૩. તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૧. તિકનિદ્દેસે – દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો. પાપધમ્મોતિ લામકધમ્મો. સીલવિપત્તિયા વા દુસ્સીલો, દિટ્ઠિવિપત્તિયા પાપધમ્મો. કાયવચીસંવરભેદેન દુસ્સીલો, સેસસંવરભેદેન પાપધમ્મો. અસુદ્ધપયોગતાય દુસ્સીલો, અસુદ્ધાસયતાય પાપધમ્મો. કુસલસીલવિરહેન દુસ્સીલો; અકુસલસીલસમન્નાગમેન પાપધમ્મો. અસુચીતિ અસુચીહિ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતો. સઙ્કસ્સરસમાચારોતિ સઙ્કાય પરેહિ સરિતબ્બસમાચારો. કિઞ્ચિદેવ અસારુપ્પં દિસ્વા ‘ઇદં ઇમિના કતં ભવિસ્સતી’તિ એવં પરેહિ આસઙ્કનીયસમાચારો, અત્તનોયેવ વા સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારો – સાસઙ્કસમાચારોતિ અત્થો. તસ્સ હિ દિવાટ્ઠાનાદીસુ સન્નિપતિત્વા કિઞ્ચિદેવ મન્તયન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘ઇમે એકતો હુત્વા મન્તેન્તિ, કચ્ચિ નુ ખો મયા કતકમ્મં જાનિત્વા મન્તેન્તી’તિ એવં સાસઙ્કસમાચારો હોતિ.

પટિચ્છન્નકમ્મન્તોતિ પટિચ્છાદેતબ્બયુત્તકેન પાપકમ્મેન સમન્નાગતો. અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞોતિ અસ્સમણો હુત્વાવ સમણપતિરૂપકતાય ‘સમણો અહ’ન્તિ એવં પટિઞ્ઞો. અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞોતિ અઞ્ઞે બ્રહ્મચારિનો સુનિવત્થે સુપારુતે સુમ્ભકપત્તધરે ગામનિગમજનપદરાજધાનીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તે દિસ્વા સયમ્પિ તાદિસેન આકારેન તથા પટિપજ્જનતો ‘અહં બ્રહ્મચારી’તિ પટિઞ્ઞં દેન્તો વિય હોતિ. ‘અહં ભિક્ખૂ’તિ વત્વા ઉપોસથગ્ગાદીનિ પવિસન્તો પન બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞો હોતિયેવ, તથા સઙ્ઘિકં લાભં ગણ્હન્તો. અન્તોપૂતીતિ પૂતિના કમ્મેન અન્તો અનુપવિટ્ઠો, નિગ્ગુણતાય વા ગુણસારવિરહિતત્તા અન્તોપૂતિ. અવસ્સુતોતિ રાગાદીહિ તિન્તો. કસમ્બુજાતોતિ સઞ્જાતરાગાદિકચવરો. અથ વા કસમ્બુ વુચ્ચતિ તિન્તકુણપગતં કસટઉદકં. ઇમસ્મિઞ્ચ સાસને દુસ્સીલો નામ જિગુચ્છનીયત્તા તિન્તકુણપકસટઉદકસદિસો. તસ્મા કસમ્બુ વિય જાતોતિ કસમ્બુજાતો.

તસ્સ ન એવં હોતીતિ કસ્મા ન હોતિ? યત્થ પતિટ્ઠિતેન સક્કા ભવેય્ય અરહત્તં લદ્ધું, તસ્સા પતિટ્ઠાય ભિન્નત્તા. યથા હિ ચણ્ડાલકુમારકસ્સ ‘અસુકો નામ ખત્તિયકુમારો રજ્જે અભિસિત્તો’તિ સુત્વાપિ, યસ્મિં કુલે પચ્ચાજાતા અભિસેકં પાપુણન્તિ, તસ્મિં કુલે અપચ્ચાજાતત્તા ન એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ સો ખત્તિયકુમારો વિય અભિસેકં પાપુણેય્ય’ન્તિ; એવમેવ દુસ્સીલસ્સ ‘અસુકો નામ ભિક્ખુ અરહત્તં પત્તો’તિ સુત્વાપિ, યસ્મિં સીલે પતિટ્ઠિતેન અરહત્તં પત્તબ્બં, તસ્સ અભાવતો ‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ સો સીલવા વિય અરહત્તં પાપુણેય’ન્તિ ન એવં હોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો અરહત્તાસાય અભાવા નિરાસોતિ વુચ્ચતિ.

૯૨. તસ્સ એવં હોતીતિ કસ્મા હોતિ? યસ્મિં પતિટ્ઠિતેન સક્કા ભવેય્ય અરહત્તં પાપુણિતું, તસ્સા પતિટ્ઠાય થિરત્તા. યથા હિ સુજાતસ્સ ખત્તિયકુમારસ્સ ‘અસુકો નામ ખત્તિયકુમારો રજ્જે અભિસિત્તો’તિ સુત્વાવ યસ્મિં કુલે પચ્ચાજાતા અભિસેકં પાપુણન્તિ, તસ્મિં પચ્ચાજાતસ્સ એવં હોતિ – ‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ, સો કુમારો વિય અભિસેકં પાપુણેય્ય’ન્તિ એવમેવ સીલવતો ‘અસુકો નામ ભિક્ખુ અરહત્તં પત્તો’તિ સુત્વાવ યસ્મિં સીલે પતિટ્ઠિતેન અરહત્તં પત્તબ્બં, તસ્સા પતિટ્ઠાય થિરત્તા – ‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ સો ભિક્ખુ વિય અરહત્તં પાપુણેય્ય’ન્તિ એવં હોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો આસંસો નામ વુચ્ચતિ. સો હિ અરહત્તં આસંસતિ પત્થેતીતિ આસંસો.

૯૩. યા હિસ્સ પુબ્બે અવિમુત્તસ્સાતિ યા તસ્સ ખીણાસવસ્સ પુબ્બે અરહત્તવિમુત્તિયા અવિમુત્તસ્સ વિમુત્તાસા અહોસિ, સા પટિપ્પસ્સદ્ધા, તસ્મા ન એવં હોતિ. યથા હિ અભિસિત્તસ્સ ખત્તિયસ્સ ‘અસુકો નામ ખત્તિયકુમારો રજ્જે અભિસિત્તો’તિ સુત્વા એકસ્સ રઞ્ઞો દ્વિન્નં રજ્જાભિસેકાનં દ્વિન્નં સેતચ્છત્તાનં અભાવા ન એવં હોતિ – ‘‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ સો કુમારો વિય અભિસેકં પાપુણેય્ય’’ન્તિ; એવમેવ ખીણાસવસ્સ ‘અસુકો નામ ભિક્ખુ અરહત્તં પત્તો’તિ સુત્વા, દ્વિન્નં અરહત્તાનં અભાવા – ‘કુદાસ્સુ નામાહમ્પિ સો ભિક્ખુ વિય અરહત્તં પાપુણેય્ય’ન્તિ ન એવં હોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો અરહત્તાસાય વિગતત્તા વિગતાસોતિ વુચ્ચતિ.

૯૪. ગિલાનૂપમનિદ્દેસે – યાય ઉપમાય તે ગિલાનૂપમાતિ વુચ્ચન્તિ, તં તાવ ઉપમં દસ્સેતું તયો ગિલાનાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ સપ્પાયાનીતિ હિતાનિ વુદ્ધિકરાનિ. પતિરૂપન્તિ અનુચ્છવિકં. નેવ વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધાતિ ઇમિના અતેકિચ્છેન વાતાપમારાદિના રોગેન સમન્નાગતો નિટ્ઠપ્પત્તો ગિલાનો કથિતો. વુટ્ઠાતિ તમ્હા આબાધાતિ ઇમિના ખિપિતકચ્છુતિણપુપ્ફકજરાદિપ્પભેદો અપ્પમત્તકાબાધો કથિતો.

લભન્તો સપ્પાયાનિ ભોજનાનિ નો અલભન્તોતિ ઇમિના પન યેસં પટિજગ્ગનેન ફાસુકં હોતિ, સબ્બેપિ તે આબાધા કથિતા. એત્થ ચ પતિરૂપો ઉપટ્ઠાકો નામ ગિલાનુપટ્ઠાકઅઙ્ગેહિ સમન્નાગતો પણ્ડિતો દક્ખો અનલસો વેદિતબ્બો.

ગિલાનુપટ્ઠાકો અનુઞ્ઞાતોતિ ‘ભિક્ખુસઙ્ઘેન દાતબ્બો’તિ અનુઞ્ઞાતો. તસ્મિઞ્હિ ગિલાને અત્તનો ધમ્મતાય યાપેતું અસક્કોન્તે ભિક્ખુસઙ્ઘેન તસ્સ ભિક્ખુનો ‘એકો ભિક્ખુ ચ સામણેરો ચ ઇમં પટિજગ્ગથા’તિ અપલોકેત્વા દાતબ્બા. યાવ પન તે તં પટિજગ્ગન્તિ, તાવ ગિલાનસ્સ ચ તેસઞ્ચ દ્વિન્નં યેનત્થો સબ્બં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સેવ ભારો. અઞ્ઞેપિ ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બાતિ ઇતરેપિ દ્વે ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બા. કિં કારણા? યોપિ હિ નિટ્ઠપ્પત્તગિલાનો, સો અનુપટ્ઠિયમાનો ‘સચે મં પટિજગ્ગેય્યું, ફાસુકં મે ભવેય્ય, ન ખો પન મં પટિજગ્ગન્તી’તિ મનોપદોસં કત્વા અપાયે નિબ્બત્તેય્ય. પટિજગ્ગિયમાનસ્સ પન એવં હોતિ – ‘ભિક્ખુસઙ્ઘેન યં કત્તબ્બં તં સબ્બં કતં, મય્હં પન કમ્મવિપાકો ઈદિસો’તિ સો ભિક્ખુસઙ્ઘે મેત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તતિ. યો પન અપ્પમત્તકેન બ્યાધિના સમન્નાગતો લભન્તોપિ અલભન્તોપિ વુટ્ઠાતિયેવ, તસ્સ વિનાપિ ભેસજ્જેન વૂપસમનકબ્યાધિ ભેસજ્જે કતે ખિપ્પતરં વૂપસમ્મતિ. તતો સો બુદ્ધવચનં વા ઉગ્ગણ્હિતું સમણધમ્મં વા કાતું સક્ખિસ્સતિ. ઇમિના કારણેન અઞ્ઞેપિ ગિલાના ઉપટ્ઠાતબ્બાતિ વુત્તં.

નેવ ઓક્કમતીતિ નેવ પવિસતિ. નિયામં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ મગ્ગનિયામસઙ્ખાતં સમ્મત્તં. ઇમિના પદપરમો પુગ્ગલો કથિતો. દુતિયવારેન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ ગહિતો સાસને નાળકત્થેરસદિસો. બુદ્ધન્તરે એકવારં પચ્ચેકબુદ્ધાનં સન્તિકે ઓવાદં લભિત્વા પટિવિદ્ધપચ્ચેકબોધિઞાણો ચ. તતિયવારેન વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ પુગ્ગલો કથિતો. નેય્યો પન તન્નિસ્સિતોવ હોતિ.

ધમ્મદેસના અનુઞ્ઞાતાતિ માસસ્સ અટ્ઠ વારે ધમ્મકથા અનુઞ્ઞાતા. અઞ્ઞેસમ્પિ ધમ્મો દેસેતબ્બોતિ ઇતરેસમ્પિ ધમ્મો કથેતબ્બો. કિં કારણા? પદપરમસ્સ હિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે ધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું અસક્કોન્તસ્સાપિ અનાગતે પચ્ચયો ભવિસ્સતિ. યો પન તથાગતસ્સ રૂપદસ્સનં લભન્તોપિ અલભન્તોપિ ધમ્મવિનયઞ્ચ સવનાય લભન્તોપિ અલભન્તોપિ ધમ્મં અભિસમેતિ; સો અલભન્તો ન તાવ અભિસમેતિ, લભન્તો પન ખિપ્પમેવ અભિસમેસ્સતીતિ ઇમિના કારણેન તેસં ધમ્મો દેસેતબ્બો. તતિયસ્સ પન પુનપ્પુનં દેસેતબ્બોવ. કાયસક્ખિદિટ્ઠપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તા હેટ્ઠા કથિતાયેવ.

