૧. એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૧. ઇદાનિ યથાઠપિતં માતિકં આદિતો પટ્ઠાય વિભજિત્વા દસ્સેતું – કતમો ચ પુગ્ગલો સમયવિમુત્તોતિઆદિમાહ. તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં સત્તલોકે. એકચ્ચો પુગ્ગલોતિ એકો પુગ્ગલો. કાલેન કાલન્તિ એત્થ ભુમ્મવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. એકેકસ્મિં કાલેતિ વુત્તં હોતિ. સમયેન સમયન્તિ ઇદં પુરિમસ્સેવ વેવચનં. અટ્ઠ વિમોક્ખેતિ રૂપાવચરારૂપાવચરઅટ્ઠસમાપત્તિયો. તાસઞ્હિ પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુચ્ચનતો વિમોક્ખોતિ નામં. કાયેનાતિ વિમોક્ખસહજાતેન નામકાયેન. ફુસિત્વા વિહરતીતિ પટિલભિત્વા ઇરિયતિ. કતમસ્મિં પનેસ કાલે વિમોક્ખે ફુસિત્વા વિહરતીતિ? સમાપત્તિં સમાપજ્જિતુકામસ્સ હિ કાલો નામ અત્થિ, અકાલો નામ અત્થિ. તત્થ પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનકાલો, વત્તકરણકાલો ચ સમાપજ્જનસ્સ અકાલો નામ. સરીરં પન પટિજગ્ગિત્વા વત્તં કત્વા વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા નિસિન્નસ્સ યાવ પિણ્ડાય ગમનકાલો નાગચ્છતિ, એતસ્મિં અન્તરે સમાપજ્જનસ્સ કાલો નામ.

પિણ્ડાય ગમનકાલં પન સલ્લક્ખેત્વા નિક્ખન્તસ્સ ચેતિયવન્દનકાલો, ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતસ્સ વિતક્કમાળકે ઠાનકાલો પિણ્ડાય ગમનકાલો ગામે ચરણકાલો; આસનસાલાય યાગુપાનકાલો વત્તકરણકાલોતિ અયમ્પિ સમાપજ્જનસ્સ અકાલો નામ. આસનસાલાય પન વિવિત્તે ઓકાસે સતિ યાવ ભત્તકાલો નાગચ્છતિ, એતસ્મિમ્પિ અન્તરે સમાપજ્જનસ્સ કાલો નામ. ભત્તં પન ભુઞ્જનકાલો, વિહારગમનકાલો, પત્તચીવરપટિસામનકાલો, દિવાવત્તકરણકાલો, પરિપુચ્છાદાનકાલોતિ અયમ્પિ સમાપજ્જનસ્સ અકાલો નામ. યો અકાલો, સ્વેવ અસમયો. તં સબ્બમ્પિ ઠપેત્વા અવસેસે કાલે કાલે, સમયે સમયે વુત્તપ્પકારે અટ્ઠ વિમોક્ખે સહજાતનામકાયેન પટિલભિત્વા વિહરન્તો, ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો…પે… વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ.

અપિચેસ સફસ્સકેહિ સહજાતનામધમ્મેહિ સહજાતધમ્મે ફુસતિયેવ નામ, ઉપચારેન અપ્પનં ફુસતિયેવ નામ. પુરિમાય અપ્પનાય અપરં અપ્પનં ફુસતિયેવ. યેન હિ સદ્ધિં યે ધમ્મા સહજાતા, તેન તે પટિલદ્ધા નામ હોન્તિ. ફસ્સેનાપિ ફુટ્ઠાયેવ નામ હોન્તિ. ઉપચારમ્પિ અપ્પનાય પટિલાભકારણમેવ, તથા પુરિમા અપ્પના અપરઅપ્પનાય. તત્રાસ્સ એવં સહજાતેહિ સહજાતાનં ફુસના વેદિતબ્બા – પઠમજ્ઝાનઞ્હિ વિતક્કાદીહિ પઞ્ચઙ્ગિકં. તસ્મિં ઠપેત્વા તાનિ અઙ્ગાનિ સેસા અતિરેકપણ્ણાસધમ્મા ચત્તારો ખન્ધા નામ હોન્તિ. તેન નામકાયેન પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિવિમોક્ખં ફુસિત્વા પટિલભિત્વા વિહરતિ. દુતિયં ઝાનં પીતિસુખચિત્તેકગ્ગતાહિ તિવઙ્ગિકં, તતિયં સુખચિત્તેકગ્ગતાહિ દુવઙ્ગિકં, ચતુત્થં ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાહિ દુવઙ્ગિકં, તથા આકાસાનઞ્ચાયતનં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનઞ્ચ. તત્થ ઠપેત્વા તાનિ અઙ્ગાનિ સેસા અતિરેકપણ્ણાસધમ્મા ચત્તારો ખન્ધા નામ હોન્તિ. તેન નામકાયેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિવિમોક્ખં ફુસિત્વા પટિલભિત્વા વિહરતિ.

પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સઙ્ખારગતં, મગ્ગપઞ્ઞાય ચતુસચ્ચધમ્મે પસ્સિત્વા. એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ ઉપડ્ઢુપડ્ઢા પઠમમગ્ગાદિવજ્ઝા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો સમયવિમુત્તોતિ એત્થ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી પુથુજ્જનો તેન નામકાયેન ફુસિત્વા વિહરતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. પાળિયં પન ‘‘એકચ્ચે આસવા પરિક્ખીણા’’તિ વુત્તં. પુથુજ્જનસ્સ ચ ખીણા આસવા નામ નત્થિ, તસ્મા સો ન ગહિતો. અટ્ઠસમાપત્તિલાભી ખીણાસવોપિ તેન નામકાયેન ફુસિત્વા વિહરતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. તસ્સ પન અપરિક્ખીણાસવા નામ નત્થિ, તસ્મા સોપિ ન ગહિતો. સમયવિમુત્તોતિ પન તિણ્ણં સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામીનંયેવેતં નામન્તિ વેદિતબ્બં.

૨. અસમયવિમુત્તનિદ્દેસે – પુરિમસદિસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અસમયવિમુત્તોતિ પનેત્થ સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવસ્સેતં નામં. સુક્ખવિપસ્સકા પન સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો ચ ખીણાસવા પુથુજ્જના ચ ઇમસ્મિં દુકે ન લબ્ભન્તિ, દુકમુત્તકપુગ્ગલા નામ હોન્તિ. તસ્મા સત્થા અત્તનો બુદ્ધસુબુદ્ધતાય હેટ્ઠા ગહિતે ચ અગ્ગહિતે ચ સઙ્કડ્ઢિત્વા સદ્ધિં પિટ્ઠિવટ્ટકેહિ તન્તિં આરોપેન્તો સબ્બેપિ અરિયપુગ્ગલાતિઆદિમાહ. તત્થ અરિયે વિમોક્ખેતિ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયેતિ સઙ્ખં ગતે લોકુત્તરવિમોક્ખે. ઇદં વુત્તં હોતિ – બાહિરાનઞ્હિ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં સમાપજ્જન્તસ્સ સમયોપિ અત્થિ અસમયોપિ. મગ્ગવિમોક્ખેન વિમુચ્ચનસ્સ સમયો વા અસમયો વા નત્થિ. યસ્સ સદ્ધા બલવતી, વિપસ્સના ચ આરદ્ધા, તસ્સ ગચ્છન્તસ્સ તિટ્ઠન્તસ્સ નિસીદન્તસ્સ નિપજ્જન્તસ્સ ખાદન્તસ્સ ભુઞ્જન્તસ્સ મગ્ગફલપટિવેધો નામ ન હોતીતિ નત્થિ. ઇતિ મગ્ગવિમોક્ખેન વિમુચ્ચનસ્સ સમયો વા અસમયો વા નત્થીતિ હેટ્ઠા ગહિતે ચ અગ્ગહિતે ચ સઙ્કડ્ઢિત્વા ઇમં પિટ્ઠિવટ્ટકં તન્તિં આરોપેસિ ધમ્મરાજા. સમાપત્તિલાભી પુથુજ્જનો ઇમાયપિ તન્તિયા અગ્ગહિતોવ. ભજાપિયમાનો પન સમાપત્તિવિક્ખમ્ભિતાનં કિલેસાનં વસેન સમયવિમુત્તભાવં ભજેય્ય.

૩. કુપ્પધમ્માકુપ્પધમ્મનિદ્દેસેસુ – યસ્સ અધિગતો સમાપત્તિધમ્મો કુપ્પતિ નસ્સતિ, સો કુપ્પધમ્મો. રૂપસહગતાનન્તિ રૂપનિમિત્તસઙ્ખાતેન રૂપેન સહગતાનં. તેન સદ્ધિં પવત્તાનં ન વિના રૂપારમ્મણાનં ચતુન્નં રૂપાવચરજ્ઝાનાનન્તિ અત્થો. અરૂપસહગતાનન્તિ રૂપતો અઞ્ઞં, ન રૂપન્તિ અરૂપં. અરૂપેન સહગતાનં તેન સદ્ધિં પવત્તાનં ન વિના અરૂપારમ્મણાનં ચતુન્નં અરૂપાવચરજ્ઝાનાનન્તિ અત્થો. ન નિકામલાભીતિ પઞ્ચહાકારેહિ અચિણ્ણવસિતાય ઇચ્છિતાકારેન અલદ્ધત્તા ન નિકામલાભી. અપ્પગુણસમાપત્તિકોતિ અત્થો. ન અકિચ્છલાભીતિ કિચ્છલાભી દુક્ખલાભી. યો આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો ઉપચારં પાપેન્તો અપ્પનં પાપેન્તો ચિત્તમઞ્જૂસં લભન્તો દુક્ખેન કિચ્છેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તો તં સમ્પદં પાપુણિતું સક્કોતિ, સો ન અકિચ્છલાભી નામ. ન અકસિરલાભીતિ અવિપુલલાભી. સમાપત્તિં અપ્પેત્વા અદ્ધાનં ફરિતું ન સક્કોતિ. એકં દ્વે ચિત્તવારે વત્તેત્વા સહસાવ વુટ્ઠાતીતિ અત્થો.

