રૂપવિભત્તિએકકનિદ્દેસવણ્ણના

૫૯૪. ઇદાનિ તસ્સા અત્થં ભાજેત્વા દસ્સેતું સબ્બં રૂપં ન હેતુમેવાતિઆદિ આરદ્ધં. કસ્મા પનેત્થ ‘કતમં તં સબ્બં રૂપં ન હેતૂ’તિ પુચ્છા ન કતાતિ? ભેદાભાવતો. યથા હિ દુકાદીસુ ‘ઉપાદારૂપ’મ્પિ અત્થિ ‘નોઉપાદારૂપ’મ્પિ, એવમિધ હેતુ ન હેતૂતિપિ સહેતુકમહેતુકન્તિપિ ભેદો નત્થિ, તસ્મા પુચ્છં અકત્વાવ વિભત્તં. તત્થ ‘સબ્બ’ન્તિ સકલં, નિરવસેસં. ‘રૂપ’ન્તિ અયમસ્સ સીતાદીહિ રુપ્પનભાવદીપનો સામઞ્ઞલક્ખણનિદ્દેસો. ન હેતુમેવાતિ સાધારણહેતુપટિક્ખેપનિદ્દેસો.

તત્થ હેતુહેતુ પચ્ચયહેતુ ઉત્તમહેતુ સાધારણહેતૂતિ ચતુબ્બિધો હેતુ. તેસુ ‘તયો કુસલહેતૂ, તયો અકુસલહેતૂ, તયો અબ્યાકતહેતૂ’તિ (ધ. સ. ૧૦૫૯) અયં ‘હેતુહેતુ’ નામ. ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખુ, મહાભૂતા હેતુ, ચત્તારો મહાભૂતા પચ્ચયો રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૮૫; સં. નિ. ૩.૮૨) અયં ‘પચ્ચયહેતુ’ નામ. ‘‘કુસલાકુસલં અત્તનો વિપાકટ્ઠાને, ઉત્તમં ઇટ્ઠારમ્મણં કુસલવિપાકટ્ઠાને, ઉત્તમં અનિટ્ઠારમ્મણં અકુસલવિપાકટ્ઠાને’’તિ અયં ‘ઉત્તમહેતુ’ નામ. યથાહ – ‘અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં કમ્મસમાદાનાનં ઠાનસો હેતુસો વિપાકં યથાભૂતં પજાનાતી’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૮; વિભ. ૮૧૦; પાટિ. મ. ૨.૪૪), ‘‘એસેવ હેતુ એસ પચ્ચયો સઙ્ખારાનં યદિદં અવિજ્જા’’તિ અવિજ્જા સઙ્ખારાનં સાધારણહેતુ હુત્વા પચ્ચયટ્ઠં ફરતીતિ અયં ‘સાધારણહેતુ’ નામ. યથા હિ પથવીરસો આપોરસો ચ મધુરસ્સાપિ અમધુરસ્સાપિ પચ્ચયો, એવં અવિજ્જા કુસલસઙ્ખારાનમ્પિ અકુસલસઙ્ખારાનમ્પિ સાધારણપચ્ચયો હોતિ. ઇમસ્મિં પનત્થે ‘હેતુહેતુ’ અધિપ્પેતો. ઇતિ ‘હેતૂ ધમ્મા ન હેતૂ ધમ્મા’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧) માતિકાય આગતં હેતુભાવં રૂપસ્સ નિયમેત્વા પટિક્ખિપન્તો ‘ન હેતુમેવા’તિ આહ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ પટિક્ખેપનિદ્દેસો ચ અપ્પટિક્ખેપનિદ્દેસો ચ વેદિતબ્બો. વચનત્થો પન સબ્બપદાનં માતિકાવણ્ણનાયં વુત્તોયેવ.

સપ્પચ્ચયમેવાતિ એત્થ પન કમ્મસમુટ્ઠાનં કમ્મપચ્ચયમેવ હોતિ, આહારસમુટ્ઠાનાદીનિ આહારાદિપચ્ચયાનેવાતિ એવં રૂપસ્સેવ વુત્તચતુપચ્ચયવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. રૂપમેવાતિ ‘રૂપિનો ધમ્મા અરૂપિનો ધમ્મા’તિ માતિકાય વુત્તં અરૂપીભાવં પટિક્ખિપતિ. ઉપ્પન્નં છહિ વિઞ્ઞાણેહીતિ પચ્ચુપ્પન્નરૂપમેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ છહિ વેદિતબ્બં. નિયામો પન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ સન્ધાય ગહિતો. ન હિ તાનિ અતીતાનાગતં વિજાનન્તિ. મનોવિઞ્ઞાણં પન અતીતમ્પિ અનાગતમ્પિ વિજાનાતિ. તં ઇમસ્મિં પઞ્ચવિઞ્ઞાણસોતે પતિતત્તા સોતપતિતમેવ હુત્વા ગતં. હુત્વા અભાવટ્ઠેન પન અનિચ્ચમેવ. જરાય અભિભવિતબ્બધમ્મકત્તા જરાભિભૂતમેવ. યસ્મા વા રૂપકાયે જરા પાકટા હોતિ, તસ્માપિ ‘જરાભિભૂતમેવા’તિ વુત્તં.

એવં એકવિધેન રૂપસઙ્ગહોતિ એત્થ ‘વિધા’-સદ્દો માનસણ્ઠાનકોટ્ઠાસેસુ દિસ્સતિ. ‘‘સેય્યોહમસ્મીતિ વિધા, સદિસોહમસ્મીતિ વિધા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૯૬૨) હિ માનો વિધા નામ. ‘‘કથંવિધં સીલવન્તં વદન્તિ, કથંવિધં પઞ્ઞવન્તં વદન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૫) સણ્ઠાનં. ‘કથંવિધ’ન્તિ હિ પદસ્સ કથંસણ્ઠાનન્તિ અત્થો. ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થું દુવિધેન ઞાણવત્થૂ’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૫૧-૭૫૨) કોટ્ઠાસો વિધા નામ. ઇધાપિ કોટ્ઠાસોવ અધિપ્પેતો.

સઙ્ગહસદ્દોપિ સજાતિસઞ્જાતિકિરિયાગણનવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ ‘‘સબ્બે ખત્તિયા આગચ્છન્તુ, સબ્બે બ્રાહ્મણા સબ્બે વેસ્સા સબ્બે સુદ્દા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાચા, યો ચ સમ્માકમ્મન્તો, યો ચ સમ્માઆજીવો – ઇમે ધમ્મા સીલક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં ‘સજાતિસઙ્ગહો’ નામ. ‘એકજાતિકા આગચ્છન્તૂ’તિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બે જાતિયા એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘સબ્બે કોસલકા આગચ્છન્તુ, સબ્બે માગધકા, સબ્બે ભારુકચ્છકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યો ચાવુસો વિસાખ, સમ્માવાયામો, યા ચ સમ્માસતિ, યો ચ સમ્માસમાધિ – ઇમે ધમ્મા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ અયં ‘સઞ્જાતિસઙ્ગહો’ નામ. એકટ્ઠાને જાતા સંવુદ્ધા આગચ્છન્તૂતિ વુત્તટ્ઠાને વિય હિ ઇધ સબ્બે સઞ્જાતિટ્ઠાનેન નિવુત્થોકાસેન એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘સબ્બે હત્થારોહા આગચ્છન્તુ, સબ્બે અસ્સારોહા, સબ્બે રથિકા આગચ્છન્તુ’’, ‘‘યા ચાવુસો વિસાખ, સમ્માદિટ્ઠિ, યો ચ સમ્માસઙ્કપ્પો – ઇમે ધમ્મા પઞ્ઞાક્ખન્ધે સઙ્ગહિતા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) અયં ‘કિરિયાસઙ્ગહો’ નામ. સબ્બેવ હેતે અત્તનો કિરિયાકરણેન એકસઙ્ગહં ગતા. ‘‘ચક્ખાયતનં કતમક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ? ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ. હઞ્ચિ ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે – ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ (કથા. ૪૭૧), અયં ‘ગણનસઙ્ગહો’ નામ. અયમિધ અધિપ્પેતો. એકકોટ્ઠાસેન રૂપગણનાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ.