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એવમેવન્તિ યથા એતેસુ પઞ્ચસુ ગોરસેસુ સપ્પિમણ્ડો અગ્ગો; એવમેવં ઇમેસુ પઞ્ચસુ પિણ્ડપાતિકેસુ ય્વાયં અપ્પિચ્છતાદીનિ નિસ્સાય પિણ્ડપાતિકો હોતિ. અયં અગ્ગો ચ સેટ્ઠો ચ પામોક્ખો ચ ઉત્તમો ચ પવરો ચ. ઇમેસુ પન પઞ્ચસુ પિણ્ડપાતિકેસુ દ્વેવ જના પિણ્ડપાતિકા, તયો ન પિણ્ડપાતિકા. નામમત્તેન પન પિણ્ડપાતિકાતિ વેદિતબ્બા. ખલુપચ્છાભત્તિકાદીસુપિ એસેવ નયોતિ.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના.