૧૦. વેલામસુત્તવણ્ણના
૨૦. દસમે અપિ નુ તે, ગહપતિ, કુલે દાનં દીયતીતિ નયિદં ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં સન્ધાય પુચ્છતિ. સેટ્ઠિસ્સ હિ ઘરે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિચ્ચં પણીતદાનં દીયતિ, ન તં સત્થા ન જાનાતિ. લોકિયમહાજનસ્સ પન દિય્યમાનદાનં અત્થિ, તં લૂખં હોતિ, સેટ્ઠિસ્સ ચિત્તં ન પીણેતિ. તં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. કણાજકન્તિ સકુણ્ડકભત્તં, સકુણ્ડકેહિપિ કણિકતણ્ડુલેહેવ પક્કં. બિળઙ્ગદુતિયન્તિ કઞ્જિયદુતિયં. અસક્કચ્ચં દેતીતિ અસક્કરિત્વા દેતિ. અચિત્તીકત્વાતિ અચિત્તીકારેન દક્ખિણેય્ય અગારવેન દેતિ. અસહત્થા દેતીતિ સહત્થેન અદત્વા પરહત્થેન દેતિ, આણત્તિમત્તમેવ કરોતીતિ અત્થો. અપવિદ્ધં દેતીતિ ન નિરન્તરં દેતિ, સંવચ્છરિકં સોણ્ડબલિ વિય હોતિ. અનાગમનદિટ્ઠિકો દેતીતિ ન કમ્મઞ્ચ ફલઞ્ચ સદ્દહિત્વા દેતિ.
યત્થ યત્થાતિ તીસુ કુલસમ્પદાસુ યસ્મિં યસ્મિં કુલે. ન ઉળારાય ભત્તભોગાયાતિઆદીસુ નાનગ્ગરસસુગન્ધસાલિભોજને ઉપનીતે ચિત્તં ન નમતિ, ‘‘હરથેતં રોગવડ્ઢન’’ન્તિ વત્વા યેન વા તેન વા ડાકેન સદ્ધિં સકુણ્ડકભત્તં અમતં વિય સમ્પિયાયમાનો ભુઞ્જતિ. કાસિકાદીસુ વરવત્થેસુ ઉપનીતેસુ ‘‘હરથેતાનિ નિવાસેન્તસ્સ પટિચ્છાદેતુમ્પિ ન સક્કોન્તિ, ગત્તેસુપિ ન સણ્ઠહન્તી’’તિ વત્વા નાળિકેરસાટકમૂલતચસદિસાનિ પન થૂલવત્થાનિ ‘‘ઇમાનિ નિવાસેન્તો નિવત્થભાવમ્પિ જાનાતિ, પટિચ્છાદેતબ્બમ્પિ પટિચ્છાદેન્તી’’તિ સમ્પિયાયમાનો નિવાસેતિ. હત્થિયાનઅસ્સયાનરથયાનસુવણ્ણસિવિકાદીસુ ઉપનીતેસુ ‘‘હરથેતાનિ ચલાચલાનિ, ન સક્કા એત્થ નિસીદિતુ’’ન્તિ વત્વા જજ્જરરથકે ઉપનીતે ‘‘અયં નિચ્ચલો, એત્થ સુખં નિસીદિતુ’’ન્તિ તં સાદિયતિ. ન ઉળારેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસૂતિ અલઙ્કતપટિયત્તા રૂપવતિયો ઇત્થિયો દિસ્વા ‘‘યક્ખિનિયો મઞ્ઞે, એતા ખાદિતુકામા, કિં એતાહી’’તિ યથાફાસુકેનેવ વીતિનામેતિ. ન સુસ્સૂસન્તીતિ સોતું ન ઇચ્છન્તિ, ન સદ્દહન્તીતિ અત્થો. ન સોતં ઓદહન્તીતિ કથિતસ્સ સવનત્થં ન સોતપસાદં ઓદહન્તિ. સક્કચ્ચન્તિઆદીનિ વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બાનિ.
વેલામોતિ જાતિગોત્તરૂપભોગસદ્ધાપઞ્ઞાદીહિ મરિયાદવેલં અતિક્કન્તેહિ ઉળારેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતત્તા એવંલદ્ધનામો. સો એવરૂપં દાનં અદાસિ મહાદાનન્તિ એત્થ અયં અનુપુબ્બીકથા – સો કિર અતીતે બારાણસિયં પુરોહિતગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, વેલામકુમારોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો સોળસવસ્સકાલે બારાણસિરાજકુમારેન સદ્ધિં સિપ્પુગ્ગહણત્થં તક્કસિલં અગમાસિ. તે ઉભોપિ દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પં પટ્ઠપયિંસુ. યથા ચ તે, એવં અઞ્ઞેપિ જમ્બુદીપે ચતુરાસીતિસહસ્સરાજકુમારા. બોધિસત્તો અત્તના ગહિતટ્ઠાને પિટ્ઠિઆચરિયો હુત્વા ચતુરાસીતિ રાજકુમારસહસ્સાનિ સિક્ખાપેતિ, સયમ્પિ સોળસવસ્સેહિ ગહેતબ્બસિપ્પં તીહિ વસ્સેહિ ઉગ્ગણ્હિ. આચરિયો ‘‘વેલામકુમારસ્સ સિપ્પં પગુણ’’ન્તિ ઞત્વા, ‘‘તાતા, વેલામો મયા ઞાતં સબ્બં જાનાતિ, તુમ્હે સબ્બેપિ સમગ્ગા ગન્ત્વા એતસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હથા’’તિ ચતુરાસીતિ કુમારસહસ્સાનિ બોધિસત્તસ્સ નિય્યાદેસિ.
બોધિસત્તો આચરિયં વન્દિત્વા ચતુરાસીતિ કુમારસહસ્સપરિવારો નિક્ખમિત્વા એકં આસન્નનગરં પત્વા નગરસામિકં રાજકુમારં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા તસ્સ સિપ્પે પગુણે જાતે તં તત્થેવ નિવત્તેસિ. એતેનુપાયેન ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ ગન્ત્વા ચતુરાસીતિયા રાજકુમારાનં સિપ્પં પગુણં કારેત્વા તસ્મિં તસ્મિં નગરે તં તં નિવત્તેત્વા બારાણસિરાજકુમારં આદાય બારાણસિં પચ્ચાગઞ્છિ. મનુસ્સા કુમારં પરિયોસિતસિપ્પં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ, વેલામસ્સ પુરોહિતટ્ઠાનં અદંસુ. તેપિ ચતુરાસીતિસહસ્સરાજકુમારા સકેસુ સકેસુ રજ્જેસુ અભિસેકં પત્વા અનુસંવચ્છરં બારાણસિરઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ. તે રાજાનં દિસ્વા વેલામસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘આચરિય, અમ્હે રજ્જેસુ પતિટ્ઠિતા, વદેય્યાથ યેનત્થો’’તિ વત્વા ગચ્છન્તિ. તેસં ગમનાગમનકાલે સકટસન્દમાનિકગાવિગોણકુક્કુટસૂકરાદયો ગણ્હન્તાનં જનપદો અતિવિય ઉપદ્દુતો હોતિ, મહાજનો સન્નિપતિત્વા રાજઙ્ગણે કન્દતિ.
રાજા વેલામં પક્કોસિત્વા, ‘‘આચરિય, ઉપદ્દુતો જનપદો, રાજાનો ગમનાગમનકાલે મહાવિલોપં કરોન્તિ, મનુસ્સા સન્ધારેતું ન સક્કોન્તિ, જનપદપીળાય ઉપસમં એકં ઉપાયં કરોથા’’તિ. સાધુ મહારાજ, ઉપાયં કરિસ્સામિ, તુમ્હાકં યત્તકેન જનપદેન અત્થો, તં પરિચ્છિન્દિત્વા ગણ્હથાતિ. રાજા તથા અકાસિ. વેલામો ચતુરાસીતિયા રાજસહસ્સાનં જનપદે વિચારેત્વા ચક્કનાભિયં અરે વિય રઞ્ઞો જનપદસ્મિં ઓરોપેસિ. તતો પટ્ઠાય તે રાજાનો આગચ્છન્તાપિ ગચ્છન્તાપિ અત્તનો અત્તનો જનપદેનેવ સઞ્ચરન્તિ, અમ્હાકં જનપદોતિ વિલોપં ન કરોન્તિ. રાજગારવેન રઞ્ઞો જનપદમ્પિ ન પીળેન્તિ. જનપદા સન્નિસિન્ના નિસ્સદ્દા નિરવા અહેસું. સબ્બે રાજાનો હટ્ઠતુટ્ઠા ‘‘યેન વો, આચરિય, અત્થો, તં અમ્હાકં વદેથા’’તિ પવારયિંસુ.
વેલામો સીસંન્હાતો અત્તનો અન્તોનિવેસને સત્તરતનપરિપૂરાનં ગબ્ભાનં દ્વારાનિ વિવરાપેત્વા યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા ઠપિતં ધનં ઓલોકેત્વા આયવયં ઉપધારેત્વા ‘‘મયા સકલજમ્બુદીપં ખોભેન્તેન દાનં દાતું વટ્ટતી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેત્વા ગઙ્ગાતીરે દ્વાદસયોજનિકા ઉદ્ધનપન્તિયો કારેત્વા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને સપ્પિમધુફાણિતતેલતિલતણ્ડુલાદીનં ઠપનત્થાય મહાકોટ્ઠાગારાનિ પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘એકેકસ્મિં ઠાને એત્તકા એત્તકા જના સંવિદહથ, યંકિઞ્ચિ મનુસ્સાનં લદ્ધબ્બં નામ અત્થિ, તતો એકસ્મિમ્પિ અસતિ મય્હં આરોચેય્યાથા’’તિ મનુસ્સે સંવિધાય ‘‘અસુકદિવસતો પટ્ઠાય વેલામબ્રાહ્મણસ્સ દાનં ભુઞ્જન્તૂ’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા ‘‘દાનગ્ગં પરિનિટ્ઠિત’’ન્તિ દાનયુત્તેહિ આરોચિતે સહસ્સગ્ઘનકં વત્થં નિવાસેત્વા પઞ્ચસતગ્ઘનકં એકંસં કત્વા સબ્બાલઙ્કારભૂસિતો દાનવીમંસનત્થાય ફલિકવણ્ણસ્સ ઉદકસ્સ સુવણ્ણભિઙ્ગારં પૂરેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં લોકે સચે ઇમં દાનં પટિગ્ગહેતું યુત્તરૂપા દક્ખિણેય્યપુગ્ગલા અત્થિ, ઇદં ઉદકં નિક્ખમિત્વા પથવિં ગણ્હાતુ. સચે નત્થિ, એવમેવ તિટ્ઠતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં કત્વા ભિઙ્ગારં અધોમુખં અકાસિ. ઉદકં ધમકરણેન ગહિતં વિય અહોસિ. બોધિસત્તો ‘‘સુઞ્ઞો વત, ભો, જમ્બુદીપો, એકપુગ્ગલોપિ દક્ખિણં પટિગ્ગહેતું યુત્તરૂપો નત્થી’’તિ વિપ્પટિસારં અકત્વા ‘‘સચે દાયકસ્સ વસેનાયં દક્ખિણા વિસુજ્ઝિસ્સતિ, ઉદકં નિક્ખમિત્વા પથવિં ગણ્હાતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. ફલિકવણ્ણસદિસં ઉદકં નિક્ખમિત્વા પથવિં ગણ્હિ. ‘‘ઇદાનિ દાનં દસ્સામી’’તિ દાનગ્ગં પત્વા દાનં ઓલોકેત્વા યાગુવેલાય યાગું, ખજ્જકવેલાય ખજ્જકં, ભોજનવેલાય ભોજનં દાપેસિ. એતેનેવ નીહારેન દિવસે દિવસે દાનં દીયતિ.
તસ્મિં ખો પન દાનગ્ગે ‘‘ઇદં નામ અત્થિ, ઇદં નામ નત્થી’’તિ વત્તબ્બં નત્થિ. ઇદાનિ તં દાનં એત્તકમત્તેનેવ ન નિટ્ઠં ગમિસ્સતીતિ રત્તસુવણ્ણં નીહરાપેત્વા સુવણ્ણપાતિયો કારેત્વા ચતુરાસીતિસુવણ્ણપાતિસહસ્સાદીનં અત્થાય ચતુરાસીતિરાજસહસ્સાનં સાસનં પહિણિ. રાજાનો ‘‘ચિરસ્સં વત મયં આચરિયેન અનુગ્ગહિતા’’તિ સબ્બં સમ્પાદેત્વા પેસેસું. દાને દિય્યમાનેયેવ સત્ત વસ્સાનિ સત્ત માસા અતિક્કન્તા. અથ બ્રાહ્મણો ‘‘હિરઞ્ઞં ભાજેત્વા દાનં દસ્સામી’’તિ મહન્તે ઓકાસે દાનં સજ્જાપેસિ. સજ્જાપેત્વા ચતુરાસીતિ સુવણ્ણપાતિસહસ્સાનિ આદિં કત્વા કોટિતો પટ્ઠાય અદાસિ.
તત્થ રૂપિયપૂરાનીતિ રજતતટ્ટિરજતફાલરજતમાસકેહિ પૂરાનિ. પાતિયો પન ખુદ્દિકાતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બા, એકકરીસપ્પમાણે ભૂમિભાગે ચતસ્સોવ પાતિયો ઠપયિંસુ. પાતિમકુળં નવરતનં હોતિ, મુખવટ્ટિતો પટ્ઠાય અટ્ઠરતનં, પાતિમુખવટ્ટિયા છયુત્તો આજઞ્ઞરથો અનુપરિયાયતિ, દદમાનો પાતિયા બાહિરન્તેન વગ્ગવગ્ગે પટિગ્ગાહકે ઠપેત્વા પઠમં પાતિયા પક્ખિત્તં દત્વા પચ્છા સન્ધિસન્ધિતો વિયોજેત્વા પાતિન્તિ એવં ચતુરાસીતિ પાતિસહસ્સાનિ અદાસિ. રૂપિયપાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થપિ ચ સુવણ્ણપૂરાનીતિ સુવણ્ણતટ્ટિસુવણ્ણફાલસુવણ્ણમાસકેહિ પૂરાનિ. હિરઞ્ઞપૂરાનીતિ સત્તવિધરતનપૂરાનિ. સોવણ્ણાલઙ્કારાનીતિ સુવણ્ણાલઙ્કારાનિ. કંસૂપધારણાનીતિ રજતમયખીરપટિચ્છકાનિ. તાસં પન ધેનૂનં સિઙ્ગાનિ સુવણ્ણકોસકપરિયોનદ્ધાનિ અહેસું, ગીવાય સુમનદામં પિળન્ધિંસુ, ચતૂસુ પાદેસુ નુપૂરાનિ, પિટ્ઠિયં વરદુકૂલં પારુતં, કણ્ઠે સુવણ્ણઘણ્ટં બન્ધિંસુ. વત્થકોટિસહસ્સાનીતિ લોકવોહારતો વીસતિવત્થયુગાનિ એકા કોટિ, ઇધ પન દસ સાટકાતિ વુત્તં. ખોમસુખુમાનન્તિઆદિમ્હિ ખોમાદીસુ યં યં સુખુમં, તં તદેવ અદાસિ. યાનિ પનેતાનિ ઇત્થિદાનં ઉસભદાનં મજ્જદાનં સમજ્જાદાનન્તિ અદાનસમ્મતાનિ, તાનિપિ એસ ‘‘વેલામસ્સ દાનમુખે ઇદં નામ નત્થી’’તિ વચનપથં પચ્છિન્દિતું પરિવારત્થાય અદાસિ. નજ્જો મઞ્ઞે વિસ્સન્દન્તીતિ નદિયો વિય વિસ્સન્દન્તિ.
ઇમિના સત્થા વેલામસ્સ દાનં કથેત્વા, ‘‘ગહપતિ, એતં મહાદાનં નાઞ્ઞો અદાસિ, અહં અદાસિં. એવરૂપં પન દાનં દદન્તોપિ અહં પટિગ્ગહેતું યુત્તરૂપં પુગ્ગલં નાલત્થં, ત્વં માદિસે બુદ્ધે લોકસ્મિં દિટ્ઠમાને દાનં દદમાનો કસ્મા ચિન્તેસી’’તિ સેટ્ઠિસ્સ દેસનં વડ્ઢેન્તો સિયા ખો પન તેતિઆદિમાહ. નનુ ચ યાનિ તદા અહેસું રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનિ, તાનિ નિરુદ્ધાનિ? કસ્મા ‘‘અહં તેન સમયેન વેલામો બ્રાહ્મણો’’તિ આહાતિ? પવેણિયા અવિચ્છિન્નત્તા. તાનિ હિ રૂપાદીનિ નિરુજ્ઝમાનાનિ ઇમેસં પચ્ચયે દત્વા નિરુદ્ધાનિ અપરાપરં અવિચ્છિન્નં પવેણિં ગહેત્વા એવમાહ. ન તં કોચિ દક્ખિણં સોધેતીતિ કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા ઉટ્ઠાય તં દક્ખિણં સોધેતીતિ વત્તબ્બો નાહોસિ. તઞ્હિ દક્ખિણં સોધેન્તો ઉત્તમકોટિયા બુદ્ધો, હેટ્ઠિમકોટિયા ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસદિસો સાવકો સોધેય્ય.
દિટ્ઠિસમ્પન્નન્તિ દસ્સનસમ્પન્નં સોતાપન્નં. ઇદં તતો મહપ્ફલતરન્તિ ઇદં સોતાપન્નસ્સ દિન્નદાનં લોકિયમહાજનસ્સ સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત સંવચ્છરાનિ એત્તકં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં પરિચ્ચજન્તેન દિન્નદાનતો મહપ્ફલં.
યો ચ સતં દિટ્ઠિસમ્પન્નાનન્તિ એત્થ એકસ્સ સકદાગામિસ્સ વસેન એકુત્તરસતં સોતાપન્ને કત્વા સોતાપન્નગણના વેદિતબ્બા. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવારેસુ હેટ્ઠા હેટ્ઠા આગતે અનન્તરેન સતગુણં કત્વા પુગ્ગલગણના વેદિતબ્બા.
બુદ્ધપ્પમુખન્તિ એત્થ સમ્માસમ્બુદ્ધં સઙ્ઘત્થેરં કત્વા નિસિન્નો સઙ્ઘો બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘોતિ વેદિતબ્બો. ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સાતિ એત્થ ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતવિહારો નામ યત્થ ચેતિયં પતિટ્ઠિતં હોતિ, ધમ્મસ્સવનં કરીયતિ, ચતૂહિ દિસાહિ અનુદિસાહિ ચ ભિક્ખૂ આગન્ત્વા અપ્પટિપુચ્છિત્વાયેવ પાદે ધોવિત્વા કુઞ્ચિકાય દ્વારં વિવરિત્વા સેનાસનં પટિજગ્ગિત્વા વસિત્વા યથાફાસુકં ગચ્છન્તિ. સો અન્તમસો ચતુરતનિયા પણ્ણસાલાપિ હોતુ, ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતવિહારોત્વેવ વુચ્ચતિ.
સરણં ગચ્છેય્યાતિ એત્થ મગ્ગેનાગતં અનિવત્તનસરણં અધિપ્પેતં. અપરે પનાહુ – અત્તાનં નિય્યાદેત્વા દિન્નત્તા સરણાગમનં તતો મહપ્ફલતરન્તિ વુત્તં. સિક્ખાપદાનિ સમાદિયેય્યાતિ પઞ્ચ સીલાનિ ગણ્હેય્ય. સીલમ્પિ મગ્ગેન આગતં અનિવત્તનસીલમેવ કથિતં. અપરે પનાહુ – સબ્બસત્તાનં અભયદાનસ્સ દિન્નત્તા સીલં તતો મહપ્ફલતરન્તિ વુત્તં. ગન્ધોહનમત્તન્તિ ગન્ધઊહનમત્તં, દ્વીહઙ્ગુલીહિ ગણ્ડપિણ્ડં ગહેત્વા ઉપસિઙ્ઘનમત્તં. અપરે પન ‘‘ગદ્દોહનમત્ત’’ન્તિ પાળિં વત્વા ગાવિયા એકવારં થનઅઞ્છનમત્તન્તિ અત્થં વદન્તિ. મેત્તચિત્તન્તિ સબ્બસત્તાનં હિતાનુફરણચિત્તં. તં પન અપ્પનાવસેનેવ ગહિતં. અનિચ્ચસઞ્ઞન્તિ મગ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન સિખાપત્તબલવવિપસ્સનં.
ઉપમાતો પન ઇમાનિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ એવં વેદિતબ્બાનિ – સચેપિ હિ જમ્બુદીપં ભેરિતલસદિસં સમતલં કત્વા કોટિતો પટ્ઠાય પલ્લઙ્કે અત્થરિત્વા અરિયપુગ્ગલે નિસીદાપેય્ય, તત્થ સોતાપન્નાનં દસ પન્તિયો અસ્સુ, સકદાગામીનં પઞ્ચ, અનાગામીનં અડ્ઢતેય્યા, ખિણાસવાનં દિયડ્ઢા, પચ્ચેકબુદ્ધાનં એકા પન્તિ ભવેય્ય, સમ્માસમ્બુદ્ધો એકકોવ. એત્તકસ્સ જનસ્સ દિન્નદાનતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ દિન્નમેવ મહપ્ફલં. ઇતરં પન –
‘‘વિહારદાનં પણિપાતો, સિક્ખા મેત્તાય ભાવના;
ખયતો સમ્મસન્તસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં’’.
તેનેવ ભગવા પરિનિબ્બાનસમયે ‘‘ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ અનુત્તરા પૂજા’’તિ આહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.
સીહનાદવગ્ગો દુતિયો.