૧. માતિકાવણ્ણના

૧. નયમાતિકાવણ્ણના

૧. સઙ્ગહો અસઙ્ગહોતિઆદીનઞ્હિ વસેન ઇદં પકરણં ચુદ્દસવિધેન વિભત્તન્તિ વુત્તં. તં સબ્બમ્પિ ઉદ્દેસનિદ્દેસતો દ્વિધા ઠિતં. તત્થ માતિકા ઉદ્દેસો. સા પઞ્ચવિધા – નયમાતિકા, અબ્ભન્તરમાતિકા, નયમુખમાતિકા, લક્ખણમાતિકા, બાહિરમાતિકાતિ. તત્થ સઙ્ગહો અસઙ્ગહો…પે… વિપ્પયુત્તેન સઙ્ગહિતં અસઙ્ગહિતન્તિ – અયં ચુદ્દસહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા નયમાતિકા નામ. અયઞ્હિ ઇમિના સઙ્ગહાદિકેન નયેન ધાતુકથા ધમ્મા વિભત્તાતિ દસ્સેતું ઠપિતત્તા નયમાતિકાતિ વુચ્ચતિ. એતેસં પદાનં મૂલભૂતત્તા મૂલમાતિકાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ.

૨. અબ્ભન્તરમાતિકાવણ્ણના

૨. પઞ્ચક્ખન્ધા …પે… મનસિકારોતિ અયં પઞ્ચવીસાધિકેન પદસતેન નિક્ખિત્તા અબ્ભન્તરમાતિકા નામ. અયઞ્હિ ‘‘સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકા’’તિ એવં અવત્વા સઙ્ગહાદિના નયેન વિભજિતબ્બે ખન્ધાદિધમ્મે સરૂપતો દસ્સેત્વા ધાતુકથાય અબ્ભન્તરેયેવ ઠપિતત્તા અબ્ભન્તરમાતિકાતિ વુચ્ચતિ. ખન્ધાદિપદાનં ધમ્મસઙ્ગણીમાતિકાય અસઙ્ગહિતત્તા પકિણ્ણકમાતિકાતિપિ વત્તું વટ્ટતિ.

૩. નયમુખમાતિકાવણ્ણના

૩. તીહિ સઙ્ગહો, તીહિ અસઙ્ગહો; ચતૂહિ સમ્પયોગો, ચતૂહિ વિપ્પયોગોતિ અયં ચતૂહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા નયમુખમાતિકા નામ. અયઞ્હિ સબ્બેસુપિ પઞ્ચક્ખન્ધાદીસુ ચેવ કુસલત્તિકાદીસુ ચ માતિકાધમ્મેસુ, તીહિ ખન્ધાયતનધાતુપદેહેવ સઙ્ગહો ચ અસઙ્ગહો ચ યોજેતબ્બો. તથા ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ સમ્પયોગો ચ વિપ્પયોગો ચ. એતાનિ ઇમેસં સઙ્ગહાસઙ્ગહાદીનં નયાનં મુખાનીતિ દસ્સેતું ઠપિતત્તા નયમુખમાતિકાતિ વુચ્ચતિ.

૪. લક્ખણમાતિકાવણ્ણના

૪. સભાગો, વિસભાગોતિ અયં દ્વીહિ પદેહિ નિક્ખિત્તા લક્ખણમાતિકા નામ. અયઞ્હિ સભાગલક્ખણેહિ ધમ્મેહિ સઙ્ગહનયો, વિસભાગલક્ખણેહિ અસઙ્ગહનયો, તથા સમ્પયોગવિપ્પયોગનયો યોજેતબ્બોતિ સભાગવિસભાગલક્ખણવસેન સઙ્ગહાદિલક્ખણં દસ્સેતું ઠપિતત્તા લક્ખણમાતિકાતિ વુચ્ચતિ.

૫. બાહિરમાતિકાવણ્ણના

૫. સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી ધાતુકથાય માતિકાતિ અયં છસટ્ઠિ તિકપદાનિ, દ્વે ચ દુકપદસતાનિ સઙ્ખિપિત્વા નિક્ખિત્તા બાહિરમાતિકા નામ. અયઞ્હિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા…પે… મનસિકારો’’તિ એવં ધાતુકથાય અબ્ભન્તરે અવત્વા ‘‘સબ્બાપિ ધમ્મસઙ્ગણી’’તિ એવં ધાતુકથાય માતિકતો બહિ ઠપિતત્તા બાહિરમાતિકાતિ વુચ્ચતિ.

એવં માતિકાય પઞ્ચધા ઠિતભાવં વિદિત્વા ઇદાનિ ‘સઙ્ગહો અસઙ્ગહો’તિઆદીસુ સઙ્ગહો તાવ જાતિસઞ્જાતિકિરિયાગણનવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ – ‘‘સબ્બે ખત્તિયા આગચ્છન્તુ, સબ્બે બ્રાહ્મણા, સબ્બે વેસ્સા, સબ્બે સુદ્દા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાચા, યો ચ સમ્માકમ્મન્તો, યો ચ સમ્માઆજીવો, ઇમે ધમ્મા સીલક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ અયં જાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘એકજાતિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બેપિ જાતિયા એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘સબ્બે કોસલકા આગચ્છન્તુ, સબ્બે માગધકા, સબ્બે ભારુકચ્છકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યો ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાયામો; યા ચ સમ્માસતિ, યો ચ સમ્માસમાધિ, ઇમે ધમ્મા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં સઞ્જાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘એકટ્ઠાને જાતા સંવડ્ઢા આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બેપિ સઞ્જાતિઠાનેન નિવુત્થોકાસેન એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘સબ્બે હત્થારોહા આગચ્છન્તુ, સબ્બે અસ્સારોહા, સબ્બે રથિકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ, યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો, ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં કિરિયાસઙ્ગહો નામ. સબ્બેવ હેતે અત્તનો કિરિયાકરણેન એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘ચક્ખાયતનં કતમક્ખન્ધગણનં ગચ્છતીતિ? રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતી’’તિ. હઞ્ચિ ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે – ‘ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ (કથા. ૪૭૧), અયં ગણનસઙ્ગહો નામ. અયમિધ અધિપ્પેતો. તપ્પટિપક્ખેન અસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તેસં વિકપ્પતો સઙ્ગહિતેન અસઙ્ગહિતાદીનિ. એકુપ્પાદેકનિરોધએકવત્થુકએકારમ્મણતાવસેન સમ્પયોગો, તપ્પટિપક્ખતો વિપ્પયોગો. તેસં વિકપ્પતો સમ્પયુત્તેન વિપ્પયુત્તાદીનિ. તદુભયસંસગ્ગવિકપ્પતો સઙ્ગહિતેન સમ્પયુત્તં વિપ્પયુત્તન્તિઆદીનિ. પઞ્ચક્ખન્ધાતિઆદીનિ પન ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. ફસ્સાદયો પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનવસેન વુત્તસબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણતો વુત્તાતિ.

માતિકાવણ્ણના.