યત્થિચ્છકન્તિ યસ્મિં ઓકાસે સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિતું ઇચ્છતિ. યદિચ્છકન્તિ કસિણજ્ઝાનં વા આનાપાનજ્ઝાનં વા બ્રહ્મવિહારજ્ઝાનં વા અસુભજ્ઝાનં વાતિ યં યં સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિતું ઇચ્છતિ. યાવતિચ્છકન્તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદેન યત્તકં કાલં ઇચ્છતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યત્થ યત્થ યં યં સમાપત્તિં યત્તકં અદ્ધાનં સમાપજ્જિતુમ્પિ વુટ્ઠાતુમ્પિ ઇચ્છતિ, તત્થ તત્થ તં તં સમાપત્તિં તત્તકં અદ્ધાનં સમાપજ્જિતુમ્પિ વુટ્ઠાતુમ્પિ ન સક્કોતિ. ચન્દં વા સૂરિયં વા ઉલ્લોકેત્વા ‘ઇમસ્મિં ચન્દે વા સૂરિયે વા એત્તકં ઠાનં ગતે વુટ્ઠહિસ્સામી’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા ઝાનં સમાપન્નો યથાપરિચ્છેદેન વુટ્ઠાતું ન સક્કોતિ, અન્તરાવ વુટ્ઠાતિ; સમાપત્તિયા અપ્પગુણતાયાતિ.

પમાદમાગમ્માતિ પમાદં પટિચ્ચ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવંવિધો પુગ્ગલો કુપ્પધમ્મોતિ વુચ્ચતિ. ઇદં પન અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો પુથુજ્જનસ્સ સોતાપન્નસ્સ સકદાગામિનોતિ તિણ્ણં પુગ્ગલાનં નામં. એતેસઞ્હિ સમાધિપારિબન્ધકા વિપસ્સનાપારિબન્ધકા ચ ધમ્મા ન સુવિક્ખમ્ભિતા, ન સુવિક્ખાલિતા, તેન તેસં સમાપત્તિ નસ્સતિ પરિહાયતિ. સા ચ ખો નેવ સીલભેદેન, નાપત્તિવીતિક્કમેન. ન ગરુકમોક્ખધમ્મો પનેસ અપ્પમત્તકેનપિ કિચ્ચકરણીયેન વા વત્તભેદમત્તકેન વા નસ્સતિ.

તત્રિદં વત્થુ – એકો કિર થેરો સમાપત્તિં વળઞ્જેતિ. તસ્મિં પિણ્ડાય ગામં પવિટ્ઠે દારકા પરિવેણે કીળિત્વા પક્કમિંસુ. થેરો આગન્ત્વા ‘પરિવેણં સમ્મજ્જિતબ્બ’ન્તિ ચિન્તેત્વા અસમ્મજ્જિત્વા વિહારં પવિસિત્વા ‘સમાપત્તિં અપ્પેસ્સામી’તિ નિસીદિ. સો અપ્પેતું અસક્કોન્તો, ‘કિં નુ ખો આવરણ’ન્તિ સીલં આવજ્જન્તો અપ્પમત્તકમ્પિ વીતિક્કમં અદિસ્વા ‘વત્તભેદો નુ ખો અત્થી’તિ ઓલોકેન્તો પરિવેણસ્સ અસમ્મટ્ઠભાવં ઞત્વા સમ્મજ્જિત્વા પવિસિત્વા નિસીદન્તો સમાપત્તિં અપ્પેન્તોવ નિસીદિ.

૪. અકુપ્પધમ્મનિદ્દેસો વુત્તપટિપક્ખવસેનેવ વેદિતબ્બો. અકુપ્પધમ્મોતિ ઇદં પન અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો અનાગામિસ્સ ચેવ ખીણાસવસ્સ ચાતિ દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં નામં. તેસઞ્હિ સમાધિપારિબન્ધકા વિપસ્સનાપારિબન્ધકા ચ ધમ્મા સુવિક્ખમ્ભિતા સુવિક્ખાલિતા; તેન તેસં ભસ્સસઙ્ગણિકારામાદિકિચ્ચેન વા અઞ્ઞેન વા યેન કેનચિ અત્તનો અનુરૂપેન પમાદેન વીતિનામેન્તાનમ્પિ સમાપત્તિ ન કુપ્પતિ, ન નસ્સતિ. સુક્ખવિપસ્સકા પન સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિખીણાસવા ઇમસ્મિં દુકે ન લબ્ભન્તિ; દુકમુત્તકપુગ્ગલા નામ હોન્તિ. તસ્મા સત્થા અત્તનો બુદ્ધસુબુદ્ધતાય હેટ્ઠા ગહિતે ચ અગ્ગહિતે ચ સઙ્કડ્ઢિત્વા ઇમસ્મિમ્પિ દુકે સદ્ધિં પિટ્ઠિવટ્ટકેહિ તન્તિં આરોપેન્તો સબ્બેપિ અરિયપુગ્ગલાતિઆદિમાહ. અટ્ઠન્નઞ્હિ સમાપત્તીનં કુપ્પનં નસ્સનં ભવેય્ય, લોકુત્તરધમ્મસ્સ પન સકિં પટિવિદ્ધસ્સ કુપ્પનં નસ્સનં નામ નત્થિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

૫. પરિહાનધમ્માપરિહાનધમ્મનિદ્દેસાપિ કુપ્પધમ્માકુપ્પધમ્મનિદ્દેસવસેનેવ વેદિતબ્બા. કેવલઞ્હિ ઇધ પુગ્ગલસ્સ પમાદં પટિચ્ચ ધમ્માનં પરિહાનમ્પિ અપરિહાનમ્પિ ગહિતન્તિ ઇદં પરિયાયદેસનામત્તમેવ નાનં. સેસં સબ્બત્થ તાદિસમેવ.

૭. ચેતનાભબ્બનિદ્દેસે – ચેતનાભબ્બોતિ ચેતનાય અપરિહાનિં આપજ્જિતું ભબ્બો. સચે અનુસઞ્ચેતેતીતિ, સચે સમાપજ્જતિ. સમાપત્તિઞ્હિ સમાપજ્જન્તો અનુસઞ્ચેતેતિ નામ. સો ન પરિહાયતિ, ઇતરો પરિહાયતિ.

૮. અનુરક્ખણાભબ્બનિદ્દેસે – અનુરક્ખણાભબ્બોતિ અનુરક્ખણાય અપરિહાનિં આપજ્જિતું ભબ્બો. સચે અનુરક્ખતીતિ સચે અનુપકારધમ્મે પહાય ઉપકારધમ્મે સેવન્તો સમાપજ્જતિ. એવઞ્હિ પટિપજ્જન્તો અનુરક્ખતિ નામ. સો ન પરિહાયતિ, ઇતરો પરિહાયતિ.

ઇમે દ્વેપિ સમાપત્તિં ઠપેતું થાવરં કાતું પટિબલા. ચેતનાભબ્બતો પન અનુરક્ખણાભબ્બોવ બલવતરો. ચેતનાભબ્બો હિ ઉપકારાનુપકારે ધમ્મે ન જાનાતિ. અજાનન્તો ઉપકારધમ્મે નુદતિ નીહરતિ, અનુપકારધમ્મે સેવતિ. સો તે સેવન્તો સમાપત્તિતો પરિહાયતિ. અનુરક્ખણાભબ્બો ઉપકારાનુપકારે ધમ્મે જાનાતિ. જાનન્તો અનુપકારધમ્મે નુદતિ નીહરતિ, ઉપકારધમ્મે સેવતિ. સો તે સેવન્તો સમાપત્તિતો ન પરિહાયતિ.

યથા હિ દ્વે ખેત્તપાલા એકો પણ્ડુરોગેન સરોગો અક્ખમો સીતાદીનં, એકો અરોગો સીતાદીનં સહો. સરોગો હેટ્ઠાકુટિં ન ઓતરતિ, રત્તારક્ખં દિવારક્ખં વિજહતિ. તસ્સ દિવા સુકમોરાદયો ખેત્તં ઓતરિત્વા સાલિસીસં ખાદન્તિ, રત્તિં મિગસૂકરાદયો પવિસિત્વા ખલં તચ્છિ તં વિય છેત્વા ગચ્છન્તિ. સો અત્તનો પમત્તકારણા પુન બીજમત્તમ્પિ ન લભતિ. ઇતરો રત્તારક્ખં દિવારક્ખં ન વિજહતિ. સો અત્તનો અપ્પમત્તકારણા એકકરીસતો ચત્તારિપિ અટ્ઠપિ સકટાનિ લભતિ.

તત્થ સરોગખેત્તપાલો વિય ચેતનાભબ્બો, અરોગો વિય અનુરક્ખણાભબ્બો દટ્ઠબ્બો. સરોગસ્સ અત્તનો પમાદેન પુન બીજમત્તસ્સપિ અલભનં વિય ચેતનાભબ્બસ્સ ઉપકારાનુપકારે ધમ્મે અજાનિત્વા ઉપકારે પહાય અનુપકારે સેવન્તસ્સ સમાપત્તિયા પરિહાનં. ઇતરસ્સ અત્તનો અપ્પમાદેન એકકરીસમત્તતો ચતુઅટ્ઠસકટઉદ્ધરણં વિય અનુરક્ખણાભબ્બસ્સ ઉપકારાનુપકારે ધમ્મે જાનિત્વા અનુપકારે પહાય ઉપકારે સેવન્તસ્સ સમાપત્તિયા અપરિહાનં વેદિતબ્બં. એવં ચેતનાભબ્બતો અનુરક્ખણાભબ્બોવ સમાપત્તિં થાવરં કાતું બલવતરોતિ વેદિતબ્બો.

૯. પુથુજ્જનનિદ્દેસે – તીણિ સંયોજનાનીતિ દિટ્ઠિસંયોજનસીલબ્બતપરામાસસંયોજનવિચિકિચ્છાસંયોજનાનિ. એતાનિ હિ ફલક્ખણે પહીનાનિ નામ હોન્તિ. અયં પન ફલક્ખણેપિ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. તેસં ધમ્માનન્તિ તેસં સંયોજનધમ્માનં. મગ્ગક્ખણસ્મિઞ્હિ તેસં પહાનાય પટિપન્નો નામ હોતિ. અયં પન મગ્ગક્ખણેપિ ન હોતિ. એત્તાવતા વિસ્સટ્ઠકમ્મટ્ઠાનો થૂલબાલપુથુજ્જનોવ ઇધ કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

૧૦. ગોત્રભુનિદ્દેસે – યેસં ધમ્માનન્તિ યેસં ગોત્રભુઞાણેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નાનં પરોપણ્ણાસકુસલધમ્માનં. અરિયધમ્મસ્સાતિ લોકુત્તરમગ્ગસ્સ. અવક્કન્તિ હોતીતિ ઓક્કન્તિ નિબ્બત્તિ પાતુભાવો હોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં નિબ્બાનારમ્મણેન ઞાણેન સબ્બં પુથુજ્જનસઙ્ખં પુથુજ્જનગોત્તં પુથુજ્જનમણ્ડલં પુથુજ્જનપઞ્ઞત્તિં અતિક્કમિત્વા અરિયસઙ્ખં અરિયગોત્તં અરિયમણ્ડલં અરિયપઞ્ઞત્તિં ઓક્કમનતો ગોત્રભૂપુગ્ગલો નામ વુચ્ચતિ.

૧૧. ભયૂપરતનિદ્દેસે – ભયેન ઉપરતોતિ ભયૂપરતો. સત્તપિ સેક્ખા પુથુજ્જના ચ ભાયિત્વા પાપતો ઓરમન્તિ પાપં ન કરોન્તિ. તત્થ પુથુજ્જના દુગ્ગતિભયં, વટ્ટભયં, કિલેસભયં, ઉપવાદભયન્તિ ચત્તારિ ભયાનિ ભાયન્તિ. તેસુ ભાયિતબ્બટ્ઠેન દુગ્ગતિયેવ ભયં દુગ્ગતિભયં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ પુથુજ્જનો ‘સચે ત્વં પાપં કરિસ્સસિ, ચત્તારો અપાયા મુખં વિવરિત્વા ઠિતચ્છાતઅજગરસદિસા, તેસુ દુક્ખં અનુભવન્તો કથં ભવિસ્સસી’તિ દુગ્ગતિભયં ભાયિત્વા પાપં ન કરોતિ. અનમતગ્ગસંસારવટ્ટંયેવ પન વટ્ટભયં નામ. સબ્બમ્પિ અકુસલં કિલેસભયં નામ. ગરહા પન ઉપવાદભયં નામ. તાનિપિ ભાયિત્વા પુથુજ્જનો પાપં ન કરોતિ. સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિનો પન તયો સેક્ખા દુગ્ગતિં અતીતત્તા સેસાનિ તીણિ ભયાનિ ભાયિત્વા પાપં ન કરોન્તિ. મગ્ગટ્ઠકસેક્ખા આગમનવસેન વા અસમુચ્છિન્નભયત્તા વા ભયૂપરતા નામ હોન્તિ. ખીણાસવો ઇમેસુ ચતૂસુ ભયેસુ એકમ્પિ ન ભાયતિ. સો હિ સબ્બસો સમુચ્છિન્નભયો; તસ્મા અભયૂપરતોતિ વુચ્ચતિ. કિં પન સો ઉપવાદમ્પિ ન ભાયતીતિ? ન ભાયતિ. ઉપવાદં પન રક્ખતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. દોણુપ્પલવાપિગામે ખીણાસવત્થેરો વિય.

૧૨. અભબ્બાગમનનિદ્દેસે – સમ્મત્તનિયામાગમનસ્સ અભબ્બોતિ અભબ્બાગમનો. કમ્માવરણેનાતિ પઞ્ચવિધેન આનન્તરિયકમ્મેન. કિલેસાવરણેનાતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા. વિપાકાવરણેનાતિ અહેતુકદુહેતુકપટિસન્ધિયા. અસ્સદ્ધાતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘેસુ સદ્ધારહિતા. અચ્છન્દિકાતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દરહિતા. તે ઠપેત્વા જમ્બુદીપં ઇતરદીપત્તયવાસિનો વેદિતબ્બા. તેસુ હિ મનુસ્સા અચ્છન્દિકભાવં પવિટ્ઠા નામ. દુપ્પઞ્ઞાતિ ભવઙ્ગપઞ્ઞારહિતા. અભબ્બાતિ અપ્પટિલદ્ધમગ્ગફલૂપનિસ્સયા. નિયામન્તિ મગ્ગનિયામં, સમ્મત્તનિયામં. ઓક્કમિતુન્તિ એતં કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તસઙ્ખાતં નિયામં ઓક્કમિતું પવિસિતું તત્થ પતિટ્ઠાતું અભબ્બા.

૧૩. ભબ્બાગમનનિદ્દેસો વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો. એવમિમસ્મિં દુકે યે ચ પુગ્ગલા પઞ્ચાનન્તરિયકા, યે ચ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકા, યેહિ ચ અહેતુકદુહેતુકપટિસન્ધિ ગહિતા, યે ચ બુદ્ધાદીનં ન સદ્દહન્તિ, યેસઞ્ચ કત્તુકમ્યતાછન્દો નત્થિ, યે ચ અપરિપુણ્ણભવઙ્ગપઞ્ઞા, યેસઞ્ચ મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થિ, તે સબ્બેપિ સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમિતું અભબ્બા, વિપરીતા ભબ્બાતિ વુત્તા.

૧૪. નિયતાનિયતનિદ્દેસે – આનન્તરિકાતિ આન્તરિકકમ્મસમઙ્ગિનો. મિચ્છાદિટ્ઠિકાતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિસમઙ્ગિનો. સબ્બેપિ હેતે નિરયસ્સ અત્થાય નિયતત્તા નિયતા નામ. અટ્ઠ પન અરિયપુગ્ગલા સમ્માભાવાય ઉપરૂપરિમગ્ગફલત્થાય ચેવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાય ચ નિયતત્તા નિયતા નામ. અવસેસપુગ્ગલા પન અનિબદ્ધગતિકા. યથા આકાસે ખિત્તદણ્ડો પથવિયં પતન્તો ‘અગ્ગેન વા મજ્ઝેન વા મૂલેન વા પતિસ્સતી’તિ ન ઞાયતિ; એવમેવ ‘અસુકગતિયા નામ નિબ્બત્તિસ્સન્તી’તિ નિયમાભાવા અનિયતા નામાતિ વેદિતબ્બા. યા પન ઉત્તરકુરુકાનં નિયતગતિકતા વુત્તા, ન સા નિયતધમ્મવસેન. મિચ્છત્તસમ્મત્તનિયતધમ્માયેવ હિ નિયતા નામ. તેસઞ્ચ વસેનાયં પુગ્ગલનિયમો કથિતોતિ.

૧૫. પટિપન્નકનિદ્દેસે – મગ્ગસમઙ્ગિનોતિ મગ્ગટ્ઠકપુગ્ગલા. તે હિ ફલત્થાય પટિપન્નત્તા પટિપન્નકા નામ. ફલસમઙ્ગિનોતિ ફલપટિલાભસમઙ્ગિતાય ફલસમઙ્ગિનો. ફલપટિલાભતો પટ્ઠાય હિ તે ફલસમાપત્તિં અસમાપન્નાપિ ફલે ઠિતાયેવ નામ.

૧૬. સમસીસીનિદ્દેસે – અપુબ્બં અચરિમન્તિ અપુરે અપચ્છા, એકપ્પહારેનેવાતિ અત્થો. પરિયાદાનન્તિ પરિક્ખયો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં પુગ્ગલો સમસીસી નામ વુચ્ચતિ. સો પનેસ તિવિધો હોતિ – ઇરિયાપથસમસીસી, રોગસમસીસી, જીવિતસમસીસીતિ. તત્થ યો ચઙ્કમન્તોવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા ચઙ્કમન્તોવ પરિનિબ્બાતિ પદુમત્થેરો વિય; ઠિતકોવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા ઠિતકોવ પરિનિબ્બાતિ કોટપબ્બતવિહારવાસીતિસ્સત્થેરો વિય; નિસિન્નોવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા નિસિન્નોવ પરિનિબ્બાતિ, નિપન્નોવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા નિપન્નોવ પરિનિબ્બાતિ – અયં ઇરિયાપથસમસીસી નામ.

યો પન એકં રોગં પત્વા અન્તોરોગેયેવ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પત્વા તેનેવ રોગેન પરિનિબ્બાતિ – અયં રોગસમસીસી નામ.

કતરો જીવિતસમસીસી નામ? ‘‘સીસન્તિ તેરસ સીસાનિ – પલિબોધસીસઞ્ચ તણ્હા, વિનિબન્ધનસીસઞ્ચ માનો, પરામાસસીસઞ્ચ દિટ્ઠિ, વિક્ખેપસીસઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચં, સંકિલેસસીસઞ્ચ અવિજ્જા, અધિમોક્ખસીસઞ્ચ સદ્ધા, પગ્ગહસીસઞ્ચ વીરિયં, ઉપટ્ઠાનસીસઞ્ચ સતિ, અવિક્ખેપસીસઞ્ચ સમાધિ, દસ્સનસીસઞ્ચ પઞ્ઞા, પવત્તસીસઞ્ચ જીવિતિન્દ્રિયં, ગોચરસીસઞ્ચ વિમોક્ખો, સઙ્ખારસીસઞ્ચ નિરોધો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૮૭). તત્થ કિલેસસીસં અવિજ્જં અરહત્તમગ્ગો પરિયાદિયતિ. પવત્તસીસં જીવિતિન્દ્રિયં ચુતિચિત્તં પરિયાદિયતિ. અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં જીવિતિન્દ્રિયં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાયકં ચિત્તં અવિજ્જં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. અવિજ્જાપરિયાદાયકં ચિત્તં અઞ્ઞં, જીવિતિન્દ્રિયપરિયાદાયકં ચિત્તં અઞ્ઞં. યસ્સ ચેતં સીસદ્વયં સમં પરિયાદાનં ગચ્છતિ, સો જીવિતસમસીસી નામ.

કથમિદં સમં હોતીતિ? વારસમતાય. યસ્મિઞ્હિ વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ – સોતાપત્તિમગ્ગે પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ, સકદાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અનાગામિમગ્ગે પઞ્ચ, અરહત્તમગ્ગે ચત્તારીતિ એકૂનવીસતિયા પચ્ચવેક્ખણઞાણે પતિટ્ઠાય ભવઙ્ગં ઓતરિત્વા પરિનિબ્બાયતિ. ઇમાય વારસમતાય ઇદં ઉભયસીસપરિયાદાનં સમં હોતિ નામ. તેનાયં પુગ્ગલો જીવિતસમસીસીતિ વુચ્ચતિ. અયમેવ ચ ઇધ અધિપ્પેતો.

૧૭. ઠિતકપ્પીનિદ્દેસે – ઠિતો કપ્પોતિ ઠિતકપ્પો, ઠિતકપ્પો અસ્સ અત્થીતિ ઠિતકપ્પી. કપ્પં ઠપેતું સમત્થોતિ અત્થો. ઉડ્ડય્હનવેલા અસ્સાતિ ઝાયનકાલો ભવેય્ય. નેવ તાવાતિ યાવ એસ મગ્ગસમઙ્ગી પુગ્ગલો સોતાપત્તિફલં ન સચ્છિકરોતિ, નેવ તાવ કપ્પો ઝાયેય્ય. ઝાયમાનોપિ અજ્ઝાયિત્વાવ તિટ્ઠેય્ય. કપ્પવિનાસો હિ નામ મહાવિકારો મહાપયોગો કોટિસતસહસ્સચક્કવાળસ્સ ઝાયનવસેન મહાલોકવિનાસો. અયમ્પિ એવં મહાવિનાસો તિટ્ઠેય્ય વાતિ વદતિ. સાસને પન ધરમાને અયં કપ્પવિનાસો નામ નત્થિ. કપ્પવિનાસે સાસનં નત્થિ. ગતકોટિકે હિ કાલે કપ્પવિનાસો નામ હોતિ. એવં સન્તેપિ સત્થા અન્તરાયાભાવં દીપેતું ઇદં કારણં આહરિ – ‘‘ઇદમ્પિ ભવેય્ય, મગ્ગસમઙ્ગિનો પન ફલસ્સ અન્તરાયો ન સક્કા કાતુ’’ન્તિ. અયં પન પુગ્ગલો કપ્પં ઠપેન્તો કિત્તકં કાલં ઠપેય્યાતિ? યસ્મિં વારે મગ્ગવુટ્ઠાનં હોતિ, અથ ભવઙ્ગં આવટ્ટેન્તં મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ. તતો તીણિ અનુલોમાનિ, એકં ગોત્રભુચિત્તં, એકં મગ્ગચિત્તં, દ્વે ફલચિત્તાનિ, પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનીતિ એત્તકં કાલં ઠપેય્ય. ઇમં પનત્થં બાહિરાય આગન્તુકૂપમાયપિ એવં દીપયિંસુ. સચે હિ સોતાપત્તિમગ્ગસમઙ્ગિસ્સ મત્થકૂપરિ યોજનિકં એકગ્ઘનસેલં તિવટ્ટાય રજ્જુયા બન્ધિત્વા ઓલમ્બેય્ય, એકસ્મિં વટ્ટે છિન્ને દ્વીહિ ઓલમ્બેય્ય, દ્વીસુ છિન્નેસુ એકેન ઓલમ્બેય્યેવ, તસ્મિમ્પિ છિન્ને અબ્ભકૂટં વિય આકાસે તિટ્ઠેય્ય, ન ત્વેવ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ મગ્ગાનન્તરફલસ્સ અન્તરાયં કરેય્યાતિ. અયં પન દીપના પરિત્તા, પુરિમાવ મહન્તા. ન કેવલં પન સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠોવ કપ્પં ઠપેતિ, ઇતરે મગ્ગસમઙ્ગિનોપિ ઠપેન્તિયેવ. તેન ભગવા હેટ્ઠા ગહિતઞ્ચ અગ્ગહિતઞ્ચ સબ્બં સઙ્કડ્ઢિત્વા સદ્ધિં પિટ્ઠિવટ્ટકપુગ્ગલેહિ ઇમં તન્તિં આરોપેસિ – ‘‘સબ્બેપિ મગ્ગસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા ઠિતકપ્પિનો’’તિ.

૧૮. અરિયનિદ્દેસે – કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયા. સદેવકેન લોકેન અરણીયત્તા અરિયા. અરિયટ્ઠો નામ પરિસુદ્ધટ્ઠોતિ પરિસુદ્ધત્તાપિ અરિયા. સેસા અપરિસુદ્ધતાય અનરિયા.

૧૯. સેક્ખનિદ્દેસે – મગ્ગસમઙ્ગિનો મગ્ગક્ખણે, ફલસમઙ્ગિનો ચ ફલક્ખણે, અધિસીલસિક્ખાદિકા તિસ્સોપિ સિક્ખા સિક્ખન્તિયેવાતિ સેક્ખા. અરહતા પન અરહત્તફલક્ખણે તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખિતા. પુન તસ્સ સિક્ખનકિચ્ચં નત્થીતિ અસેક્ખા. ઇતિ સત્ત અરિયા સિક્ખન્તીતિ સેક્ખા. ખીણાસવા અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે સીલાદીનં સિક્ખિતત્તા સિક્ખિતઅસેક્ખા નામ. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધા સયમ્ભૂતતાય અસિક્ખિતઅસેક્ખા નામ. સેસપુગ્ગલા નેવ સિક્ખન્તિ ન સિક્ખિતાતિ નેવસેક્ખાનાસેક્ખા.

૨૦. તેવિજ્જનિદ્દેસે – પઠમં પુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઞાણાનિ નિબ્બત્તેત્વા પચ્છા અરહત્તં પત્તોપિ, પઠમં અરહત્તં પત્વા પચ્છા પુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઞાણનિબ્બત્તકોપિ તેવિજ્જોયેવ નામ. સુત્તન્તકથા પન પરિયાયદેસના અભિધમ્મકથા નિપ્પરિયાયદેસનાતિ ઇમસ્મિં ઠાને આગમનીયમેવ ધુરં. તસ્મા પઠમં દ્વે વિજ્જા નિબ્બત્તેત્વા પચ્છા અરહત્તં પત્તોવ ઇધ અધિપ્પેતો. છળભિઞ્ઞેપિ એસેવ નયો.

૨૨. સમ્માસમ્બુદ્ધનિદ્દેસે – પુબ્બે અનનુસ્સુતેસૂતિ પચ્છિમભવે સચ્ચપ્પટિવેધતો પુબ્બે અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ સન્તિકે અસ્સુતપુબ્બેસુ. તતો પુરિમપુરિમેસુ પન ભવેસુ સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તા બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહેત્વા ગતપચ્ચાગતવત્તં આરુય્હ કમ્મટ્ઠાનં અનુલોમં ગોત્રભું આહચ્ચ ઠપેન્તિ. તસ્મા પચ્છિમભવસ્મિંયેવ અનાચરિયકભાવં સન્ધાયેતં વુત્તં. તદા હિ તથાગતો પૂરિતપારમિત્તા અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે સામં અનનુસ્સુતેસુ સઙ્ખતાસઙ્ખતધમ્મેસુ ‘‘ઇદં દુક્ખં…પે… અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ અત્તપચ્ચક્ખેન ઞાણેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝતિ.

તત્થ ચાતિ તસ્મિઞ્ચ ચતુસચ્ચસમ્બોધિસઙ્ખાતે અરહત્તમગ્ગે. સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણાતિ બલેસુ ચ વસીભાવન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચેવ બલેસુ ચ ચિણ્ણવસીભાવં પાપુણાતિ. બુદ્ધાનઞ્હિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ ચેવ દસબલઞાણસ્સ ચ અધિગમનતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં કાતબ્બં નામ નત્થિ. યથા પન ઉભતોસુજાતસ્સ ખત્તિયકુમારસ્સ અભિસેકપ્પત્તિતો પટ્ઠાય ‘ઇદં નામ ઇસ્સરિયં અનાગત’ન્તિ ન વત્તબ્બં, સબ્બં આગતમેવ હોતિ. એવમેવ બુદ્ધાનં અરહત્તમગ્ગસ્સ આગમનતો પટ્ઠાય ‘અયં નામ ગુણો ન આગતો, ન પટિવિદ્ધો, ન પચ્ચક્ખો’તિ ન વત્તબ્બો, સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુગુણા આગતા પટિવિદ્ધા પચ્ચક્ખકતાવ હોન્તિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવં પારમીપૂરણસિદ્ધાનુભાવેન અરિયમગ્ગેન પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુગુણો પુગ્ગલો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ વુચ્ચતિ.

૨૩. પચ્ચેકબુદ્ધનિદ્દેસેપિ – પુબ્બે અનનુસ્સુતેસૂતિ પદે પુબ્બે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચેકબુદ્ધોપિ હિ પચ્છિમભવે અનાચરિયકો અત્તુક્કંસિકઞાણેનેવ પટિવિદ્ધસચ્ચો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચેવ બલેસુ ચ ચિણ્ણવસીભાવં ન પાપુણાતિ.

૨૪. ઉભતોભાગવિમુત્તનિદ્દેસે – અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતીતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સહજાતનામકાયેન પટિલભિત્વા વિહરતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સઙ્ખારગતં, મગ્ગપઞ્ઞાય ચત્તારિ સચ્ચાનિ પસ્સિત્વા ચત્તારોપિ આસવા ખીણા હોન્તિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામાતિ વુચ્ચતિ. અયઞ્હિ દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો. તત્રાયં થેરવાદો – તિપિટકચૂળનાગત્થેરો તાવ આહ – ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તો’’તિ. તિપિટકમહાધમ્મરક્ખિતત્થેરો ‘‘નામનિસ્સિતકો એસો’’તિ વત્વા –

‘‘અચ્ચી યથા વાતવેગેન ખિત્તા, (ઉપસીવાતિ ભગવા;)

અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં;

એવં મુની નામકાયા વિમુત્તો,

અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧૦૮૦);

વત્વા સુત્તં આહરિત્વા ‘‘નામકાયતો ચ રૂપકાયતો ચ સુવિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ આહ. તિપિટકચૂળાભયત્થેરો પનાહ – ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન એકવારં વિમુત્તો મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન એકવારં વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ. ઇમે પન તયોપિ થેરા પણ્ડિતા, ‘તિણ્ણમ્પિ વાદે કારણં દિસ્સતી’તિ તિણ્ણમ્પિ વાદં તન્તિં કત્વા ઠપયિંસુ.

સઙ્ખેપતો પન અરૂપસમાપત્તિયા રૂપકાયતો વિમુત્તો, મગ્ગેન નામકાયતો વિમુત્તોતિ ઉભોહિ ભાગેહિ વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો. સો ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા અરહત્તં પત્તાનં ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તસ્સ અનાગામિનો ચ વસેન પઞ્ચવિધો હોતિ. તત્થ પુરિમા ચત્તારો સમાપત્તિસીસં નિરોધં ન સમાપજ્જન્તીતિ પરિયાયેન ઉભતોભાગવિમુત્તા નામ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભી અનાગામી તં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તોતિ નિપ્પરિયાયેન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠો નામ. નનુ ચ અરૂપાવચરજ્ઝાનમ્પિ ઉપેક્ખાચિત્તેકગ્ગતાહિ દુવઙ્ગિકં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમ્પિ, તસ્મા તમ્પિ પદટ્ઠાનં કત્વા અરહત્તં પત્તેન ઉભતોભાગવિમુત્તેન ભવિતબ્બન્તિ? ન ભવિતબ્બં. કસ્મા? રૂપકાયતો અવિમુત્તત્તા. તઞ્હિ કિલેસકાયતોવ વિમુત્તં, ન રૂપકાયતો; તસ્મા તતો વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ ન હોતિ. અરૂપાવચરં પન નામકાયતો ચ વિમુત્તં રૂપકાયતો ચાતિ તદેવ પાદકં કત્વા અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

૨૫. પઞ્ઞાવિમુત્તનિદ્દેસે – પઞ્ઞાય વિમુત્તોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. સો સુક્ખવિપસ્સકો ચતૂહિ ઝાનેહિ વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તા ચત્તારો ચાતિ પઞ્ચવિધો હોતિ. એતેસુ હિ એકોપિ અટ્ઠવિમોક્ખલાભી ન હોતિ. તેનેવ ન હેવ ખો અટ્ઠ વિમોક્ખેતિઆદિમાહ. અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ પન એકસ્મિં સતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ હોતીતિ.

૨૬. કાયસક્ખિનિદ્દેસે – એકચ્ચે આસવાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગત્તયવજ્ઝા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો કાયસક્ખીતિ વુચ્ચતિ. સો હિ ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખી. ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિપિ કાયસક્ખી. સો સોતાપત્તિફલટ્ઠં આદિં કત્વા યાવ અરહત્તમગ્ગટ્ઠા છબ્બિધો હોતિ.

૨૭. દિટ્ઠિપ્પત્તનિદ્દેસે – ઇદં દુક્ખન્તિ ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખં. દુક્ખસમુદયાદીસુપિ એસેવ નયો. યથાભૂતં પજાનાતીતિ ઠપેત્વા તણ્હં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ‘દુક્ખસચ્ચ’ન્તિ યાથાવસરસતો પજાનાતિ. તણ્હા પન દુક્ખં જનેતિ નિબ્બત્તેતિ, પભાવેતિ, તતો તં દુક્ખં સમુદેતિ; તસ્મા નં અયં ‘દુક્ખસમુદયો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. યસ્મા પન ઇદં દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ નિબ્બાનં પત્વા નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમ્મન્તિ અપ્પવત્તિં ગચ્છન્તિ; તસ્મા નં ‘અયં દુક્ખનિરોધો’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અરિયો પન અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, તં દુક્ખનિરોધં ગચ્છતિ; તેન તં ‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એત્તાવતા નાનાક્ખણે સચ્ચવવત્થાનં દસ્સિતં. ઇદાનિ એકક્ખણે દસ્સેતું તથાગતપ્પવેદિતાતિઆદિમાહ. તત્થ તથાગતપ્પવેદિતાતિ મહાબોધિમણ્ડે નિસીદત્વા તથાગતેન પટિવિદ્ધા વિદિતા પાકટીકતા. ધમ્માતિ ચતુસચ્ચધમ્મા. વોદિટ્ઠા હોન્તીતિ સુદિટ્ઠા હોન્તિ. વોચરિતાતિ સુચરિતા. તેસુ અનેન પઞ્ઞા સુટ્ઠુ ચરાપિતા હોતીતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ વુચ્ચતિ. અયઞ્હિ દિટ્ઠન્તં પત્તો. ‘‘દુક્ખા સઙ્ખારા, સુખો નિરોધો’’તિ ઞાણં હોતિ. દિટ્ઠં વિદિતં સચ્છિકતં પસ્સિતં પઞ્ઞાયાતિ દિટ્ઠપ્પત્તો. અયમ્પિ કાયસક્ખી વિય છબ્બિધોવ હોતિ.

૨૮. સદ્ધાવિમુત્તનિદ્દેસે – નો ચ ખો યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સાતિ યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ આસવા પરિક્ખીણા, ન એવં સદ્ધાવિમુત્તસ્સાતિ અત્થો. કિં પન નેસં કિલેસપ્પહાને નાનત્તં અત્થીતિ? નત્થિ. અથ કસ્મા સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ? આગમનીયનાનત્તેન. દિટ્ઠિપ્પતો હિ આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો અપ્પદુક્ખેન અપ્પકસિરેન અકિલમન્તોવ વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ. સદ્ધાવિમુત્તો પન દુક્ખેન કસિરેન કિલમન્તો હુત્વા વિક્ખમ્ભેતું સક્કોતિ, તસ્મા દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતિ. અપિચ નેસં પઞ્ઞાયપિ નાનત્તં અત્થિયેવ. દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ હિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સનાઞાણં તિક્ખં સૂરં પસન્નં હુત્વા વહતિ. સદ્ધાવિમુત્તસ્સ વિપસ્સનાઞાણં નો તિક્ખં સૂરં પસન્નં હુત્વા વહતિ, તસ્માપિ સો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતિ.

યથા હિ દ્વીસુ તરુણેસુ સિપ્પં દસ્સેન્તેસુ એકસ્સ હત્થે તિખિણો અસિ, એકસ્સ કુણ્ઠો. તિખિણેન અસિના કદલી છિજ્જમાના સદ્દં ન કરોતિ. કુણ્ઠેન અસિના છિજ્જમાના ‘કટકટા’તિ સદ્દં કરોતિ. તત્થ તિખિણેન અસિના સદ્દં અકરોન્તિયા એવ કદલિયા છેદનં વિય દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સનાઞાણસ્સ તિખિણસૂરવિપ્પસન્નભાવો. કુણ્ઠેન અસિના સદ્દં કરોન્તિયાપિ કદલિયા છેદનં વિય સદ્ધાવિમુત્તસ્સ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સનાઞાણસ્સ અતિખિણઅસૂરઅપ્પસન્નભાવો વેદિતબ્બો. ઇમં પન નયં ‘નો’તિ પટિક્ખિપિત્વા, આગમનીયનાનત્તેનેવ સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ સન્નિટ્ઠાનં કતં.

આગમટ્ઠકથાસુ પન વુત્તં – ‘‘એતેસુ હિ સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે સદ્દહન્તસ્સ વિય ઓકપ્પેન્તસ્સ વિય અધિમુચ્ચન્તસ્સ વિય ચ કિલેસક્ખયો હોતિ. દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગક્ખણે કિલેસચ્છેદકઞાણં અદન્ધં તિખિણં સૂરં હુત્વા વહતિ. તસ્મા યથા નામ અતિખિણેન અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં ન મટ્ઠં હોતિ, અસિ ન સીઘં વહતિ, સદ્દો સુય્યતિ, બલવતરો વાયામો કાતબ્બો હોતિ; એવરૂપા સદ્ધાવિમુત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના. યથા પન સુનિસિતેનેવ અસિના કદલિં છિન્દન્તસ્સ છિન્નટ્ઠાનં મટ્ઠં હોતિ, અસિ સીઘં વહતિ, સદ્દો ન સુય્યતિ, બલવવાયામકિચ્ચં ન હોતિ; એવરૂપા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગભાવના વેદિતબ્બા’’તિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો સદ્ધાવિમુત્તોતિ વુચ્ચતિ. અયઞ્હિ સદ્દહન્તો વિમુત્તોતિ સદ્ધાવિમુત્તો. અયમ્પિ કાયસક્ખી વિય છબ્બિધોવ હોતિ.

૨૯. ધમ્માનુસારીનિદ્દેસે – પટિપન્નસ્સાતિ ઇમિના સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠો દસ્સિતો. અધિમત્તન્તિ બલવં. પઞ્ઞં વાહેતીતિ પઞ્ઞાવાહી. પઞ્ઞા ઇમં પુગ્ગલં વહતીતિ પઞ્ઞાવાહીતિપિ વુત્તં હોતિ. પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમન્તિ પઞ્ઞં પુરેચારિકં કત્વા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો ધમ્માનુસારીતિ વુચ્ચતિ. સો હિ પઞ્ઞાસઙ્ખાતેન ધમ્મેન સરતિ અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સેવેતં નામં. ફલે પન પત્તે દિટ્ઠિપ્પત્તો નામ હોતિ.

૩૦. સદ્ધાનુસારીનિદ્દેસેપિ – સદ્ધં વાહેતીતિ સદ્ધાવાહી. સદ્ધા ઇમં પુગ્ગલં વહતીતિ સદ્ધાવાહીતિપિ વુત્તમેવ. સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમન્તિ સદ્ધં પુરેચારિકં કત્વા. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારીતિ વુચ્ચતિ. સો હિ સદ્ધાય સરતિ. અનુસ્સરતીતિ સદ્ધાનુસારી. સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠસ્સેવેતં નામં. ફલે પન પત્તે સદ્ધાવિમુત્તો નામ હોતિ. લોકુત્તરધમ્મઞ્હિ નિબ્બત્તેન્તાનં દ્વે ધુરાનિ નામ, દ્વે અભિનિવેસા નામ, દ્વે સીસાનિ નામ. તત્થ સદ્ધાધુરં પઞ્ઞાધુરન્તિ – દ્વે ધુરાનિ નામ. એકો પન ભિક્ખુ સમથાભિનિવેસેન અભિનિવિસતિ, એકો વિપસ્સનાભિનિવેસેનાતિ – ઇમે દ્વે અભિનિવેસા નામ. એકો ચ મત્થકં પાપુણન્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિ, એકો પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ – ઇમાનિ દ્વે સીસાનિ નામ. યે કેચિ હિ લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેન્તિ, સબ્બે તે ઇમે દ્વે ધમ્મે ધુરં કત્વા ઇમેસુ દ્વીસુ ઠાનેસુ અભિનિવિસિત્વા ઇમેહિ દ્વીહિ ઠાનેહિ વિમુચ્ચન્તિ. તેસુ યો ભિક્ખુ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી પઞ્ઞં ધુરં કત્વા સમથવસેન અભિનિવિટ્ઠો અઞ્ઞતરં અરૂપસમાપત્તિં પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, સો સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે ધમ્માનુસારી નામ. પરતો પન છસુ ઠાનેસુ કાયસક્ખી નામ. અરહત્તફલે પત્તે ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ.

અપરો પઞ્ઞમેવ ધુરં કત્વા વિપસ્સનાવસેન અભિનિવિટ્ઠો સુદ્ધસઙ્ખારે વા રૂપાવચરજ્ઝાનેસુ વા અઞ્ઞતરં સમ્મસિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, અયમ્પિ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણેયેવ ધમ્માનુસારી નામ. પરતો પન છસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિપ્પત્તો નામ. અરહત્તે પત્તે પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ. ઇધ દ્વે નામાનિ અપુબ્બાનિ, તાનિ પુરિમેહિ સદ્ધિં પઞ્ચ હોન્તિ. અપરો અટ્ઠસમાપત્તિલાભી સદ્ધં ધુરં કત્વા સમાધિવસેન અભિનિવિટ્ઠો અઞ્ઞતરં અરૂપસમાપત્તિં પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ – અયં સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી નામ. પરતો છસુ ઠાનેસુ કાયસક્ખીયેવ નામ. અરહત્તે પત્તે ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ. ઇધ એકમેવ નામં અપુબ્બં. તેન સદ્ધિં પુરિમાનિ પઞ્ચ છ હોન્તિ. અપરો સદ્ધમેવ ધુરં કત્વા વિપસ્સનાવસેન અભિનિવિટ્ઠો સુદ્ધસઙ્ખારે વા રૂપાવચરજ્ઝાનેસુ વા અઞ્ઞતરં સમ્મસિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. અયમ્પિ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે સદ્ધાનુસારી નામ. પરતો છસુ ઠાનેસુ સદ્ધાવિમુત્તો નામ. અરહત્તે પત્તે પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ. ઇધાપિ એકમેવ નામં અપુબ્બં. તેન સદ્ધિં પુરિમાનિ છ સત્ત હોન્તિ. ઇમે સત્ત પુગ્ગલા લોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યા નામાતિ.

૩૧. સત્તક્ખત્તુપરમનિદ્દેસે – સત્તક્ખત્તુન્તિ સત્તવારે. સત્તક્ખત્તુપરમા ભવૂપપત્તિ અત્તભાવગ્ગહણં અસ્સ, તતો પરં અટ્ઠમં ભવં નાદિયતીતિ સત્તક્ખત્તુપરમો. સોતાપન્નો હોતીતિ એત્થ સોતોતિ અરિયમગ્ગો, તેન સમન્નાગતો સોતાપન્નો નામ. યથાહ –

‘‘સોતો સોતોતિ હિદં, સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમો નુ ખો, સારિપુત્ત, સોતોતિ? અયમેવ હિ, ભન્તે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સોતો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધીતિ. સોતાપન્નો સોતાપન્નોતિ, હિદં, સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમો નુ ખો, સારિપુત્ત, સોતાપન્નોતિ? યો હિ, ભન્તે, ઇમિના અરિયેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો અયં વુચ્ચતિ સોતાપન્નો, સ્વાયં આયસ્મા એવંનામો એવંગોત્તો ઇતિ વા’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૦૧).

એવં મગ્ગક્ખણેપિ સોતાપન્નો નામ હોતિ. ઇધ પન મગ્ગેન ફલસ્સ નામં દિન્નન્તિ ફલક્ખણે સોતાપન્નો અધિપ્પેતો.

અવિનિપાતધમ્મોતિ વિનિપાતસઙ્ખાતં અપાયં ઉપપત્તિવસેન અનાગમનસભાવો. નિયતોતિ મગ્ગનિયામેન નિયતો. સમ્બોધિપરાયણોતિ બુજ્ઝનકભાવપરાયણો. સો હિ પટિલદ્ધમગ્ગેન બુજ્ઝતીતિ સમ્બોધિપરાયણો. ઉપરિ તીહિ મગ્ગેહિ અવસ્સં બુજ્ઝિસ્સતીતિ સમ્બોધિપરાયણો. દેવે ચ મનુસ્સે ચાતિ દેવલોકઞ્ચ મનુસ્સલોકઞ્ચ. સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વાતિ પટિસન્ધિવસેન અપરાપરં ગન્ત્વા. દુક્ખસ્સન્તં કરોતીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિયન્તં પરિવટુમં કરોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો સત્તક્ખત્તુપરમો નામ વુચ્ચતિ. અયં પન કાલેન દેવલોકસ્સ કાલેન મનુસ્સલોકસ્સ વસેન મિસ્સકભવેન કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

૩૨. કોલંકોલનિદ્દેસે – કુલતો કુલં ગચ્છતીતિ કોલંકોલો. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયતો હિ પટ્ઠાય નીચે કુલે ઉપપત્તિ નામ નત્થિ, મહાભોગકુલેસુયેવ નિબ્બત્તતીતિ અત્થો. દ્વે વા તીણિ વા કુલાનીતિ દેવમનુસ્સવસેન દ્વે વા તયો વા ભવે. ઇતિ અયમ્પિ મિસ્સકભવેનેવ કથિતો. દેસનામત્તમેવ ચેતં – ‘દ્વે વા તીણિ વા’તિ. યાવ છટ્ઠભવા સંસરન્તોપિ પન કોલંકોલોવ હોતિ.

૩૩. એકબીજિનિદ્દેસે – ખન્ધબીજં નામ કથિતં. યસ્સ હિ સોતાપન્નસ્સ એકંયેવ ખન્ધબીજં અત્થિ, એકં અત્તભાવગ્ગહણં, સો એકબીજી નામ. માનુસકં ભવન્તિ ઇદં પનેત્થ દેસનામત્તમેવ. દેવભવં નિબ્બત્તેતીતિપિ પન વત્તું વટ્ટતિયેવ. ભગવતા ગહિતનામવસેનેવ ચેતાનિ એતેસં નામાનિ. એત્તકં ઠાનં ગતો સત્તક્ખત્તુપરમો નામ હોતિ, એત્તકં કોલંકોલો, એત્તકં એકબીજીતિ ભગવતા એતેસં નામં ગહિતં. નિયમતો પન અયં સત્તક્ખત્તુપરમો, અયં કોલંકોલો, અયં એકબીજીતિ નત્થિ.

કો પન તેસં એતં પભેદં નિયમેતીતિ? કેચિ તાવ થેરા ‘પુબ્બહેતુ નિયમેતી’તિ વદન્તિ, કેચિ ‘પઠમમગ્ગો’, કેચિ ‘ઉપરિ તયો મગ્ગા’, કેચિ ‘તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના’તિ. તત્થ ‘પુબ્બહેતુ નિયમેતી’તિ વાદે ‘પઠમમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયો કતો નામ હોતિ, ઉપરિ તયો મગ્ગા નિરુપનિસ્સયા ઉપ્પન્ના’તિ વચનં આપજ્જતિ. ‘પઠમમગ્ગો નિયમેતી’તિ વાદે ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં નિરત્થકતા આપજ્જતિ. ‘ઉપરિ તયો મગ્ગા નિયમેન્તી’તિ વાદે ‘અટ્ઠમમગ્ગે અનુપ્પન્નેયેવ ઉપરિ તયો મગ્ગા ઉપ્પન્ના’તિ આપજ્જતિ. ‘તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના નિયમેતી’તિ વાદો પન યુજ્જતિ. સચે હિ ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વિપસ્સના બલવતી હોતિ, એકબીજી નામ હોતિ; તતો મન્દતરાય કોલંકોલો; તતો મન્દતરાય સત્તક્ખત્તુપરમોતિ.

એકચ્ચો હિ સોતાપન્નો વટ્ટજ્ઝાસયો હોતિ, વટ્ટાભિરતો, પુનપ્પુનં વટ્ટસ્મિંયેવ વિચરતિ સન્દિસ્સતિ. અનાથપિણ્ડિકો સેટ્ઠિ, વિસાખા ઉપાસિકા, ચૂળરથમહારથા દેવપુત્તા, અનેકવણ્ણો દેવપુત્તો, સક્કો દેવરાજા, નાગદત્તો દેવપુત્તોતિ ઇમે હિ એત્તકા જના વટ્ટજ્ઝાસયા વટ્ટાભિરતા આદિતો પટ્ઠાય છ દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠે ઠત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, ઇમે ઇધ ન ગહિતા. ન કેવલઞ્ચિમે; યોપિ મનુસ્સેસુયેવ સત્તક્ખત્તું સંસરિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, યોપિ દેવલોકે નિબ્બત્તો દેવેસુયેવ સત્તક્ખત્તું અપરાપરં સંસરિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, ઇમેપિ ઇધ ન ગહિતા. મિસ્સકભવવસેનેવ પનેત્થ સત્તક્ખત્તુપરમકોલંકોલા માનુસકભવનિબ્બત્તકોયેવ ચ એકબીજી ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. તત્થ એકેકો દુક્ખાપટિપદાદિવસેન ચતુબ્બિધભાવં આપજ્જતિ. સદ્ધાધુરેનેવ ચત્તારો સત્તક્ખત્તુપરમા, ચત્તારો કોલંકોલા, ચત્તારો એકબીજિનોતિ દ્વાદસ હોન્તિ. સચે પઞ્ઞાય સક્કા નિબ્બત્તેતું, ‘અહં લોકુત્તરં ધમ્મં નિબ્બત્તેસ્સામી’તિ એવં પઞ્ઞં ધુરં કત્વા સત્તક્ખત્તુપરમાદિભાવં પત્તાપિ પટિપદાવસેન દ્વાદસેવાતિ ઇમે ચતુવીસતિ સોતાપન્ના ઇહટ્ઠકનિજ્ઝાનિકવસેનેવ ઇમસ્મિં ઠાને કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

૩૪. સકદાગામિનિદ્દેસે – પટિસન્ધિવસેન સકિં આગચ્છતીતિ સકદાગામી. સકિદેવાતિ એકવારંયેવ. ઇમં લોકં આગન્ત્વાતિ ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો હિ ઇધ સકદાગામિફલં પત્વા ઇધેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ – ઇમે ચત્તારોપિ ઇધ ન ગહિતા. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે યાવતાયુકં વસિત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ – અયં એકોવ ઇધ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં સિયા તં સબ્બં હેટ્ઠા ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાયં લોકુત્તરકુસલનિદ્દેસે વુત્તમેવ. ઇમસ્સ પન સકદાગામિનો એકબીજિના સદ્ધિં કિં નાનાકરણન્તિ? એકબીજિસ્સ એકાવ પટિસન્ધિ, સકદાગામિસ્સ દ્વે પટિસન્ધિયો – ઇદં નેસં નાનાકરણન્તિ.

૩૫. અનાગામિનિદ્દેસે – ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનન્તિ ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ. યસ્સ ઇમાનિ પઞ્ચ બન્ધનાનિ અપ્પહીનાનિ હોન્તિ, સો ભવગ્ગે નિબ્બત્તોપિ ગિલિતબળિસો મચ્છો વિય દીઘસુત્તકેન પાદે બદ્ધકાકો વિય તેહિ બન્ધનેહિ આકડ્ઢિયમાનો કામધાતુયંયેવ પવત્તતીતિ પઞ્ચ બન્ધનાનિ ઓરમ્ભાગિયાનીતિ વુચ્ચન્તિ. હેટ્ઠાભાગિયાનિ હેટ્ઠાકોટ્ઠાસિકાનીતિ અત્થો. પરિક્ખયાતિ તેસં બન્ધનાનં પરિક્ખયેન. ઓપપાતિકોતિ ઉપપાતયોનિકો. ઇમિનાસ્સ ગબ્ભસેય્યા પટિક્ખિત્તા. તત્થ પરિનિબ્બાયીતિ તત્થ સુદ્ધાવાસલોકે પરિનિબ્બાયિતા. અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન તસ્મા લોકા ઇધ અનાવત્તનસભાવો. બુદ્ધદસ્સનથેરદસ્સનધમ્મસ્સવનાનં પનત્થાયસ્સ આગમનં અનિવારિતં. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવંવિધો પુગ્ગલો પટિસન્ધિવસેન પુન અનાગમનતો અનાગામી નામ વુચ્ચતિ.

૩૬. અન્તરાપરિનિબ્બાયિનિદ્દેસે – ઉપપન્નં વા સમનન્તરાતિ ઉપપન્નસમનન્તરા વા હુત્વા. અપ્પત્તં વા વેમજ્ઝં આયુપ્પમાણન્તિ આયુપ્પમાણં વેમજ્ઝં અપ્પત્તં વા હુત્વા અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતીતિ અત્થો. વાસદ્દવિકપ્પતો પન વેમજ્ઝં પત્તન્તિપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એવં તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો સિદ્ધા હોન્તિ. ઉપરિટ્ઠિમાનં સંયોજનાનન્તિ ઉપરિ પઞ્ચન્નં ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં અટ્ઠન્નં વા કિલેસાનં. પહાનાયાતિ એતેસં પજહનત્થાય મગ્ગં સઞ્જનેતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો આયુવેમજ્ઝસ્સ અન્તરાયેવ પરિનિબ્બાયનતો અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ વુચ્ચતિ.

૩૭. ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયિનિદ્દેસે – અતિક્કમિત્વા વેમજ્ઝં આયુપ્પમાણન્તિ આયુપ્પમાણં વેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા. ઉપહચ્ચ વા કાલકિરિયન્તિ ઉપગન્ત્વા કાલકિરિયં. આયુક્ખયસ્સ આસન્ને ઠત્વાતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો અવિહેસુ તાવ કપ્પસહસ્સપ્પમાણસ્સ આયુનો પઞ્ચકપ્પસતસઙ્ખાતં વેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા છટ્ઠે વા કપ્પસતે સત્તમટ્ઠમનવમાનં વા અઞ્ઞતરસ્મિં દસમેયેવ વા કપ્પસતે ઠત્વા અરહત્તં પત્વા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનતો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયીતિ વુચ્ચતિ.

૩૮. અસઙ્ખારસસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનિદ્દેસેસુ – અસઙ્ખારેન અપ્પદુક્ખેન અધિમત્તપયોગં અકત્વાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાનધમ્મોતિ અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી. સસઙ્ખારેન દુક્ખેન કસિરેન અધિમત્તપયોગં કત્વાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનધમ્મોતિ સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી.

૪૦. ઉદ્ધંસોતનિદ્દેસે – ઉદ્ધં વાહિભાવેન ઉદ્ધમસ્સ તણ્હાસોતં વટ્ટસોતં વાતિ ઉદ્ધંસોતો. ઉદ્ધં વા ગન્ત્વા પટિલભિતબ્બતો ઉદ્ધમસ્સ મગ્ગસોતન્તિ ઉદ્ધંસોતો. અકનિટ્ઠં ગચ્છતીતિ અકનિટ્ઠગામી. અવિહા ચુતો અતપ્પં ગચ્છતીતિઆદીસુ અવિહે કપ્પસહસ્સં વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા અતપ્પં ગચ્છતિ. તત્રાપિ દ્વે કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા સુદસ્સં ગચ્છતિ. તત્રાપિ ચત્તારિ કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા સુદસ્સિં ગચ્છતિ. તત્રાપિ અટ્ઠ કપ્પસહસ્સાનિ વસન્તો અરહત્તં પત્તું અસક્કુણિત્વા અકનિટ્ઠં ગચ્છતિ. તત્થ વસન્તો અરિયમગ્ગં સઞ્જનેતીતિ અત્થો.

ઇમેસં પન અનાગામીનં પભેદજાનનત્થં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીચતુક્કં વેદિતબ્બં. તત્થ યો અવિહતો પટ્ઠાય ચત્તારો દેવલોકે સોધેત્વા અકનિટ્ઠં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ અયં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન હેટ્ઠા તયો દેવલોકે સોધેત્વા સુદસ્સીદેવલોકે ઠત્વા પરિનિબ્બાયતિ – અયં ઉદ્ધંસોતો, ન અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન ઇતો અકનિટ્ઠમેવ ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો, અકનિટ્ઠગામી નામ. યો પન હેટ્ઠા ચતૂસુ દેવલોકેસુ તત્થ તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, અયં ન ઉદ્ધંસોતો, ન અકનિટ્ઠગામી નામાતિ. એવમેતે અટ્ઠચત્તાલીસ અનાગામિનો હોન્તિ.

કથં? અવિહે તાવ તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધંસોતો તે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો પઞ્ચ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો પઞ્ચાતિ દસ હોન્તિ. તથા અતપ્પાસુદસ્સાસુદસ્સીસૂતિ ચત્તારો દસકા ચત્તાલીસં. અકનિટ્ઠે પન ઉદ્ધંસોતો નત્થિ. તયો પન અન્તરાપરિનિબ્બાયિનો, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી. તે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો ચત્તારો, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો ચત્તારોતિ અટ્ઠ. એવં અટ્ઠચત્તાલીસં હોન્તિ.

તે સબ્બેપિ પપટિકોપમાય દીપિતા – દિવસં સન્તત્તાનમ્પિ હિ આરકણ્ટકવિપ્ફલિકનખચ્છેદનાનં અયોમુખે હઞ્ઞમાને પપટિકા ઉપ્પજ્જિત્વાવ નિબ્બાયતિ – એવરૂપો પઠમો અન્તરાપરિનિબ્બાયી વેદિતબ્બો. કસ્મા? ઉપ્પન્નસમનન્તરાવ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયનતો. તતો મહન્તતરે અયોમુખે હઞ્ઞમાને પપટિકા આકાસં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા નિબ્બાયતિ – એવરૂપો દુતિયો અન્તરાપરિનિબ્બાયી દટ્ઠબ્બો. કસ્મા? વેમજ્ઝં અપ્પત્વા પરિનિબ્બાયનતો. તતો મહન્તતરે અયોમુખે હઞ્ઞમાને પપટિકા આકાસં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા નિવત્તમાના પથવિયં અનુપહચ્ચતલા હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ – એવરૂપો તતિયો અન્તરાપરિનિબ્બાયી દટ્ઠબ્બો. કસ્મા? વેમજ્ઝં પત્વા અનુપહચ્ચ પરિનિબ્બાયનતો. તતો મહન્તતરે અયોમુખે હઞ્ઞમાને પપટિકા આકાસં ઉલ્લઙ્ઘિત્વા પથવિયં પતિત્વા ઉપહચ્ચતલા હુત્વા નિબ્બાયતિ – એવરૂપો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી વેદિતબ્બો. કસ્મા? કાલકિરિયં ઉપગન્ત્વા આયુગતિં ખેપેત્વા પરિનિબ્બાયનતો. તતો મહન્તતરે અયોમુખે હઞ્ઞમાને પપટિકા પરિત્તે તિણકટ્ઠે પતિત્વા તં પરિત્તં તિણકટ્ઠં ઝાપેત્વા નિબ્બાયતિ – એવરૂપો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી વેદિતબ્બો. કસ્મા? અપ્પયોગેન લહુસાય ગતિયા પરિનિબ્બાયનતો. તતો મહન્તતરે અયોમુખે હઞ્ઞમાને પપટિકા વિપુલે તિણકટ્ઠપુઞ્જે પતિત્વા તં વિપુલં તિણકટ્ઠપુઞ્જં ઝાપેત્વા નિબ્બાયતિ – એવરૂપો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી વેદિતબ્બો. કસ્મા? સપ્પયોગેન અલહુસાય ગતિયા પરિનિબ્બાયનતો. અપરા મહન્તેસુ તિણકટ્ઠપુઞ્જેસુ પતતિ, તત્થ મહન્તેસુ તિણકટ્ઠપુઞ્જેસુ ઝાયમાનેસુ વીતચ્ચિતઙ્ગારો વા જાલા વા ઉપ્પતિત્વા કમ્મારસાલં ઝાપેત્વા ગામનિગમનગરરટ્ઠં ઝાપેત્વા સમુદ્દન્તં પત્વા નિબ્બાયતિ – એવરૂપો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી દટ્ઠબ્બો. કસ્મા? અનેકભવબીજવિપ્ફારં ફુસ્સ ફુસ્સ બ્યન્તીકત્વા પરિનિબ્બાયનતો. યસ્મા પન આરકણ્ટકાદિભેદં ખુદ્દકમ્પિ મહન્તમ્પિ અયોકપાલમેવ, તસ્મા સુત્તે સબ્બવારેસુ અયોકપાલન્ત્વેવ વુત્તં (અ. નિ. ૭.૫૫). યથાહ –

‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – ‘નો ચસ્સ, નો ચ મે સિયા, ન ભવિસ્સતિ, ન મે ભવિસ્સતિ, યદત્થિ યં ભૂતં, તં પજહામી’’’તિ ઉપેક્ખં પટિલભતિ. સો ભવે ન રજ્જતિ, સમ્ભવે ન રજ્જતિ, અત્થુત્તરિ પદં સન્તં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. તઞ્ચ ખ્વસ્સ પદં ન સબ્બેન સબ્બં સચ્છિકતં હોતિ. તસ્સ ન સબ્બેન સબ્બં માનાનુસયો પહીનો હોતિ, ન સબ્બેન સબ્બં ભવરાગાનુસયો પહીનો હોતિ, ન સબ્બેન સબ્બં અવિજ્જાનુસયો પહીનો હોતિ. સો પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પરિક્ખયા અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસં સન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસં સન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસં સન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા અનુપહચ્ચ તલં નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… અન્તરાપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસં સન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા ઉપહચ્ચ તલં નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસં સન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા પરિત્તે તિણપુઞ્જે વા કટ્ઠપુઞ્જે વા નિપતેય્ય, સા તત્થ અગ્ગિમ્પિ જનેય્ય, ધૂમમ્પિ જનેય્ય, અગ્ગિમ્પિ જનેત્વા ધૂમમ્પિ જનેત્વા તમેવ પરિત્તં તિણપુઞ્જં વા કટ્ઠપુઞ્જં વા પરિયાદિયિત્વા અનાહારા નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… પરિક્ખયા અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસં સન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા વિપુલે તિણપુઞ્જે વા કટ્ઠપુઞ્જે વા નિપતેય્ય, સા તત્થ અગ્ગિમ્પિ જનેય્ય…પે… તમેવ વિપુલં તિણપુઞ્જં વા કટ્ઠપુઞ્જં વા પરિયાદિયિત્વા અનાહારા નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી હોતિ.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… પરિક્ખયા ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દિવસં સન્તત્તે અયોકપાલે હઞ્ઞમાને પપટિકા નિબ્બત્તિત્વા ઉપ્પતિત્વા મહન્તે તિણપુઞ્જે વા કટ્ઠપુઞ્જે વા નિપતેય્ય, સા તત્થ અગ્ગિમ્પિ જનેય્ય…પે… તમેવ મહન્તં તિણપુઞ્જં વા કટ્ઠપુઞ્જં વા પરિયાદિયિત્વા ગચ્છમ્પિ દહેય્ય, દાયમ્પિ દહેય્ય, ગચ્છમ્પિ દહિત્વા દાયમ્પિ દહિત્વા હરિતન્તં વા પથન્તં વા સેલન્તં વા ઉદકન્તં વા રમણીયં વા ભૂમિભાગં આગમ્મ અનાહારા નિબ્બાયેય્ય; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ એવં પટિપન્નો હોતિ – નો ચસ્સ…પે… પરિક્ખયા ઉદ્ધંસોતો હોતિ અકનિટ્ઠગામી’’તિ (અ. નિ. ૭.૫૫).

૪૧-૪૪. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નાદિનિદ્દેસા ઉત્તાનત્થાવ. અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો અરહાતિ એત્થ પન દ્વાદસ અરહન્તો વેદિતબ્બા. કથં? તયો હિ વિમોક્ખા – સુઞ્ઞતો, અનિમિત્તો, અપ્પણિહિતોતિ. તત્થ સુઞ્ઞતવિમોક્ખેન વિમુત્તખીણાસવો પટિપદાવસેન ચતુબ્બિધો હોતિ; તથા અનિમિત્તઅપ્પણિહિતવિમોક્ખેહીતિ – એવં દ્વાદસ અરહન્તો વેદિતબ્બા. ઇતિ ઇમે દ્વાદસ અરહન્તો વિય દ્વાદસેવ સકદાગામિનો, ચતુવીસતિ સોતાપન્ના, અટ્ઠચત્તાલીસ અનાગામિનોતિ એત્તકા પુગ્ગલા ઇતો મુચ્ચિત્વા બહિદ્ધા નુપ્પજ્જન્તિ, ઇમસ્મિઞ્ઞેવ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસાસને ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના.