૧. માતિકાવણ્ણના

૧. છ પઞ્ઞત્તિયો – ખન્ધપઞ્ઞત્તિ…પે… પુગ્ગલપઞ્ઞત્તીતિ અયં તાવ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા ઉદ્દેસો. તત્થ છાતિ ગણનપરિચ્છેદો. તેન યે ધમ્મે ઇધ પઞ્ઞપેતુકામો તેસં ગણનવસેન સંખેપતો પઞ્ઞત્તિપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. પઞ્ઞત્તિયોતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. તત્થ ‘‘આચિક્ખતિ દેસેતિ પઞ્ઞપેતિ પટ્ઠપેતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) આગતટ્ઠાને પઞ્ઞાપના દસ્સના પકાસના પઞ્ઞત્તિ નામ. ‘‘સુપઞ્ઞત્તં મઞ્ચપીઠ’’ન્તિ (પારા. ૨૬૯) આગતટ્ઠાને ઠપના નિક્ખિપના પઞ્ઞત્તિ નામ. ઇધ ઉભયમ્પિ વટ્ટતિ. છ પઞ્ઞત્તિયોતિ હિ છ પઞ્ઞાપના, છ દસ્સના પકાસનાતિપિ; છ ઠપના નિક્ખિપનાતિપિ ઇધ અધિપ્પેતમેવ. નામપઞ્ઞત્તિ હિ તે તે ધમ્મે દસ્સેતિપિ, તેન તેન કોટ્ઠાસેન ઠપેતિપિ.

ખન્ધપઞ્ઞત્તીતિઆદિ પન સંખેપતો તાસં પઞ્ઞત્તીનં સરૂપદસ્સનં. તત્થ ખન્ધાનં ‘ખન્ધા’તિ પઞ્ઞાપના દસ્સના પકાસના ઠપના નિક્ખિપના ખન્ધપઞ્ઞત્તિ નામ. આયતનાનં આયતનાનીતિ, ધાતૂનં ધાતુયોતિ, સચ્ચાનં સચ્ચાનીતિ, ઇન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયાનીતિ, પુગ્ગલાનં પુગ્ગલાતિ પઞ્ઞાપના દસ્સના પકાસના ઠપના નિક્ખિપના પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ નામ.

પાળિમુત્તકેન પન અટ્ઠકથાનયેન અપરાપિ છ પઞ્ઞત્તિયો – વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તીતિ. તત્થ કુસલાકુસલસ્સેવ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન વિજ્જમાનસ્સ સતો સમ્ભૂતસ્સ ધમ્મસ્સ પઞ્ઞાપના વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. તથા અવિજ્જમાનસ્સ લોકનિરુત્તિમત્તસિદ્ધસ્સ ઇત્થિપુરિસાદિકસ્સ પઞ્ઞાપના અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. સબ્બાકારેનપિ અનુપલબ્ભનેય્યસ્સ વાચાવત્થુમત્તસ્સેવ પઞ્ચમસચ્ચાદિકસ્સ તિત્થિયાનં અણુપકતિપુરિસાદિકસ્સ વા પઞ્ઞાપનાપિ અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયેવ. સા પન સાસનાવચરા ન હોતીતિ ઇધ ન ગહિતા. ઇતિ ઇમેસં વિજ્જમાનાવિજ્જમાનાનં વિકપ્પનવસેન સેસા વેદિતબ્બા. ‘તેવિજ્જો’, ‘છળભિઞ્ઞો’તિઆદીસુ હિ તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા ચ વિજ્જમાના, પુગ્ગલો અવિજ્જમાનો. તસ્મા તિસ્સો વિજ્જા અસ્સાતિ તેવિજ્જો, છ અભિઞ્ઞા અસ્સાતિ છળભિઞ્ઞોતિ એવં વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનસ્સ પઞ્ઞાપનતો એવરૂપા વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. ‘ઇત્થિરૂપં’, ‘પુરિસરૂપ’ન્તિઆદીસુ પન ઇત્થિપુરિસા અવિજ્જમાના, રૂપં વિજ્જમાનં. તસ્મા ઇત્થિયા રૂપં ઇત્થિરૂપં, પુરિસસ્સ રૂપં પુરિસરૂપન્તિ એવં અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનસ્સ પઞ્ઞાપનતો એવરૂપા અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. ચક્ખુસમ્ફસ્સો, સોતસમ્ફસ્સોતિઆદીસુ ચક્ખુસોતાદયોપિ ફસ્સોપિ વિજ્જમાનોયેવ. તસ્મા ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સો, ચક્ખુતો જાતો સમ્ફસ્સો, ચક્ખુસ્સ વા ફલભૂતો સમ્ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ એવં વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનસ્સ પઞ્ઞાપનતો એવરૂપા વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. ખત્તિયપુત્તો, બ્રાહ્મણપુત્તો, સેટ્ઠિપુત્તોતિઆદીસુ ખત્તિયાદયોપિ અવિજ્જમાના, પુત્તોપિ. તસ્મા ખત્તિયસ્સ પુત્તો ખત્તિયપુત્તોતિ એવં અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનસ્સ પઞ્ઞાપનતો એવરૂપા અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ નામ. તાસુ ઇમસ્મિં પકરણે પુરિમા તિસ્સોવ પઞ્ઞત્તિયો લબ્ભન્તિ. ‘‘ખન્ધપઞ્ઞત્તિ…પે… ઇન્દ્રિયપઞ્ઞત્તી’’તિ ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને વિજ્જમાનસ્સેવ પઞ્ઞાપિતત્તા વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ લબ્ભતિ. ‘‘પુગ્ગલપઞ્ઞત્તી’’તિ પદે અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. પરતો પન ‘તેવિજ્જો’, ‘છળભિઞ્ઞો’તિઆદીસુ વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ લબ્ભતીતિ.

અટ્ઠકથામુત્તકેન પન આચરિયનયેન અપરાપિ છ પઞ્ઞત્તિયો – ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ, ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ, સમોધાનપઞ્ઞત્તિ, ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિ, તજ્જાપઞ્ઞત્તિ, સન્તતિપઞ્ઞત્તીતિ. તત્થ યો રૂપવેદનાદીહિ એકત્તેન વા અઞ્ઞત્તેન વા રૂપવેદનાદયો વિય સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન અનુપલબ્ભસભાવોપિ રૂપવેદનાદિભેદે ખન્ધે ઉપાદાય નિસ્સાય કારણં કત્વા સમ્મતો સત્તો. તાનિ તાનિ અઙ્ગાનિ ઉપાદાય રથો ગેહં મુટ્ઠિ ઉદ્ધનન્તિ ચ; તે તેયેવ રૂપાદયો ઉપાદાય ઘટો પટો; ચન્દસૂરિયપરિવત્તાદયો ઉપાદાય કાલો, દિસા; તં તં ભૂતનિમિત્તઞ્ચેવ ભાવનાનિસંસઞ્ચ ઉપાદાય નિસ્સાય કારણં કત્વા સમ્મતં તેન તેનાકારેન ઉપટ્ઠિતં ઉગ્ગહનિમિત્તં પટિભાગનિમિત્તન્તિ અયં એવરૂપા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ નામ. પઞ્ઞપેતબ્બટ્ઠેન ચેસા પઞ્ઞત્તિ નામ, ન પઞ્ઞાપનટ્ઠેન. યા પન તસ્સત્થસ્સ પઞ્ઞાપના, અયં અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયેવ.

યા પઠમદુતિયાદીનિ ઉપનિધાય દુતિયં તતિયન્તિઆદિકા, અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ ઉપનિધાય દીઘં રસ્સં, દૂરં, સન્તિકન્તિઆદિકા પઞ્ઞાપના; અયં ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ નામ. અપિચેસા ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ – તદઞ્ઞાપેક્ખૂપનિધા, હત્થગતૂપનિધા, સમ્પયુત્તૂપનિધા, સમારોપિતૂપનિધા, અવિદૂરગતૂપનિધા, પટિભાગૂપનિધા, તબ્બહુલૂપનિધા, તબ્બિસિટ્ઠૂપનિધાતિઆદિના ભેદેન અનેકપ્પકારા.

તત્થ દુતિયં તતિયન્તિઆદિકાવ તદઞ્ઞં અપેક્ખિત્વા વુત્તતાય તદઞ્ઞાપેક્ખૂપનિધા નામ. છત્તપાણિ, સત્થપાણીતિઆદિકા હત્થગતં ઉપનિધાય વુત્તતાય હત્થગતૂપનિધા નામ. કુણ્ડલી, સિખરી, કિરિટીતિઆદિકા સમ્પયુત્તં ઉપનિધાય વુત્તતાય સમ્પયુત્તૂપનિધા નામ. ધઞ્ઞસકટં, સપ્પિકુમ્ભોતિઆદિકા સમારોપિતં ઉપનિધાય વુત્તતાય સમારોપિતૂપનિધા નામ. ઇન્દસાલગુહા, પિયઙ્ગુગુહા, સેરીસકન્તિઆદિકા અવિદૂરગતં ઉપનિધાય વુત્તતાય અવિદૂરગતૂપનિધા નામ. સુવણ્ણવણ્ણો, ઉસભગામીતિઆદિકા પટિભાગં ઉપનિધાય વુત્તતાય પટિભાગૂપનિધા નામ. પદુમસ્સરો, બ્રાહ્મણગામોતિઆદિકા તબ્બહુલં ઉપનિધાય વુત્તતાય તબ્બહુલૂપનિધા નામ. મણિકટકં, વજિરકટકન્તિઆદિકા તબ્બિસિટ્ઠં ઉપનિધાય વુત્તતાય તબ્બિસિટ્ઠૂપનિધા નામ.

યા પન તેસં તેસં સમોધાનમપેક્ખિત્વા તિદણ્ડં, અટ્ઠપદં, ધઞ્ઞરાસિ, પુપ્ફરાસીતિઆદિકા પઞ્ઞાપના, અયં સમોધાનપઞ્ઞત્તિ નામ. યા પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ ઉપનિક્ખિપિત્વા દ્વે, તીણિ, ચત્તારીતિઆદિકા પઞ્ઞાપના, અયં ઉપનિક્ખિત્તપઞ્ઞત્તિ નામ. યા તં તં ધમ્મસભાવં અપેક્ખિત્વા પથવી, તેજો, કક્ખળતા, ઉણ્હતાતિઆદિકા પઞ્ઞાપના, અયં તજ્જાપઞ્ઞત્તિ નામ. યા પન સન્તતિવિચ્છેદાભાવં અપેક્ખિત્વા આસીતિકો, નાવુતિકોતિઆદિકા પઞ્ઞાપના, અયં સન્તતિપઞ્ઞત્તિ નામ. એતાસુ પન તજ્જાપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયેવ. સેસા અવિજ્જમાનપક્ખઞ્ચેવ, અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપક્ખઞ્ચ ભજન્તિ.

અટ્ઠકથામુત્તકેન આચરિયનયેનેવ અપરાપિ છ પઞ્ઞત્તિયો – કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ, સણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ, લિઙ્ગપઞ્ઞત્તિ, ભૂમિપઞ્ઞત્તિ, પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ, અસઙ્ખતપઞ્ઞત્તીતિ. તત્થ ભાણકો, ધમ્મકથિકોતિઆદિકા કિચ્ચવસેન પઞ્ઞાપના કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ નામ. કિસો, થૂલો, પરિમણ્ડલો, ચતુરસ્સોતિઆદિકા સણ્ઠાનવસેન પઞ્ઞાપના સણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિ નામ. ઇત્થી, પુરિસોતિઆદિકા લિઙ્ગવસેન પઞ્ઞાપના લિઙ્ગપઞ્ઞતિ નામ. કામાવચરા, રૂપાવચરા, અરૂપાવચરા, કોસલકા, માધુરાતિઆદિકા ભૂમિવસેન પઞ્ઞાપના ભૂમિપઞ્ઞત્તિ નામ. તિસ્સો, નાગો, સુમનોતિઆદિકા પચ્ચત્તનામકરણમત્તવસેન પઞ્ઞાપના પચ્ચત્તપઞ્ઞત્તિ નામ. નિરોધો, નિબ્બાનન્તિઆદિકા અસઙ્ખતધમ્મસ્સ પઞ્ઞાપના અસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિ નામ. તત્થ એકચ્ચા ભૂમિપઞ્ઞત્તિ અસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિ ચ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયેવ, કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપક્ખં ભજતિ. સેસા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિયો નામ.

૨. ઇદાનિ યાસં પઞ્ઞત્તીનં ઉદ્દેસવારે સઙ્ખેપતો સરૂપદસ્સનં કતં, સઙ્ખેપતોયેવ તાવ તાસં વત્થું વિભજિત્વા દસ્સનવસેન તા દસ્સેતું કિત્તાવતાતિઆદિમાહ. તત્થ પુચ્છાય તાવ એવમત્થો વેદિતબ્બો – યા અયં ખન્ધાનં ‘ખન્ધા’તિ પઞ્ઞાપના, દસ્સના, ઠપના, સા કિત્તકેન હોતીતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. પરતો કિત્તાવતા આયતનાનન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વિસ્સજ્જનેપિ એવમત્થો વેદિતબ્બો – યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો પઞ્ચક્ખન્ધાતિ વા પભેદતો ‘‘રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ વા; તત્રાપિ રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો, સેસા ચતુભૂમિકાતિ વા એવરૂપં પઞ્ઞાપનં હોતિ; એત્તકેન ખન્ધાનં ‘ખન્ધા’તિ પઞ્ઞત્તિ હોતિ.

૩. તથા યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો દ્વાદસાયતનાનીતિ વા, પભેદતો ‘‘ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્માયતન’’ન્તિ વા; તત્રાપિ દસાયતના કામાવચરા, દ્વાયતના ચતુભૂમિકાતિ વા, એવરૂપં પઞ્ઞાપનં હોતિ; એત્તકેન આયતનાનં આયતનાનીતિ પઞ્ઞત્તિ હોતિ.

૪. યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો અટ્ઠારસ ધાતુયોતિ વા, પભેદતો ‘‘ચક્ખુધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ વા; તત્રાપિ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ધાતુયો ચતુભૂમિકાતિ વા એવરૂપં પઞ્ઞાપનં હોતિ; એત્તકેન ધાતૂનં ધાતૂતિ પઞ્ઞત્તિ હોતિ.

૫. યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો ચત્તારિ સચ્ચાનીતિ વા, પભેદતો ‘‘દુક્ખસચ્ચં…પે… નિરોધસચ્ચ’’ન્તિ વા; તત્રાપિ દ્વે સચ્ચા લોકિયા, દ્વે સચ્ચા લોકુત્તરાતિ વા એવરૂપં પઞ્ઞાપનં હોતિ; એત્તકેન સચ્ચાનં ‘સચ્ચાની’તિ પઞ્ઞત્તિ હોતિ.

૬. યત્તકેન પઞ્ઞાપનેન સઙ્ખેપતો બાવીસતિન્દ્રિયાનીતિ વા, પભેદતો ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં…પે… અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિય’’ન્તિ વા; તત્રાપિ દસિન્દ્રિયાનિ કામાવચરાનિ, નવિન્દ્રિયાનિ મિસ્સકાનિ, તીણિ ઇન્દ્રિયાનિ લોકુત્તરાનીતિ વા એવરૂપં પઞ્ઞાપનં હોતિ; એત્તકેન ઇન્દ્રિયાનં ઇન્દ્રિયાનીતિ પઞ્ઞત્તિ હોતિ. એત્તાવતા સઙ્ખેપતો વત્થું વિભજિત્વા દસ્સનવસેન પઞ્ચ પઞ્ઞત્તિયો દસ્સિતા હોન્તિ.

૭. ઇદાનિ વિત્થારતો વત્થું વિભજિત્વા દસ્સનવસેન પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતું સમયવિમુત્તો અસમયવિમુત્તોતિઆદિમાહ. સમ્માસમ્બુદ્ધેન હિ તિલે વિસારયમાનેન વિય, વાકે હીરયમાનેન વિય ચ, હેટ્ઠા વિભઙ્ગપ્પકરણે ઇમાસં પઞ્ચન્નં પઞ્ઞત્તીનં વત્થુભૂતા ખન્ધાદયો નિપ્પદેસેન કથિતાતિ તેન તે ઇધ એકદેસેનેવ કથેસિ. છટ્ઠા પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિ હેટ્ઠા અકથિતાવ. ઇધાપિ ઉદ્દેસવારે એકદેસેનેવ કથિતા; તસ્મા તં વિત્થારતો કથેતુકામો સમયવિમુત્તો અસમયવિમુત્તોતિ એકકતો પટ્ઠાય યાવ દસકા માતિકં ઠપેસીતિ.

માતિકાવણ્ણના.