૯૮. ગૂથભાણીઆદીસુ – સભગ્ગતોતિ સભાયં ઠિતો. પરિસગ્ગતોતિ ગામપરિસાય ઠિતો. ઞાતિમજ્ઝગતોતિ દાયાદાનં મજ્ઝે ઠિતો. પૂગમજ્ઝગતોતિ સેણીનં મજ્ઝે ઠિતો. રાજકુલમજ્ઝગતોતિ રાજકુલસ્સ મજ્ઝે મહાવિનિચ્છયે ઠિતો. અભિનીતોતિ પુચ્છનત્થાય નીતો. સક્ખિપુટ્ઠોતિ સક્ખિં કત્વા પુચ્છિતો. એહમ્ભો પુરિસાતિ આલપનમેતં. અત્તહેતુ વા પરહેતુ વાતિ અત્તનો વા પરસ્સ વા હત્થપાદાદિહેતુ વા ધનહેતુ વા. આમિસકિઞ્ચિક્ખહેતુ વાતિ એત્થ આમિસન્તિ લાભો અધિપ્પેતો. કિઞ્ચિક્ખન્તિ યં વા તં વા અપ્પમત્તકં. અન્તમસો તિત્તિરવટ્ટકસપ્પિપિણ્ડનવનીતપિણ્ડાદિઅપ્પમત્તકસ્સાપિ લઞ્જસ્સ હેતૂતિ અત્થો. સમ્પજાનમુસા ભાસિતા હોતીતિ જાનન્તોયેવ મુસાવાદં કત્તા હોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો ગૂથસદિસવચનત્તા ગૂથભાણીતિ વુચ્ચતિ. યથા હિ ગૂથં નામ મહાજનસ્સ અનિટ્ઠં હોતિ અકન્તં; એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં અનિટ્ઠં હોતિ અકન્તં.

૯૯. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો પુપ્ફસદિસવચનત્તા પુપ્ફભાણીતિ વુચ્ચતિ. યથા હિ ફુલ્લાનિ વસ્સિકાનિ વા અધિમુત્તકાનિ વા મહાજનસ્સ ઇટ્ઠાનિ કન્તાનિ હોન્તિ; એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં ઇટ્ઠં હોતિ કન્તં.

૧૦૦. નેલાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો. નાસ્સા એલન્તિ નેલા. નિદ્દોસાતિ અત્થો, ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ (ઉદા. ૬૫) એત્થ વુત્તનેલં વિય. કણ્ણસુખાતિ બ્યઞ્જનમધુરતાય કણ્ણાનં સુખા. સૂચિવિજ્ઝનં વિય કણ્ણસૂલં ન જનેતિ. અત્થમધુરતાય સકલસરીરે કોપં અજનેત્વા પેમં જનેતીતિ પેમનીયા. હદયં ગચ્છતિ અપ્પટિહઞ્ઞમાના સુખેન ચિત્તં પવિસતીતિ હદયઙ્ગમા. ગુણપરિપુણ્ણતાય પુરે ભવાતિ પોરી. પુરે સંવડ્ઢનારી વિય સુકુમારાતિપિ પોરી. પુરસ્સ એસાતિપિ પોરી. નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. નગરવાસિનો હિ યુત્તકથા હોન્તિ. પિતિમત્તં પિતાતિ, માતિમત્તં માતાતિ, ભાતિમત્તં ભાતાતિ વદન્તિ. એવરૂપી કથા બહુનો જનસ્સ કન્તા હોતીતિ બહુજનકન્તા. બહુજનસ્સ કન્તભાવેનેવ બહુનો જનસ્સ મનાપા ચિત્તવુદ્ધિકરાતિ બહુજનમનાપા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો મધુભાણીતિ વુચ્ચતિ. મુદુભાણીતિપિ પાઠો. ઉભયત્થાપિ મધુરવચનોતિ અત્થો. યથા હિ ચતુમધુરં નામ મધુરં પણીતં; એવમેવ ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ વચનં દેવમનુસ્સાનં મધુરં હોતિ.

૧૦૧. અરુકૂપમચિત્તાદીસુ – અભિસજ્જતીતિ લગ્ગતિ. કુપ્પતીતિ કોપવસેન કુપ્પતિ. બ્યાપજ્જતીતિ પકતિભાવં પજહતિ, પૂતિકો હોતિ. પતિત્થીયતીતિ થિનભાવં થદ્ધભાવઞ્ચ આપજ્જતિ. કોપન્તિ દુબ્બલકોધં. દોસન્તિ દુસ્સનવસેન તતો બલવતરં. અપ્પચ્ચયન્તિ અતુટ્ઠાકારં દોમનસ્સં. દુટ્ઠારુકોતિ પુરાણવણો. કટ્ઠેનાતિ દણ્ડકકોટિયા. કઠલાયાતિ કપાલેન. આસવં દેતીતિ અપરાપરં સવતિ. પુરાણવણો હિ અત્તનો ધમ્મતાય એવ પુબ્બં લોહિતં યૂસન્તિ ઇમાનિ તીણિ સવતિ, ઘટ્ટિતો પન તાનિ અધિકતરં સવતિ. એવમેવં ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં, દુટ્ઠારુકો વિય હિ કોધનો પુગ્ગલો. તસ્સ અત્તનો ધમ્મતાય સવનં વિય કોધનસ્સપિ અત્તનો ધમ્મતાય ઉદ્ધુમાતકસ્સ વિય ચણ્ડિકતસ્સ ચરણં. કટ્ઠેન વા કઠલાય વા ઘટ્ટનં વિય અપ્પમત્તકમ્પિ વચનં ભિય્યોસો મત્તાય સવનં વિય ‘માદિસં નામ એસ એવં વદતી’તિ ભિય્યોસો મત્તાય ઉદ્ધુમાયનભાવો દટ્ઠબ્બો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો અરુકૂપમચિત્તોતિ વુચ્ચતિ. પુરાણવણસદિસચિત્તોતિ અત્થો.

૧૦૨. રત્તન્ધકારતિમિસાયાતિ રત્તિં ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિનિવારણેન અન્ધભાવકરણે બહલતમે. વિજ્જન્તરિકાયાતિ વિજ્જુપ્પત્તિક્ખણે. ઇધાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – ચક્ખુમા પુરિસો વિય હિ યોગાવચરો દટ્ઠબ્બો. અન્ધકારં વિય સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા. વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પત્તિકાલો. વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સામન્તા રૂપદસ્સનં વિય સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં. પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય સકદાગામિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા. પુન વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય સકદાગામિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પાદો. વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સામન્તા રૂપદસ્સનં વિય સકદાગામિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં. પુન અન્ધકારાવત્થરણં વિય અનાગામિમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા. પુન વિજ્જુસઞ્ચરણં વિય અનાગામિમગ્ગઞાણસ્સ ઉપ્પાદો. વિજ્જન્તરિકાય ચક્ખુમતો પુરિસસ્સ સામન્તા રૂપદસ્સનં વિય અનાગામિમગ્ગક્ખણે નિબ્બાનદસ્સનં વેદિતબ્બં. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો વિજ્જૂપમચિત્તોતિ વુચ્ચતિ. ઇત્તરકાલોભાસેન વિજ્જુસદિસચિત્તોતિ અત્થો.

૧૦૩. વજિરૂપમચિત્તતાયપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – વજિરં વિય હિ અરહત્તમગ્ગઞાણં દટ્ઠબ્બં. મણિગણ્ઠિપાસાણગણ્ઠિ વિય અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા કિલેસા. વજિરસ્સ મણિગણ્ઠિં વા પાસાણગણ્ઠિં વા વિનિવિજ્ઝિત્વા અગમનભાવસ્સ નત્થિભાવો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણેન અચ્છેજ્જાનં કિલેસાનં નત્થિભાવો. વજિરેન નિબ્બિદ્ધવેધસ્સ પુન અપટિપૂરણં વિય અરહત્તમગ્ગેન છિન્નાનં કિલેસાનં પુન અનુપ્પાદો દટ્ઠબ્બો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો વજિરૂપમચિત્તોતિ વુચ્ચતિ. કિલેસાનં મૂલઘાતકરણસમત્થતાય વજિરેન સદિસચિત્તોતિ અત્થો.

૧૦૪. અન્ધાદીસુ તથારૂપં ચક્ખુ ન હોતીતિ તથાજાતિકં તથાસભાવં પઞ્ઞાચક્ખુ ન હોતિ. ફાતિં કરેય્યાતિ ફીતં વડ્ઢિતં કરેય્ય. સાવજ્જાનવજ્જેતિ સદોસનિદ્દોસે. હીનપ્પણીતેતિ અધમુત્તમે. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગેતિ કણ્હસુક્કાયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞપટિબાહનતો પટિપક્ખવસેન સપ્પટિભાગાતિ વુચ્ચન્તિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – કુસલે ધમ્મે ‘કુસલા ધમ્મા’તિ યેન પઞ્ઞાચક્ખુના જાનેય્ય, અકુસલે ધમ્મે ‘અકુસલા ધમ્મા’તિ, સાવજ્જાદીસુપિ એસેવ નયો. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગેસુ પન કણ્હધમ્મે ‘સુક્કસુપ્પટિભાગા’તિ, સુક્કધમ્મે ‘કણ્હસપ્પટિભાગા’તિ યેન પઞ્ઞાચક્ખુના જાનેય્ય. તથારૂપમ્પિસ્સ ચક્ખુ ન હોતીતિ ઇમિના નયેન સેસટ્ઠાનેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો દિટ્ઠધમ્મિકભોગસંહરણપઞ્ઞાચક્ખુનો ચ સમ્પરાયિકત્થસોધનપઞ્ઞાચક્ખુનો ચ અભાવા અન્ધોતિ વુચ્ચતિ. દુતિયો દિટ્ઠધમ્મિકભોગસંહરણપઞ્ઞાચક્ખુનો ભાવા, સમ્પરાયિકત્થસોધનપઞ્ઞાચક્ખુનો પન અભાવા એકચક્ખૂતિ વુચ્ચતિ. તતિયો દ્વિન્નમ્પિ ભાવા દ્વિચક્ખૂતિ વુચ્ચતિ.

૧૦૭. અવકુજ્જપઞ્ઞાદીસુ ધમ્મં દેસેન્તીતિ ઉપાસકો ધમ્મસ્સવનત્થાય આગતોતિ અત્તનો કમ્મં પહાય ધમ્મં દેસેન્તિ. આદિકલ્યાણન્તિ આદિમ્હિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જં નિદ્દોસં કત્વા દેસેન્તિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ પન આદીતિ પુબ્બપટ્ઠપના. મજ્ઝન્તિ કથાવેમજ્ઝં. પરિયોસાનન્તિ સન્નિટ્ઠાનં. ઇતિસ્સ ધમ્મં કથેન્તા પુબ્બપટ્ઠપનેપિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા કથેન્તિ, વેમજ્ઝેપિ, પરિયોસાનેપિ. એત્થ ચ અત્થિ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનિ, અત્થિ સાસનસ્સ. તત્થ દેસનાય તાવ – ચતુપ્પદિકગાથાય પઠમપદં આદિ, દ્વે પદાનિ મજ્ઝં, અવસાનપદં પરિયોસાનં. એકાનુસન્ધિકસુત્તસ્સ – નિદાનં આદિ, અનુસન્ધિ મજ્ઝં, ઇદમવોચાતિ અપ્પના પરિયોસાનં. અનેકાનુસન્ધિકસ્સ – પઠમો અનુસન્ધિ આદિ, તતો પરં એકો વા અનેકા વા મજ્ઝં, પચ્છિમો પરિયોસાનં. અયં તાવ દેસનાય નયો.

સાસનસ્સ પન સીલં આદિ, સમાધિ મજ્ઝં, વિપસ્સના પરિયોસાનં. સમાધિ વા આદિ, વિપસ્સના મજ્ઝં, મગ્ગો પરિયોસાનં. વિપસ્સના વા આદિ, મગ્ગો મજ્ઝં, ફલં પરિયોસાનં. મગ્ગો વા આદિ, ફલં મજ્ઝં, નિબ્બાનં પરિયોસાનં. દ્વે દ્વે વા કરિયમાને સીલસમાધયો આદિ, વિપસ્સનામગ્ગા મજ્ઝં, ફલનિબ્બાનાનિ પરિયોસાનં. સાત્થન્તિ સાત્થકં કત્વા દેસેન્તિ. સબ્યઞ્જનન્તિ અક્ખરપારિપૂરિં કત્વા દેસેન્તિ. કેવલપરિપુણ્ણન્તિ સકલપરિપુણ્ણં અનૂનં કત્વા દેસેન્તિ. પરિસુદ્ધન્તિ પરિસુદ્ધં નિજ્જટં નિગ્ગણ્ઠિં કત્વા દેસેન્તિ. બ્રહ્મચરિયં પકાસેન્તીતિ એવં દેસેન્તા ચ સેટ્ઠચરિયભૂતં સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં પકાસેન્તિ. નેવ આદિં મનસિ કરોતીતિ નેવ પુબ્બપટ્ઠપનં મનસિ કરોતિ. કુમ્ભોતિ ઘટો. નિક્કુજ્જોતિ અધોમુખો ઠપિતો. એવમેવન્તિ એત્થ કુમ્ભો નિક્કુજ્જો વિય અવકુજ્જપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો. ઉદકાસિઞ્ચનકાલો વિય ધમ્મદેસનાય લદ્ધકાલો. ઉદકસ્સ વિવટ્ટનકાલો વિય તસ્મિં આસને નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગહેતું અસમત્થકાલો. ઉદકસ્સ અસણ્ઠાનકાલો વિય ઉટ્ઠહિત્વા અસલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો અવકુજ્જપઞ્ઞોતિ વુચ્ચતિ. અધોમુખપઞ્ઞોતિ અત્થો.

૧૦૮. આકિણ્ણાનીતિ પક્ખિત્તાનિ. સતિસમ્મોસા પકિરેય્યાતિ મુટ્ઠસ્સતિતાય વિકિરેય્ય. એવમેવન્તિ એત્થ ઉચ્છઙ્ગો વિય ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો. નાનાખજ્જકાનિ વિય નાનપ્પકારં બુદ્ધવચનં. ઉચ્છઙ્ગે નાનાખજ્જકાનિ ખાદન્તસ્સ નિસિન્નકાલો વિય તસ્મિં આસને નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગહણકાલો. વુટ્ઠહન્તસ્સ સતિસમ્મોસા વિકિરણકાલો વિય તસ્મા આસના વુટ્ઠાય ગચ્છન્તસ્સ અસલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો ઉચ્છઙ્ગપઞ્ઞોતિ વુચ્ચતિ. ઉચ્છઙ્ગસદિસપઞ્ઞોતિ અત્થો.

૧૦૯. ઉક્કુજ્જોતિ ઉપરિમુખો ઠપિતો. સણ્ઠાતીતિ પતિટ્ઠહતિ. એવમેવ ખોતિ એત્થ ઉપરિમુખો ઠપિતો કુમ્ભો વિય પુથુપઞ્ઞો પુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો. ઉદકસ્સ આસિત્તકાલો વિય દેસનાય લદ્ધકાલો. ઉદકસ્સ સણ્ઠાનકાલો વિય તત્થ નિસિન્નસ્સ ઉગ્ગહણકાલો. નો વિવટ્ટનકાલો વિય ઉટ્ઠાય ગચ્છન્તસ્સ સલ્લક્ખણકાલો વેદિતબ્બો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો પુથુપઞ્ઞોતિ વુચ્ચતિ. વિત્થારિકપઞ્ઞોતિ અત્થો.

૧૧૦. અવીતરાગાદીસુ – યથા સોતાપન્નસકદાગામિનો, એવં પુથુજ્જનોપિ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ, તીસુ ચ ભવેસુ અવીતરાગો. અદબ્બતાય પન ન ગહિતો. યથા હિ છેકો વડ્ઢકી દબ્બસમ્ભારત્થં વનં પવિટ્ઠો ન આદિતો પટ્ઠાય સમ્પત્તસમ્પત્તરુક્ખે છિન્દતિ, યે પનસ્સ દબ્બસમ્ભારૂપગા હોન્તિ, તેયેવ છિન્દતિ; એવમિધાપિ ભગવતા દબ્બજાતિકા અરિયાવ ગહિતા, પુથુજ્જના પન અદબ્બતાય ન ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. કામેસુ વીતરાગોતિ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ વીતરાગો. ભવેસુ અવીતરાગોતિ રૂપારૂપભવેસુ અવીતરાગો.

૧૧૩. પાસાણલેખૂપમાદીસુ – અનુસેતીતિ અપ્પહીનતાય અનુસેતિ. ન ખિપ્પં લુજ્જતીતિ ન અન્તરા નસ્સતિ, કપ્પુટ્ઠાનેનેવ નસ્સતિ. એવમેવન્તિ એવં તસ્સાપિ પુગ્ગલસ્સ કોધો ન અન્તરા પુનદિવસે વા અપરદિવસે વા નિબ્બાતિ, અદ્ધનિયો પન હોતિ. મરણેનેવ નિબ્બાતીતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો પાસાણલેખા વિય કુજ્ઝનભાવેન ચિરટ્ઠિતિકતો પાસાણલેખૂપમોતિ વુચ્ચતિ.

૧૧૪. સો ચ ખ્વસ્સ કોધોતિ સો અપ્પમત્તકેપિ કારણે સહસા કુદ્ધસ્સ કોધો. ન ચિરન્તિ અચિરં અપ્પહીનતાય નાનુસેતિ. યથા પન પથવિયં આકડ્ઢિત્વા કતલેખા વાતાદીહિ ખિપ્પં નસ્સતિ, એવમસ્સ સહસા ઉપ્પન્નોપિ કોધો ખિપ્પમેવ નિબ્બાતીતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો પથવિયં લેખા વિય કુજ્ઝનભાવેન અચિરટ્ઠિતિકતો પથવીલેખૂપમોતિ વુચ્ચતિ.

૧૧૫. આગાળ્હેનાતિ અતિગાળ્હેન મમ્મચ્છેદકેન થદ્ધવચનેન. ફરુસેનાતિ ન સોતસુખેન. અમનાપેનાતિ ન ચિત્તસુખેન. સંસન્દતીતિ એકીભવતિ. સન્ધિયતીતિ ઘટયતિ. સમ્મોદતીતિ નિરન્તરો હોતિ. અથ વા – સંસન્દતીતિ ચિત્તકિરિયાદીસુ ચિત્તેન સમોધાનં ગચ્છતિ. ખીરોદકં વિય એકીભાવં ઉપેતીતિ અત્થો. સન્ધિયતીતિ ઠાનગમનાદીસુ કાયકિરિયાદીસુ કાયેન સમોધાનં ગચ્છતિ. તિલતણ્ડુલા વિય મિસ્સીભાવં ઉપેતીતિ અત્થો. સમ્મોદતીતિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીસુ વચીકિરિયાસુ વાચાય સમોધાનં ગચ્છતિ. વિપ્પવાસગતોપિ પિયસહાયકો વિય પિયતરભાવં ઉપેતીતિ અત્થો. અપિચ – કિચ્ચકરણીયેસુ તેહિ સદ્ધિં આદિતોવ એકકિરિયભાવં ઉપગચ્છન્તો સંસન્દતિ. યાવ મજ્ઝા પવત્તન્તો સન્ધિયતિ, યાવ પરિયોસાના અનિવત્તન્તો સમ્મોદતીતિપિ વેદિતબ્બો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો ઉદકલેખા વિય ખિપ્પં સંસન્દનતો ઉદકલેખૂપમોતિ વુચ્ચતિ.

૧૧૬. પોત્થકૂપમેસુ – યાય ઉપમાય તે પોત્થકૂપમાતિ વુચ્ચન્તિ, તં તાવ ઉપમં દસ્સેતું તયો પોત્થકાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ નવોતિ નવવાયિમો. પોત્થકોતિ સાણવાકસાટકો. દુબ્બણ્ણોતિ વિવણ્ણો. દુક્ખસમ્ફસ્સોતિ ખરસમ્ફસ્સો. અપ્પગ્ઘોતિ અતિબહું અગ્ઘન્તો કહાપણગ્ઘનકો હોતિ. મજ્ઝિમોતિ પરિભોગમજ્ઝિમો. સો હિ નવભાવં અતિક્કમિત્વા જિણ્ણભાવં અપ્પત્તો મજ્ઝે પરિભોગકાલેપિ દુબ્બણ્ણો ચ દુક્ખસમ્ફસ્સો ચ અપ્પગ્ઘોયેવ ચ હોતિ. અતિબહું અગ્ઘન્તો અડ્ઢં અગ્ઘતિ. જિણ્ણકાલે પન અડ્ઢમાસકં વા કાકણિકં વા અગ્ઘતિ. ઉક્ખલિપરિમજ્જનન્તિ કાળુક્ખલિપરિપુઞ્છનં.

નવોતિ ઉપસમ્પદાય પઞ્ચવસ્સકાલતો હેટ્ઠા જાતિયા સટ્ઠિવસ્સોપિ નવોયેવ. દુબ્બણ્ણતાયાતિ સરીરવણ્ણેનપિ ગુણવણ્ણેનપિ દુબ્બણ્ણતાય. દુસ્સીલસ્સ હિ પરિસમજ્ઝે નિસિન્નસ્સ નિત્તેજતાય સરીરવણ્ણોપિ ન સમ્પજ્જતિ, ગુણવણ્ણે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યે ખો પનસ્સાતિ યે ખો પન તસ્સ ઉપટ્ઠાકા વા ઞાતિમિત્તાદયો વા એતં પુગ્ગલં સેવન્તિ. તેસં તન્તિ તેસં પુગ્ગલાનં છ સત્થારે સેવન્તાનં મિચ્છાદિટ્ઠિકાનં વિય, દેવદત્તં સેવન્તાનં કોકાલિકાદીનં વિય ચ તં સેવનં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય હોતિ. મજ્ઝિમોતિ પઞ્ચવસ્સકાલતો પટ્ઠાય યાવ નવવસ્સકાલા મજ્ઝિમો નામ. થેરોતિ દસવસ્સકાલતો પટ્ઠાય થેરો નામ. એવમાહંસૂતિ એવં વદન્તિ. કિં નુ ખો તુય્હન્તિ તુય્હં બાલસ્સ ભણિતેન કો અત્થોતિ વુત્તં હોતિ. તથારૂપન્તિ તથાજાતિકં તથાસભાવં ઉક્ખેપનીયકમ્મસ્સ કારણભૂતં.

૧૧૭. કાસિકવત્થૂપમેસુ – કાસિકવત્થં નામ તયો કપ્પાસંસૂ ગહેત્વા કન્તિતસુત્તેન વાયિતં સુખુમવત્થં. તં નવવાયિમં અનગ્ઘં હોતિ. પરિભોગમજ્ઝિમં વીસમ્પિ તિંસમ્પિ સહસ્સાનિ અગ્ઘતિ. જિણ્ણકાલે પન અટ્ઠપિ દસપિ સહસ્સાનિ અગ્ઘતિ.

તેસં તં હોતીતિ તેસં સમ્માસમ્બુદ્ધાદયો સેવન્તાનં વિય તં સેવનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય હોતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધઞ્હિ એકં નિસ્સાય યાવજ્જકાલા મુચ્ચનકસત્તાનં પમાણં નત્થિ. તથા સારિપુત્તત્થેરમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરે અવસેસે ચ અસીતિમહાસાવકે નિસ્સાય સગ્ગં ગતસત્તાનં પમાણં નત્થિ. યાવજ્જકાલા તેસં દિટ્ઠાનુગતિં પટિપન્નસત્તાનમ્પિ પમાણં નત્થિયેવ. આધેય્યં ગચ્છતીતિ તસ્સ મહાથેરસ્સ તં અત્થનિસ્સિતં વચનં યથા ગન્ધકરણ્ડકે કાસિકવત્થં આધાતબ્બતં ઠપેતબ્બતં ગચ્છતિ, એવં ઉત્તમઙ્ગે સિરસ્મિં હદયે ચ આધાતબ્બતં ઠપેતબ્બતમ્પિ ગચ્છતિ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં.

૧૧૮. સુપ્પમેય્યાદીસુ – સુખેન પમેતબ્બોતિ સુપ્પમેય્યો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સત્તલોકે. ઉદ્ધતોતિ ઉદ્ધચ્ચેન સમન્નાગતો. ઉન્નળોતિ ઉગ્ગતનળો; તુચ્છમાનં ઉક્ખિપિત્વા ઠિતોતિ અત્થો. ચપલોતિ પત્તમણ્ડનાદિના ચાપલ્લેન સમન્નાગતો. મુખરોતિ મુખખરો. વિકિણ્ણવાચોતિ અસંયતવચનો. અસમાહિતોતિ ચિત્તેકગ્ગતારહિતો. વિબ્ભન્તચિત્તોતિ ભન્તચિત્તો, ભન્તગાવીભન્તમિગીસપ્પટિભાગો. પાકટિન્દ્રિયોતિ વિવટિન્દ્રિયો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો ‘સુપ્પમેય્યો’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ પરિત્તસ્સ ઉદકસ્સ સુખેન પમાણં ગય્હતિ; એવમેવ ઇમેહિ અગુણઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ સુખેન પમાણં ગય્હતિ. તેનેસ ‘સુપ્પમેય્યો’તિ વુત્તો.

૧૧૯. દુક્ખેન પમેતબ્બોતિ દુપ્પમેય્યો. અનુદ્ધતાદીનિ વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બાનિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો ‘દુપ્પમેય્યો’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ મહાસમુદ્દસ્સ દુક્ખેન પમાણં ગય્હતિ; એવમેવ ઇમેહિ ગુણઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ દુક્ખેન પમાણં ગય્હતિ. તાદિસો ‘અનાગામી નુ ખો, ખીણાસવો નુ ખો’તિ વત્તબ્બતં ગચ્છતિ, તેનેસ ‘દુપ્પમેય્યો’તિ વુત્તો.

૧૨૦. ન સક્કા પમેતુન્તિ અપ્પમેય્યો. યથા હિ આકાસસ્સ ન સક્કા પમાણં ગહેતું, એવં ખીણાસવસ્સ. તેનેસ ‘અપ્પમેય્યો’તિ વુત્તો.

૧૨૧. ન સેવિતબ્બાદીસુ – ન સેવિતબ્બોતિ ન ઉપસઙ્કમિતબ્બો. ન ભજિતબ્બોતિ ન અલ્લીયિતબ્બો. ન પયિરુપાસિતબ્બોતિ ન સન્તિકે નિસીદનવસેન પુનપ્પુનં ઉપાસિતબ્બો. હીનો હોતિ સીલેનાતિઆદીસુ ઉપાદાયુપાદાય હીનતા વેદિતબ્બા. યો હિ પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખતિ, સો દસ સીલાનિ રક્ખન્તેન ન સેવિતબ્બો. યો પન દસ સીલાનિ રક્ખતિ, સો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં રક્ખન્તેન ન સેવિતબ્બો. અઞ્ઞત્ર અનુદ્દયા અઞ્ઞત્ર અનુકમ્પાતિ ઠપેત્વા અનુદ્દયઞ્ચ અનુકમ્પઞ્ચ. અત્તનો અત્થાય એવ હિ એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો. અનુદ્દયાનુકમ્પાવસેન પન તં ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ.

૧૨૨. સદિસો હોતીતિ સમાનો હોતિ. સીલસામઞ્ઞગતાનં સતન્તિ સીલેન સમાનભાવં ગતાનં સન્તાનં. સીલકથા ચ નો ભવિસ્સતીતિ એવં સમાનસીલાનં અમ્હાકં સીલમેવ આરબ્ભ કથા ભવિસ્સતિ. સા ચ નો ફાસુ ભવિસ્સતીતિ સા ચ સીલકથા અમ્હાકં ફાસુવિહારો સુખવિહારો ભવિસ્સતિ. સા ચ નો પવત્તિની ભવિસ્સતીતિ સા ચ અમ્હાકં કથા દિવસમ્પિ કથેન્તાનં પવત્તિની ભવિસ્સતિ, ન પટિહઞ્ઞિસ્સતિ. દ્વીસુ હિ સીલવન્તેસુ એકેન સીલસ્સ વણ્ણે કથિતે ઇતરો અનુમોદતિ; તેન તેસં કથા ફાસુ ચેવ હોતિ, પવત્તિની ચ. એકસ્મિં પન દુસ્સીલે સતિ દુસ્સીલસ્સ સીલકથા દુક્કથાતિ નેવ સીલકથા હોતિ, ન ફાસુ હોતિ, ન પવત્તિની. સમાધિપઞ્ઞાકથાસુપિ એસેવ નયો. દ્વે હિ સમાધિલાભિનો સમાધિકથં, સપ્પઞ્ઞા ચ પઞ્ઞાકથં કથેન્તા, રત્તિં વા દિવસં વા અતિક્કન્તમ્પિ ન જાનન્તિ.

૧૨૩. સક્કત્વા ગરું કત્વાતિ સક્કારઞ્ચેવ ગરુકારઞ્ચ કરિત્વા. અધિકો હોતીતિ અતિરેકો હોતિ. સીલક્ખન્ધન્તિ સીલરાસિં. પરિપૂરેસ્સામીતિ તં અતિરેકસીલં પુગ્ગલં નિસ્સાય અત્તનો અપરિપૂરં સીલરાસિં પરિપૂરં કરિસ્સામિ. તત્થ તત્થ પઞ્ઞાય અનુગ્ગહેસ્સામીતિ એત્થ સીલસ્સ અસપ્પાયે અનુપકારધમ્મે વજ્જેત્વા સપ્પાયે ઉપકારધમ્મે સેવન્તો તસ્મિં તસ્મિં ઠાને સીલક્ખન્ધં પઞ્ઞાય અનુગ્ગણ્હાતિ નામ. સમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધેસુપિ એસેવ નયો.

૧૨૪. જિગુચ્છિતબ્બાદીસુ – જિગુચ્છિતબ્બોતિ ગૂથં વિય જિગુચ્છિતબ્બો. અથ ખો નન્તિ અથ ખો અસ્સ. કિત્તિસદ્દોતિ કથાસદ્દો. એવમેવન્તિ એત્થ ગૂથકૂપો વિય દુસ્સીલ્યં દટ્ઠબ્બં. ગૂથકૂપે પતિત્વા ઠિતો ધમનીઅહિ વિય દુસ્સીલપુગ્ગલો. ગુથકૂપતો ઉદ્ધરિયમાનેન તેન અહિના પુરિસસ્સ સરીરં આરુળ્હેનાપિ અદટ્ઠભાવો વિય દુસ્સીલં સેવમાનસ્સાપિ તસ્સ કિરિયાય કારણભાવો સરીરં ગૂથેન મક્ખેત્વા અહિનો ગતકાલો વિય દુસ્સીલં સેવમાનસ્સ પાપકિત્તિસદ્દસ્સ અબ્ભુગ્ગમનકાલો વેદિતબ્બો.

૧૨૫. તિન્દુકાલાતન્તિ તિન્દુકરુક્ખઅલાતં. ભિય્યોસો મત્તાય ચિચ્ચિટાયતીતિ તઞ્હિ ઝાયમાનં પકતિયાપિ પપટિકાયો મુઞ્ચન્તં ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાતિ સદ્દં કરોતિ. ઘટ્ટિતં પન અધિમત્તં કરોતીતિ અત્થો. એવમેવન્તિ એવમેવં કોધનો અત્તનો ધમ્મતાયપિ ઉદ્ધતો ચણ્ડિકતો હુત્વા ચરતિ. અપ્પમત્તકં પન વચનં વુત્તકાલે ‘માદિસં નામ એવં વદતી’તિ અતિરેકતરં ઉદ્ધતો ચણ્ડિકતો હુત્વા ચરતિ. ગૂથકૂપોતિ ગૂથપુણ્ણકૂપો, ગૂથરાસિયેવ વા. ઓપમ્મસંસન્દનં પનેત્થ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. તસ્મા એવરૂપો પુગ્ગલો અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો, ન સેવિતબ્બોતિ યસ્મા કોધનો અતિસેવિયમાનોપિ અતિઉપસઙ્કમિયમાનોપિ કુજ્ઝતિયેવ, ‘કિં ઇમિના’તિ પટિક્કમન્તોપિ કુજ્ઝતિયેવ, તસ્મા પલાલગ્ગિ વિય અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો, ન સેવિતબ્બો. કિં વુત્તં હોતિ? યો હિ પલાલગ્ગિં અતિઉપસઙ્કમિત્વા તપ્પતિ, તસ્સ સરીરં ઝાયતિ. યો અતિપટિક્કમિત્વા તપ્પતિ, તસ્સ સીતં ન વૂપસમ્મતિ. અનુપસઙ્કમિત્વા અપટિક્કમિત્વા પન મજ્ઝત્તભાવેન તપ્પેન્તસ્સ સીતં વૂપસમ્મતિ, કાયોપિ ન ડય્હતિ. તસ્મા પલાલગ્ગિ વિય કોધનો પુગ્ગલો મજ્ઝત્તભાવેન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો, ન સેવિતબ્બો, ન ભજિતબ્બો, ન પયિરુપાસિતબ્બો.

૧૨૬. કલ્યાણમિત્તોતિ સુચિમિત્તો. કલ્યાણસહાયોતિ સુચિસહાયો. સહાયોતિ સહગામી સદ્ધિંચરો. કલ્યાણસમ્પવઙ્કોતિ કલ્યાણેસુ સુચિપુગ્ગલેસુ સમ્પવઙ્કો, તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારમાનસોતિ અત્થો.

૧૨૭. સીલેસુ પરિપૂરકારીતિઆદીસુ – સીલેસુ પરિપૂરકારિનોતિ એતે અરિયસાવકા યાનિ તાનિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતાનિ, આદિબ્રહ્મચરિયકાનિ, પારાજિકસઙ્ખાતાનિ ચત્તારિ મહાસીલસિક્ખાપદાનિ, તેસં અવીતિક્કમનતો યાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ આપજ્જન્તિ, તેહિ ચ વુટ્ઠાનતો સીલેસુ યં કત્તબ્બં, તં પરિપૂરં સમત્તં કરોન્તીતિ ‘સીલેસુ પરિપૂરકારિનો’તિ વુચ્ચન્તિ. સમાધિપારિબન્ધકાનં પન કામરાગબ્યાપાદાનં, પઞ્ઞાપારિબન્ધકસ્સ ચ સચ્ચપટિચ્છાદકસ્સ મોહસ્સ અસમૂહતત્તા, સમાધિં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવેન્તાપિ સમાધિપઞ્ઞાસુ યં કત્તબ્બં તં મત્તસો પમાણેન પદેસમત્તમેવ કરોન્તીતિ સમાધિસ્મિં પઞ્ઞાય ચ મત્તસો કારિનોતિ વુચ્ચન્તિ. ઇમિના ઉપાયેન ઇતરેસુપિ દ્વીસુ નયેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્રાયં અપરોપિ સુત્તન્તનયો –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં મત્તસો કારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ તાનિ આપજ્જતિપિ, વુટ્ઠાતિપિ. તં કિસ્સ હેતુ? ન હિ મેત્થ, ભિક્ખવે, અભબ્બતા વુત્તા. યાનિ ચ ખો તાનિ સિક્ખાપદાનિ આદિબ્રહ્મચરિયકાનિ બ્રહ્મચરિયસારુપ્પાનિ, તત્થ ધુવસીલો ચ હોતિ, ઠિતસીલો ચ, સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ, અવિનિપાતધમ્મો નિયતો સમ્બોધિપરાયણો. ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ…પે… સો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા, રાગદોસમોહાનં તનુત્તા, સકદાગામી હોતિ; સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ. ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી હોતિ, સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય મત્તસો કારી. સો યાનિ તાનિ…પે… સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં…પે… અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકા. ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સીલેસુ પરિપૂરકારી, સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારી, પઞ્ઞાય પરિપૂરકારી. સો યાનિ તાનિ ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ…પે… સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસુ. સો આસવાનં ખયા…પે… ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૭).

૧૩૦. સત્થારનિદ્દેસે – પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેતીતિ પહાનં સમતિક્કમં પઞ્ઞપેતિ. તત્રાતિ તેસુ તીસુ જનેસુ. તેન દટ્ઠબ્બોતિ તેન પઞ્ઞાપનેન સો સત્થા રૂપાવચરસમાપત્તિયા લાભીતિ દટ્ઠબ્બોતિ અત્થો. દુતિયવારેપિ એસેવ નયો. સમ્માસમ્બુદ્ધો સત્થા તેન દટ્ઠબ્બોતિ તેન તિત્થિયેહિ અસાધારણેન પઞ્ઞાપનેન અયં તતિયો સત્થા સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો દટ્ઠબ્બો. તિત્થિયા હિ કામાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તા રૂપભવં વક્ખન્તિ. રૂપાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તા અરૂપભવં વક્ખન્તિ. વેદનાનં પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તા અસઞ્ઞભવં વક્ખન્તિ. સમ્મા પઞ્ઞપેન્તા ‘એવં પઞ્ઞપેય્યું’, નો ચ સમ્મા પઞ્ઞપેતું સક્કોન્તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધો પન કામાનં પરિઞ્ઞં પહાનં અનાગામિમગ્ગેન પઞ્ઞપેતિ. રૂપવેદનાનં પરિઞ્ઞં પહાનં અરહત્તમગ્ગેન પઞ્ઞપેતિ. ઇમે તયો સત્થારોતિ ઇમે દ્વે જના બાહિરકા, એકો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ – ઇમસ્મિં લોકે તયો સત્થારો નામ.

૧૩૧. દુતિયે સત્થારનિદ્દેસે – દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે. અત્તાનં સચ્ચતો થેતતો પઞ્ઞપેતીતિ ‘‘અત્તા નામેકો અત્થિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો’’તિ ભૂતતો થિરતો પઞ્ઞપેતિ. અભિસમ્પરાયઞ્ચાતિ અપરસ્મિં અત્તભાવે એવમેવ પઞ્ઞપેતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના.