૧. સમ્બોધિવગ્ગો

૧. સમ્બોધિસુત્તવણ્ણના

૧. નવકનિપાતસ્સ પઠમે સમ્બોધિપક્ખિકાનન્તિ ચતુમગ્ગસઙ્ખાતસ્સ સમ્બોધિસ્સ પક્ખે ભવાનં, ઉપકારકાનન્તિ અત્થો. પાળિયં આગતે નવ ધમ્મે સન્ધાયેવં પુચ્છતિ. કા ઉપનિસાતિ કો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો. અભિસલ્લેખન્તીતિ અભિસલ્લેખિકા. સમથવિપસ્સનાચિત્તસ્સ વિવરણે સપ્પાયા ઉપકારકાતિ ચેતોવિવરણસપ્પાયા. અપ્પિચ્છતં આરબ્ભ પવત્તા કથા અપ્પિચ્છકથા. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાયાતિ અયમત્થો સાલિલાયકોપમાય વિભાવેતબ્બો – એકો હિ પુરિસો અસિતં ગહેત્વા કોટિતો પટ્ઠાય સાલિક્ખેત્તે સાલિયો લાયતિ. અથસ્સ વતિં ભિન્દિત્વા ગાવો પવિસિંસુ. સો અસિતં ઠપેત્વા યટ્ઠિં આદાય તેનેવ મગ્ગેન ગાવો નીહરિત્વા વતિં પાકતિકં કત્વા પુનપિ અસિતં આદાય સાલિયો લાયિ. એત્થ સાલિક્ખેત્તં વિય બુદ્ધસાસનં દટ્ઠબ્બં, સાલિલાયકો વિય યોગાવચરો, અસિતં વિય પઞ્ઞા, લાયનકાલો વિય વિપસ્સનાય કમ્મકરણકાલો, યટ્ઠિ વિય અસુભકમ્મટ્ઠાનં, વતિ વિય સંવરો, વતિં ભિન્દિત્વા ગાવીનં પવિસનં વિય સહસા અપ્પટિસઙ્ખાય પમાદં આરબ્ભ રાગસ્સ ઉપ્પજ્જનં, અસિતં ઠપેત્વા યટ્ઠિં આદાય પવિટ્ઠમગ્ગેનેવ ગાવો નીહરિત્વા વતિં પટિપાકતિકં કત્વા પુન કોટિતો પટ્ઠાય સાલિલાયનં વિય અસુભકમ્મટ્ઠાનેન રાગં વિક્ખમ્ભેત્વા પુન વિપસ્સનાય કમ્મં આરભનકાલો. ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાયા’’તિ.

તત્થ રાગસ્સાતિ પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ. મેત્તાતિ મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં. બ્યાપાદસ્સ પહાનાયાતિ વુત્તનયેનેવ ઉપ્પન્નસ્સ કોપસ્સ પજહનત્થાય. આનાપાનસ્સતીતિ સોળસવત્થુકા આનાપાનસ્સતિ. વિતક્કુપચ્છેદાયાતિ વુત્તનયેનેવ ઉપ્પન્નાનં વિતક્કાનં ઉપચ્છેદનત્થાય. અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાયાતિ અસ્મીતિ ઉપ્પજ્જનકસ્સ માનસ્સ સમુગ્ઘાતત્થાય. અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતીતિ અનિચ્ચલક્ખણે દિટ્ઠે અનત્તલક્ખણં દિટ્ઠમેવ હોતિ. એતેસુ હિ તીસુ લક્ખણેસુ એકસ્મિં દિટ્ઠે ઇતરદ્વયં દિટ્ઠમેવ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞિનો, ભિક્ખવે, અનત્તસઞ્ઞા સણ્ઠાતી’’તિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનન્તિ દિટ્ઠેયેવ ધમ્મે અપચ્ચયપરિનિબ્બાનઞ્ચ પાપુણાતીતિ ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૨. નિસ્સયસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે નિસ્સયસમ્પન્નોતિ પતિટ્ઠાસમ્પન્નો. સદ્ધન્તિ ઓકપ્પનસદ્ધં. વીરિયન્તિ કાયિકચેતસિકવીરિયં. યંસાતિ યં અસ્સ. અરિયાય પઞ્ઞાયાતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય. સઙ્ખાયાતિ જાનિત્વા. એકં પટિસેવતીતિ સેવિતબ્બયુત્તકં સેવતિ. અધિવાસેતીતિ અધિવાસેતબ્બયુત્તકં અધિવાસેતિ. પરિવજ્જેતીતિ પરિવજ્જેતબ્બયુત્તકં પરિવજ્જેતિ. વિનોદેતીતિ નીહરિતબ્બયુત્તકં નીહરતિ. એવં ખો ભિક્ખૂતિ એવં ખો ભિક્ખુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન ચેવ ધમ્મવવત્થાનવસેન ચ પટિસેવિતબ્બાદીનિ સુપ્પટિવિદ્ધાનિ સુપચ્ચક્ખાનિ કત્વા પટિસેવન્તો અધિવાસેન્તો પરિવજ્જેન્તો વિનોદેન્તો ચ ભિક્ખુ નિસ્સયસમ્પન્નો નામ હોતીતિ.

૩. મેઘિયસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે ચાલિકાયન્તિ એવંનામકે નગરે. તં કિર ચલમગ્ગં નિસ્સાય કતત્તા ઓલોકેન્તાનં ચલમાનં વિય ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ચાલિકાતિ સઙ્ખં ગતં. ચાલિયપબ્બતેતિ સોપિ પબ્બતો સબ્બસેતત્તા કાળપક્ખુપોસથે ઓલોકેન્તાનં ચલમાનો વિય ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ચાલિયપબ્બતોતિ વુત્તો. તત્થ મહન્તં વિહારં કારયિંસુ. ઇતિ ભગવા તં નગરં નિસ્સાય ચાલિકાપબ્બતમહાવિહારે વિહરતિ. જન્તુગામન્તિ એવંનામકં અપરમ્પિ તસ્સેવ વિહારસ્સ ગોચરગામં. જત્તુગામન્તિપિ પઠન્તિ. પધાનત્થિકસ્સાતિ પધાનકમ્મિકસ્સ. પધાનાયાતિ સમણધમ્મકરણત્થાય. આગમેહિ તાવાતિ સત્થા થેરસ્સ વચનં સુત્વા ઉપધારેન્તો ‘‘ન તાવસ્સ ઞાણં પરિપક્ક’’ન્તિ ઞત્વા પટિબાહન્તો એવમાહ. એકકમ્હિ તાવાતિ ઇદં પનસ્સ ‘‘એવમયં ગન્ત્વાપિ કમ્મે અનિપ્ફજ્જમાને નિરાસઙ્કો હુત્વા પેમવસેન પુન આગચ્છિસ્સતી’’તિ ચિત્તમદ્દવજનનત્થં આહ. નત્થિ કિઞ્ચિ ઉત્તરિ કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતુન્નં કિચ્ચાનં કતત્તા અઞ્ઞં ઉત્તરિ કરણીયં નામ નત્થિ. કતસ્સ વા પટિચયોતિ અધિગતસ્સ વા પુન પટિચયોપિ નત્થિ. ન હિ ભાવિતમગ્ગો પુન ભાવીયતિ, ન પહીનકિલેસાનં પુન પહાનં અત્થિ. પધાનન્તિ ખો, મેઘિય, વદમાનં કિન્તિ વદેય્યામાતિ ‘‘સમણધમ્મં કરોમી’’તિ તં વદમાનં મયં અઞ્ઞં કિં નામ વદેય્યામ.

દિવાવિહારં નિસીદીતિ દિવાવિહારત્થાય નિસીદિ. નિસીદન્તો ચ યસ્મિં મઙ્ગલસિલાપટ્ટે પુબ્બે અનુપટિપાટિયા પઞ્ચ જાતિસતાનિ રાજા હુત્વા ઉય્યાનકીળિકં કીળન્તો તિવિધનાટકપરિવારો નિસીદિ, તસ્મિંયેવ નિસીદિ. અથસ્સ નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય સમણભાવો જહિતો વિય અહોસિ, રાજવેસં ગહેત્વા નાટકવરપરિવુતો સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસિન્નો વિય જાતો. અથસ્સ તં સમ્પત્તિં અસ્સાદયતો કામવિતક્કો ઉદપાદિ. સો તસ્મિંયેવ ખણે મહાયોધેહિ ગહિતે દ્વે ચોરે આનેત્વા પુરતો ઠપિતે વિય અદ્દસ. તેસુ એકસ્સ વધં આણાપનવસેનસ્સ બ્યાપાદવિતક્કો ઉપ્પજ્જિ, એકસ્સ બન્ધનં આણાપનવસેન વિહિંસાવિતક્કો. એવં સો લતાજાલેન રુક્ખો વિય મધુમક્ખિકાહિ મધુઘાતકો વિય અકુસલવિતક્કેહિ પરિક્ખિત્તો અહોસિ. તં સન્ધાય – અથ ખો આયસ્મતો મેઘિયસ્સાતિઆદિ વુત્તં. અન્વાસત્તાતિ અનુબદ્ધા સમ્પરિવારિતા. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ એવં પાપવિતક્કેહિ સમ્પરિકિણ્ણો કમ્મટ્ઠાનં સપ્પાયં કાતું અસક્કોન્તો ‘‘ઇદં વત દિસ્વા દીઘદસ્સી ભગવા પટિસેધેસી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘ઇદં કારણં દસબલસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ નિસિન્નાસનતો વુટ્ઠાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ.

૪. નન્દકસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે ઉપટ્ઠાનસાલાયન્તિ ભોજનસાલાયં. યેનુપટ્ઠાનસાલાતિ સત્થા નન્દકત્થેરેન મધુરસ્સરેન આરદ્ધાય ધમ્મદેસનાય સદ્દં સુત્વા, ‘‘આનન્દ, કો એસો ઉપટ્ઠાનસાલાય મધુરસ્સરેન ધમ્મં દેસેતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ધમ્મકથિકનન્દકત્થેરસ્સ અજ્જ, ભન્તે, વારો’’તિ સુત્વા ‘‘અતિમધુરં કત્વા, આનન્દ, એસો ભિક્ખુ ધમ્મં કથેતિ, મયમ્પિ ગન્ત્વા સુણિસ્સામા’’તિ વત્વા યેનુપટ્ઠાનસાલા તેનુપસઙ્કમિ. બહિદ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસીતિ છબ્બણ્ણરસ્મિયો ચીવરગબ્ભે પટિચ્છાદેત્વા અઞ્ઞાતકવેસેન અટ્ઠાસિ. કથાપરિયોસાનં આગમયમાનોતિ ‘‘ઇદમવોચા’’તિ ઇદં કથાવસાનં ઉદિક્ખમાનો ધમ્મકથં સુણન્તો અટ્ઠાસિયેવ. અથાયસ્મા આનન્દો નિક્ખન્તે પઠમે યામે સત્થુ સઞ્ઞં અદાસિ – ‘‘પઠમયામો અતિક્કન્તો, ભન્તે, થોકં વિસ્સમથા’’તિ. સત્થા તત્થેવ અટ્ઠાસિ. અથાયસ્મા આનન્દો મજ્ઝિમયામેપિ નિક્ખન્તે, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે પકતિયા ખત્તિયસુખુમાલા, પુન બુદ્ધસુખુમાલાતિ પરમસુખુમાલા, મજ્ઝિમયામોપિ અતિક્કન્તો, મુહુત્તં વિસ્સમથા’’તિ આહ. સત્થા તત્થેવ અટ્ઠાસિ. તત્થ ઠિતકસ્સેવસ્સ અરુણગ્ગં પઞ્ઞાયિત્થ. અરુણુગ્ગમનઞ્ચ થેરસ્સ ‘‘ઇદમવોચા’’તિ પાપેત્વા કથાપરિયોસાનઞ્ચ દસબલસ્સ છબ્બણ્ણસરીરસ્મિવિસ્સજ્જનઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ અહોસિ. અગ્ગળં આકોટેસીતિ અગ્ગનખેન દ્વારકવાટં આકોટેસિ.

સારજ્જમાનરૂપોતિ હરાયમાનો ઓત્તપ્પમાનો. દોમનસ્સસારજ્જં પનસ્સ નત્થિ. એત્તકમ્પિ નો નપ્પટિભાસેય્યાતિ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તસ્સ અપ્પટિભાનં નામ નત્થિ. એત્તકમ્પિ ન કથેય્યન્તિ દસ્સેતિ. સાધુ સાધૂતિ થેરસ્સ ધમ્મદેસનં સમ્પહંસન્તો આહ. અયઞ્હેત્થ અત્થો ‘‘સુગહિતા ચ તે ધમ્મદેસના સુકથિતા ચા’’તિ. કુલપુત્તાનન્તિ આચારકુલપુત્તાનઞ્ચેવ જાતિકુલપુત્તાનઞ્ચ. અરિયો ચ તુણ્હિભાવોતિ દુતિયજ્ઝાનસમાપત્તિં સન્ધાયેવમાહ. અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સનાયાતિ સઙ્ખારપરિગ્ગહવિપસ્સનાઞાણસ્સ. ચતુપ્પાદકોતિ અસ્સગોણગદ્રભાદિકો. ઇદં વત્વાતિ ઇમં ચતૂહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં ધમ્મં કથયિત્વા. વિહારં પાવિસીતિ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠો.

કાલેન ધમ્મસ્સવનેતિ કાલે કાલે ધમ્મસ્સવનસ્મિં. ધમ્મસાકચ્છાયાતિ પઞ્હકથાય. ગમ્ભીરં અત્થપદન્તિ ગમ્ભીરં ગુળ્હં રહસ્સં અત્થં. પઞ્ઞાયાતિ સહવિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય. સમ્મસનપટિવેધપઞ્ઞાપિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાપઞ્ઞાપિ વટ્ટતિયેવ. પત્તો વા પજ્જતિ વાતિ અરહત્તં પત્તો વા પાપુણિસ્સતિ વાતિ એવં ગુણસમ્ભાવનાય સમ્ભાવેતિ. અપ્પત્તમાનસાતિ અપ્પત્તઅરહત્તા, અરહત્તં વા અપ્પત્તં માનસં એતેસન્તિપિ અપ્પત્તમાનસા. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારન્તિ એત્થ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો લોકિયોપિ વટ્ટતિ લોકુત્તરોપિ.

૫. બલસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે અવિજ્જાકોસજ્જસાવજ્જઅસ્સદ્ધિયેસુ અકમ્પનતો પઞ્ઞાબલાદીનિ દટ્ઠબ્બાનિ. અકુસલસઙ્ખાતાતિ અકુસલાતિ ઞાતા. એસ નયો સબ્બત્થ. નાલમરિયાતિ અરિયભાવં કાતું અસમત્થા, અરિયાનં વા અનનુચ્છવિકા. વોદિટ્ઠાતિ સુટ્ઠુ દિટ્ઠા. વોચરિતાતિ મનોદ્વારે સમુદાચારપ્પત્તા. અત્થિકસ્સાતિ ધમ્મદેસનાય અત્થિકસ્સ. આજીવિકાભયન્તિ જીવિતવુત્તિભયં. અસિલોકભયન્તિ ગરહાભયં. પરિસાસારજ્જભયન્તિ પરિસં પત્વા સારજ્જં ઓક્કમનભયં. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૬. સેવનાસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે જીવિતપરિક્ખારાતિ જીવિતસમ્ભારા. સમુદાનેતબ્બાતિ સમાહરિતબ્બા. કસિરેન સમુદાગચ્છન્તીતિ દુક્ખેન ઉપ્પજ્જન્તિ. રત્તિભાગં વા દિવસભાગં વાતિ એત્થ રત્તિભાગે ઞત્વા રત્તિભાગેયેવ પક્કમિતબ્બં, રત્તિં ચણ્ડવાળાદિપરિપન્થે સતિ અરુણુગ્ગમનં આગમેતબ્બં. દિવસભાગે ઞત્વા દિવા પક્કમિતબ્બં, દિવા પરિપન્થે સતિ સૂરિયત્થઙ્ગમનં આગમેતબ્બં. સઙ્ખાપીતિ સામઞ્ઞત્થસ્સ ભાવનાપારિપૂરિઆગમનં જાનિત્વા. સો પુગ્ગલોતિ પદસ્સ પન ‘‘નાનુબન્ધિતબ્બો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અનાપુચ્છાતિ ઇધ પન તં પુગ્ગલં અનાપુચ્છા પક્કમિતબ્બન્તિ અત્થો. અપિ પનુજ્જમાનેનાતિ અપિ નિક્કડ્ઢિયમાનેન. એવરૂપો હિ પુગ્ગલો સચેપિ દારુકલાપસતં વા ઉદકઘટસતં વા વાલિકાઘટસતં વા દણ્ડં આરોપેતિ, મા ઇધ વસીતિ નિક્કડ્ઢાપેતિ વા, તં ખમાપેત્વાપિ યાવજીવં સો અનુબન્ધિતબ્બોવ, ન વિજહિતબ્બો.

૭. સુતવાસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે પઞ્ચ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતુન્તિ પઞ્ચ કારણાનિ અતિક્કમિતું. પાણન્તિ અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં. અદિન્નન્તિ અન્તમસો તિણસલાકમ્પિ પરસન્તકં. થેય્યસઙ્ખાતન્તિ થેય્યચિત્તેન. સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતુન્તિ સન્નિધિં કત્વા ઠપેત્વા વત્થુકામકિલેસકામે પરિભુઞ્જિતું અભબ્બો. અકપ્પિયં કામગુણં સન્ધાયેતં વુત્તં. બુદ્ધં પચ્ચક્ખાતુન્તિ ‘‘ન બુદ્ધો અય’’ન્તિ એવં પટિક્ખિપિતું. ધમ્માદીસુપિ એસેવ નયો. એવં તાવ અટ્ઠકથાય આગતં. પાળિયં પન ઇમસ્મિં સુત્તે અગતિગમનાનિ કથિતાનિ.

૮-૧૦. સજ્ઝસુત્તાદિવણ્ણના

૮-૧૦. અટ્ઠમે બુદ્ધાદીનં પચ્ચક્ખાનં કથિતં. નવમે પુથુજ્જનેન સદ્ધિં ગહિતત્તા ‘‘આહુનેય્યા’’તિ વુત્તં. દસમે ગોત્રભૂતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન સિખાપત્તબલવવિપસ્સનાચિત્તેન સમન્નાગતો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સમ્બોધવગ્ગો પઠમો.

૨. સીહનાદવગ્ગો

૧. સીહનાદસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘સચે સત્થા ચારિકં પક્કમિતુકામો અસ્સ, ઇમસ્મિં કાલે પક્કમેય્ય. હન્દાહં ચારિકં ગમનત્થાય સત્થારં આપુચ્છામી’’તિ ચિન્તેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. આયસ્મા મં, ભન્તેતિ સો કિર ભિક્ખુ થેરં મહતા ભિક્ખુપરિવારેન ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ તથાગતં પહાય સારિપુત્તં પરિવારેત્વા નિક્ખન્તા, ગમનવિચ્છેદમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ અટ્ઠાને કોપં બન્ધિત્વા એવમાહ. તત્થ આસજ્જાતિ ઘટ્ટેત્વા. અપ્પટિનિસ્સજ્જાતિ અક્ખમાપેત્વા અચ્ચયં અદેસેત્વા. કિસ્મિં પન સો કારણે આઘાતં બન્ધીતિ? થેરસ્સ કિર દસબલં વન્દિત્વા ઉટ્ઠાય ગચ્છતો ચીવરકણ્ણો તસ્સ સરીરં ફુસિ, વાતો પહરીતિપિ વદન્તિ. એત્તકેન આઘાતં બન્ધિત્વા થેરં મહતા પરિવારેન ગચ્છન્તં દિસ્વા ઉસૂયમાનો ‘‘ગમનવિચ્છેદમસ્સ કરિસ્સામી’’તિ એવમાહ. એહિ ત્વં ભિક્ખૂતિ સત્થા તસ્સ ભિક્ખુનો વચનં સુત્વા ‘‘ન તં ભિક્ખુ સારિપુત્તો પહરીતિ વુત્તે, ‘ભન્તે, તુમ્હે અત્તનો અગ્ગસાવકસ્સેવ પક્ખં વહથ, ન મય્હ’ન્તિ મયિ મનોપદોસં કત્વા અપાયે નિબ્બત્તેય્યા’’તિ ઞત્વા ‘‘સારિપુત્તં પક્કોસાપેત્વા ઇમમત્થં પુચ્છિસ્સામી’’તિ એકં ભિક્ખું આમન્તેત્વા એવમાહ. અવાપુરણં આદાયાતિ કુઞ્ચિકં ગહેત્વા. સીહનાદન્તિ સેટ્ઠનાદં પમુખનાદં અપ્પટિવત્તિયનાદં. એવં દ્વીહિ મહાથેરેહિ આરોચિતો ભિક્ખુસઙ્ઘો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાનિ પહાય સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. ખીયનધમ્મન્તિ કથાધમ્મં.

ગૂથગતન્તિ ગૂથમેવ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. પથવીસમેનાતિ અકુજ્ઝનટ્ઠેન પથવિયા સમાનેન. ન હિ પથવી ‘‘મયિ સુચિં નિક્ખિપન્તી’’તિ સોમનસ્સં કરોતિ, ન ‘‘અસુચિં નિક્ખિપન્તી’’તિ દોમનસ્સં. મય્હમ્પિ એવરૂપં ચિત્તન્તિ દસ્સેતિ. વિપુલેનાતિ અપરિત્તેન. મહગ્ગતેનાતિ મહન્તભાવં ગતેન. અપ્પમાણેનાતિ વડ્ઢિતપ્પમાણેન. અવેરેનાતિ અકુસલવેરપુગ્ગલવેરરહિતેન. અબ્યાપજ્ઝેનાતિ નિદ્દુક્ખેન વિગતદોમનસ્સેન. સો ઇધાતિ સો અનુપટ્ઠિતકાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનો ભિક્ખુ એવં કરેય્ય, માદિસો કથં એવરૂપં કરિસ્સતિ, ભન્તેતિ પઠમં સીહનાદં નદિ. એવં સબ્બત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

રજોહરણન્તિ રજસમ્મજ્જનચોળકં, પાદપુઞ્છન્તિ, તસ્સેવ નામં. કળોપિહત્થોતિ પચ્છિહત્થો ઉક્ખલિહત્થો વા. નન્તકવાસીતિ અન્તચ્છિન્નપિલોતિકવસનો. સૂરતોતિ સુચિસીલો સોરચ્ચેન સમન્નાગતો. સુદન્તોતિ સુટ્ઠુ દમથં ઉપગતો. સુવિનીતોતિ સુટ્ઠુ સિક્ખિતો. ન કઞ્ચિ હિંસતીતિ વિસાણાદીસુ ગણ્હન્તમ્પિ પિટ્ઠિં પરિમજ્જન્તમ્પિ ન કઞ્ચિ વિહેઠેતિ. ઉસભછિન્નવિસાણસમેનાતિ ઉસભસ્સ છિન્નવિસાણસ્સ ચિત્તસદિસેન.

અટ્ટીયેય્યાતિ અટ્ટો પીળિતો ભવેય્ય. હરાયેય્યાતિ લજ્જેય્ય. જિગુચ્છેય્યાતિ જિગુચ્છં આપજ્જેય્ય.

મેદકથાલિકન્તિ મેદકથાલિકા વુચ્ચતિ સૂનકારકેહિ યૂસનિક્ખમનત્થાય તત્થ તત્થ કતછિદ્દા થાલિકા. પરિહરેય્યાતિ મંસસ્સ પૂરેત્વા ઉક્ખિપિત્વા ગચ્છેય્ય. છિદ્દાવછિદ્દન્તિ પરિત્તમહન્તેહિ છિદ્દેહિ સમન્નાગતં. ઉગ્ઘરન્તન્તિ ઉપરિમુખેહિ છિદ્દેહિ નિક્ખમમાનયૂસં. પગ્ઘરન્તન્તિ અધોમુખેહિ નિક્ખમમાનયૂસં. એવમસ્સ સકલસરીરં યૂસમક્ખિતં ભવેય્ય. છિદ્દાવછિદ્દન્તિ નવહિ વણમુખેહિ પરિત્તમહન્ત છિદ્દં. એવમેત્થ અટ્ઠમનવમેહિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ થેરો અત્તનો સરીરે નિચ્છન્દરાગતં કથેસિ.

અથ ખો સો ભિક્ખૂતિ એવં થેરેન નવહિ કારણેહિ સીહનાદે નદિતે અથ સો ભિક્ખુ. અચ્ચયોતિ અપરાધો. મં અચ્ચગમાતિ મં અતિક્કમ્મ અભિભવિત્વા પવત્તો. પતિગ્ગણ્હતૂતિ ખમતુ. આયતિં સંવરાયાતિ અનાગતે સંવરણત્થાય, પુન એવરૂપસ્સ અપરાધસ્સ અકરણત્થાય. તગ્ઘાતિ એકંસેન. યથાધમ્મં પટિકરોસીતિ યથા ધમ્મો ઠિતો, તથેવ કરોસિ, ખમાપેસીતિ વુત્તં હોતિ. તં તે મયં પટિગ્ગણ્હામાતિ તં તવ અપરાધં મયં ખમામ. વુદ્ધિહેસા ભિક્ખુ અરિયસ્સ વિનયેતિ એસા ભિક્ખુ અરિયસ્સ વિનયે બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને વુડ્ઢિ નામ. કતમા? અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરિત્વા આયતિં સંવરાપજ્જના. દેસનં પન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં કરોન્તો યો અચ્ચયં અચ્ચયતો દિસ્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, આયતિં સંવરં આપજ્જતીતિ આહ. ફલતીતિ સચે હિ થેરો ન ખમેય્ય, તસ્સ ભિક્ખુનો તત્થેવ સત્તધા મુદ્ધા ફલેય્ય. તસ્મા ભગવા એવમાહ. સચે મં સોતિ સચે મં અયં ભિક્ખુ ખમાહીતિ એવં વદતિ. ખમતુ ચ મે સોતિ અયમ્પિ ચાયસ્મા મય્હં ખમતૂતિ એવં થેરો તસ્સ અચ્ચયં પટિગ્ગણ્હિત્વા સયમ્પિ તં સત્થુ સમ્મુખે ખમાપેસીતિ.

૨. સઉપાદિસેસસુત્તવણ્ણના

૧૨. દુતિયે સઉપાદિસેસન્તિ સઉપાદાનસેસં. અનુપાદિસેસન્તિ ઉપાદાનસેસરહિતં નિગ્ગહણં. મત્તસો કારીતિ પમાણકારી ન પરિપૂરકારી. ન તાવાયં, સારિપુત્ત, ધમ્મપરિયાયો પટિભાસીતિ અપ્પટિભાનં નામ ભગવતો નત્થિ, ન તાવાહં ઇમં ધમ્મપરિયાયં કથેસિન્તિ અયં પનેત્થ અત્થો. માયિમં ધમ્મપરિયાયં સુત્વા પમાદં આહરિંસૂતિ ‘‘મયં કિર ચતૂહિ અપાયેહિ મુત્તા’’તિ ઉપરિ અરહત્તત્થાય વીરિયં અકરોન્તા મા પમાદં આપજ્જિંસુ. પઞ્હાધિપ્પાયેન ભાસિતોતિ તયા પુચ્છિતપઞ્હસ્સ સભાવેન કથિતોતિ દસ્સેતિ. ઇમેસં પન નવન્નં પુગ્ગલાનં ભવેસુ છન્દરાગવિનોદનત્થં એતમેવ અત્થુપ્પત્તિં કત્વા – ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તકોપિ ગૂથો દુગ્ગન્ધો હોતિ, એવમેવ ખો ખ્વાહં, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તકમ્પિ ભવં ન વણ્ણેમિ અન્તમસો અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પી’’તિ ઇમં સુત્તં (અ. નિ. ૧.૩૨૧) અભાસિ. ન કેવલઞ્ચ એતેસંયેવ નવન્નં પુગ્ગલાનં ગતિ નિબદ્ધા, યેસં પન કુલાનં તીણિ સરણાનિ પઞ્ચ સીલાનિ એકં સલાકભત્તં એકં પક્ખિયભત્તં એકં વસ્સાવાસિકં એકા પોક્ખરણી એકો આવાસો, એવરૂપાનિ નિબદ્ધપુઞ્ઞાનિ અત્થિ. તેસમ્પિ ગતિ નિબદ્ધા, સોતાપન્નસદિસાનેવ તાનિ કુલાનિ.

૩. કોટ્ઠિકસુત્તવણ્ણના

૧૩. તતિયે દિટ્ઠધમ્મવેદનીયન્તિ ઇમસ્મિં યેવત્તભાવે વિપચ્ચનકકમ્મં. સમ્પરાયવેદનીયન્તિ દુતિયે અત્તભાવે વિપચ્ચનકકમ્મં. સુખવેદનીયન્તિ સુખવેદનાજનકકમ્મં. દુક્ખવેદનીયન્તિ દુક્ખવેદનાજનકકમ્મં. પરિપક્કવેદનીયન્તિ લદ્ધવિપાકવારં. અપરિપક્કવેદનીયન્તિ અલદ્ધવિપાકવારં. બહુવેદનીયન્તિ બહુવિપાકદાયકં. અપ્પવેદનીયન્તિ ન બહુવિપાકદાયકં. અવેદનીયન્તિ વિપાકવેદનાય અદાયકં. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.

૪. સમિદ્ધિસુત્તવણ્ણના

૧૪. ચતુત્થે સમિદ્ધીતિ અત્તભાવસમિદ્ધતાય એવંલદ્ધનામો થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકત્થેરો. કિમારમ્મણાતિ કિંપચ્ચયા. સઙ્કપ્પવિતક્કાતિ સઙ્કપ્પભૂતા વિતક્કા. નામરૂપારમ્મણાતિ નામરૂપપચ્ચયા. ઇમિના ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા ભૂતુપાદાયરૂપઞ્ચ વિતક્કાનં પચ્ચયોતિ દસ્સેતિ. ક્વ નાનત્તં ગચ્છન્તીતિ કસ્મિં ઠાને નાનાસભાવતં વેમત્તં ગચ્છન્તિ. ધાતુસૂતિ રૂપધાતુઆદીસુ. અઞ્ઞોયેવ હિ રૂપવિતક્કો, અઞ્ઞે સદ્દવિતક્કાદયોતિ. ફસ્સસમુદયાતિ સમ્પયુત્તફસ્સપચ્ચયા. વેદનાસમોસરણાતિ તિસ્સો વેદના સમોસરણા. એત્તકેન કુસલાકુસલમિસ્સકા કથિતા. સમાધિપ્પમુખાતિઆદયો પન અપચયપક્ખિકાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન જેટ્ઠકટ્ઠેન વા સમાધિ પમુખં એતેસન્તિ સમાધિપ્પમુખા. જેટ્ઠકકારણટ્ઠેન સતિ અધિપતેય્યા એતેસન્તિ સતાધિપતેય્યા. મગ્ગપઞ્ઞા ઉત્તરા એતેસન્તિ પઞ્ઞુત્તરા. ફલવિમુત્તિં પત્વા સારપ્પત્તા હોન્તીતિ વિમુત્તિસારા. આરમ્મણવસેન અમતં નિબ્બાનં ઓગાહિત્વા તત્થ પતિટ્ઠિતાતિ અમતોગધા. તેન ચ મા મઞ્ઞીતિ તેન વિસ્સજ્જનેન ‘‘અહં અગ્ગસાવકેન પુચ્છિતે પઞ્હે વિસ્સજ્જેસિ’’ન્તિ મા માનં વા દપ્પં વા અકાસિ.

૫-૬. ગણ્ડસુત્તાદિવણ્ણના

૧૫-૧૬. પઞ્ચમે તીણિ ચત્તારિ વસ્સાનિ વસ્સગણા, અનેકે વસ્સગણા ઉપ્પન્ના અસ્સાતિ અનેકવસ્સગણિકો. તસ્સસ્સૂતિ તસ્સ ભવેય્યું. અભેદનમુખાનીતિ ન કેનચિ ભિન્દિત્વા કતાનિ, કેવલં કમ્મસમુટ્ઠિતાનેવ વણમુખાનિ. જેગુચ્છિયંયેવાતિ જિગુચ્છિતબ્બમેવ પટિકૂલમેવ. ચાતુમહાભૂતિકસ્સાતિ ચતુમહાભૂતમયસ્સ. ઓદનકુમ્માસૂપચયસ્સાતિ ઓદનેન ચેવ કુમ્માસેન ચ ઉપચિતસ્સ વડ્ઢિતસ્સ. અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મસ્સાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચધમ્મસ્સ, દુગ્ગન્ધવિઘાતત્થાય તનુવિલેપનેન ઉચ્છાદનધમ્મસ્સ, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાબાધવિનોદનત્થાય ખુદ્દકસમ્બાહનેન પરિમદ્દનધમ્મસ્સ, દહરકાલે વા ઊરૂસુ સયાપેત્વા ગબ્ભવાસેન દુસ્સણ્ઠિતાનં તેસં તેસં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સણ્ઠાનસમ્પાદનત્થં અઞ્છનપીળનાદિવસેન પરિમદ્દનધમ્મસ્સ, એવં પરિહરિતસ્સાપિ ચ ભેદનવિદ્ધંસનધમ્મસ્સ, ભિજ્જનવિકિરણસભાવસ્સેવાતિ અત્થો. એત્થ ચ અનિચ્ચપદેન ચેવ ભેદનવિદ્ધંસનપદેહિ ચસ્સ અત્થઙ્ગમો કથિતો, સેસેહિ સમુદયો. નિબ્બિન્દથાતિ ઉક્કણ્ઠથ પજહથ ઇમં કાયન્તિ દસ્સેતિ. એવમિમસ્મિં સુત્તે બલવવિપસ્સના કથિતા. છટ્ઠં વુત્તનયમેવ. સઞ્ઞાસીસેન પનેત્થ ઞાણમેવ કથિતં.

૭-૮. કુલસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭-૧૮. સત્તમે ન મનાપેન પચ્ચુટ્ઠેન્તીતિ મનવડ્ઢનેન મનં અલ્લીયનાકારેન આસના વુટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોન્તિ. ન મનાપેન અભિવાદેન્તીતિ ન પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દન્તિ. અસક્કચ્ચં દેન્તીતિ અચિત્તીકારેન દેન્તિ. નો સક્કચ્ચન્તિ સહત્થા ન દેન્તિ. ન ઉપનિસીદન્તિ ધમ્મસવનાયાતિ ‘‘ધમ્મં સુણિસ્સામા’’તિ ન સમીપે નિસીદન્તિ. ન સુસ્સૂસન્તીતિ ઘટપિટ્ઠે આસિત્તઉદકં વિય વિવટ્ટેત્વા ગચ્છતિ. અટ્ઠમે વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન મેત્તાભાવનં પક્ખિપિત્વા નવઙ્ગસમન્નાગતોતિ વુત્તં.

૯. દેવતાસુત્તવણ્ણના

૧૯. નવમે વિપ્પટિસારિનિયોતિ વિપ્પટિસારિતં મઙ્કુભાવં આપજ્જિમ્હ. હીનં કાયન્તિ ઉપરિદેવલોકં ઉપાદાય હેટ્ઠિમો હીનોતિ વુચ્ચતિ. નો ચ ખો યથાસત્તિ યથાબલં સંવિભજિમ્હાતિ અત્તનો સત્તિયા ચ બલસ્સ ચ અનુરૂપેન સીલવન્તાનં સંવિભાગં કત્વા ન ભુઞ્જિમ્હા.

૧૦. વેલામસુત્તવણ્ણના

૨૦. દસમે અપિ નુ તે, ગહપતિ, કુલે દાનં દીયતીતિ નયિદં ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં સન્ધાય પુચ્છતિ. સેટ્ઠિસ્સ હિ ઘરે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિચ્ચં પણીતદાનં દીયતિ, ન તં સત્થા ન જાનાતિ. લોકિયમહાજનસ્સ પન દિય્યમાનદાનં અત્થિ, તં લૂખં હોતિ, સેટ્ઠિસ્સ ચિત્તં ન પીણેતિ. તં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ. કણાજકન્તિ સકુણ્ડકભત્તં, સકુણ્ડકેહિપિ કણિકતણ્ડુલેહેવ પક્કં. બિળઙ્ગદુતિયન્તિ કઞ્જિયદુતિયં. અસક્કચ્ચં દેતીતિ અસક્કરિત્વા દેતિ. અચિત્તીકત્વાતિ અચિત્તીકારેન દક્ખિણેય્ય અગારવેન દેતિ. અસહત્થા દેતીતિ સહત્થેન અદત્વા પરહત્થેન દેતિ, આણત્તિમત્તમેવ કરોતીતિ અત્થો. અપવિદ્ધં દેતીતિ ન નિરન્તરં દેતિ, સંવચ્છરિકં સોણ્ડબલિ વિય હોતિ. અનાગમનદિટ્ઠિકો દેતીતિ ન કમ્મઞ્ચ ફલઞ્ચ સદ્દહિત્વા દેતિ.

યત્થ યત્થાતિ તીસુ કુલસમ્પદાસુ યસ્મિં યસ્મિં કુલે. ન ઉળારાય ભત્તભોગાયાતિઆદીસુ નાનગ્ગરસસુગન્ધસાલિભોજને ઉપનીતે ચિત્તં ન નમતિ, ‘‘હરથેતં રોગવડ્ઢન’’ન્તિ વત્વા યેન વા તેન વા ડાકેન સદ્ધિં સકુણ્ડકભત્તં અમતં વિય સમ્પિયાયમાનો ભુઞ્જતિ. કાસિકાદીસુ વરવત્થેસુ ઉપનીતેસુ ‘‘હરથેતાનિ નિવાસેન્તસ્સ પટિચ્છાદેતુમ્પિ ન સક્કોન્તિ, ગત્તેસુપિ ન સણ્ઠહન્તી’’તિ વત્વા નાળિકેરસાટકમૂલતચસદિસાનિ પન થૂલવત્થાનિ ‘‘ઇમાનિ નિવાસેન્તો નિવત્થભાવમ્પિ જાનાતિ, પટિચ્છાદેતબ્બમ્પિ પટિચ્છાદેન્તી’’તિ સમ્પિયાયમાનો નિવાસેતિ. હત્થિયાનઅસ્સયાનરથયાનસુવણ્ણસિવિકાદીસુ ઉપનીતેસુ ‘‘હરથેતાનિ ચલાચલાનિ, ન સક્કા એત્થ નિસીદિતુ’’ન્તિ વત્વા જજ્જરરથકે ઉપનીતે ‘‘અયં નિચ્ચલો, એત્થ સુખં નિસીદિતુ’’ન્તિ તં સાદિયતિ. ન ઉળારેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસૂતિ અલઙ્કતપટિયત્તા રૂપવતિયો ઇત્થિયો દિસ્વા ‘‘યક્ખિનિયો મઞ્ઞે, એતા ખાદિતુકામા, કિં એતાહી’’તિ યથાફાસુકેનેવ વીતિનામેતિ. ન સુસ્સૂસન્તીતિ સોતું ન ઇચ્છન્તિ, ન સદ્દહન્તીતિ અત્થો. ન સોતં ઓદહન્તીતિ કથિતસ્સ સવનત્થં ન સોતપસાદં ઓદહન્તિ. સક્કચ્ચન્તિઆદીનિ વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બાનિ.

વેલામોતિ જાતિગોત્તરૂપભોગસદ્ધાપઞ્ઞાદીહિ મરિયાદવેલં અતિક્કન્તેહિ ઉળારેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતત્તા એવંલદ્ધનામો. સો એવરૂપં દાનં અદાસિ મહાદાનન્તિ એત્થ અયં અનુપુબ્બીકથા – સો કિર અતીતે બારાણસિયં પુરોહિતગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, વેલામકુમારોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો સોળસવસ્સકાલે બારાણસિરાજકુમારેન સદ્ધિં સિપ્પુગ્ગહણત્થં તક્કસિલં અગમાસિ. તે ઉભોપિ દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પં પટ્ઠપયિંસુ. યથા ચ તે, એવં અઞ્ઞેપિ જમ્બુદીપે ચતુરાસીતિસહસ્સરાજકુમારા. બોધિસત્તો અત્તના ગહિતટ્ઠાને પિટ્ઠિઆચરિયો હુત્વા ચતુરાસીતિ રાજકુમારસહસ્સાનિ સિક્ખાપેતિ, સયમ્પિ સોળસવસ્સેહિ ગહેતબ્બસિપ્પં તીહિ વસ્સેહિ ઉગ્ગણ્હિ. આચરિયો ‘‘વેલામકુમારસ્સ સિપ્પં પગુણ’’ન્તિ ઞત્વા, ‘‘તાતા, વેલામો મયા ઞાતં સબ્બં જાનાતિ, તુમ્હે સબ્બેપિ સમગ્ગા ગન્ત્વા એતસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હથા’’તિ ચતુરાસીતિ કુમારસહસ્સાનિ બોધિસત્તસ્સ નિય્યાદેસિ.

બોધિસત્તો આચરિયં વન્દિત્વા ચતુરાસીતિ કુમારસહસ્સપરિવારો નિક્ખમિત્વા એકં આસન્નનગરં પત્વા નગરસામિકં રાજકુમારં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા તસ્સ સિપ્પે પગુણે જાતે તં તત્થેવ નિવત્તેસિ. એતેનુપાયેન ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ ગન્ત્વા ચતુરાસીતિયા રાજકુમારાનં સિપ્પં પગુણં કારેત્વા તસ્મિં તસ્મિં નગરે તં તં નિવત્તેત્વા બારાણસિરાજકુમારં આદાય બારાણસિં પચ્ચાગઞ્છિ. મનુસ્સા કુમારં પરિયોસિતસિપ્પં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ, વેલામસ્સ પુરોહિતટ્ઠાનં અદંસુ. તેપિ ચતુરાસીતિસહસ્સરાજકુમારા સકેસુ સકેસુ રજ્જેસુ અભિસેકં પત્વા અનુસંવચ્છરં બારાણસિરઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ. તે રાજાનં દિસ્વા વેલામસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘આચરિય, અમ્હે રજ્જેસુ પતિટ્ઠિતા, વદેય્યાથ યેનત્થો’’તિ વત્વા ગચ્છન્તિ. તેસં ગમનાગમનકાલે સકટસન્દમાનિકગાવિગોણકુક્કુટસૂકરાદયો ગણ્હન્તાનં જનપદો અતિવિય ઉપદ્દુતો હોતિ, મહાજનો સન્નિપતિત્વા રાજઙ્ગણે કન્દતિ.

રાજા વેલામં પક્કોસિત્વા, ‘‘આચરિય, ઉપદ્દુતો જનપદો, રાજાનો ગમનાગમનકાલે મહાવિલોપં કરોન્તિ, મનુસ્સા સન્ધારેતું ન સક્કોન્તિ, જનપદપીળાય ઉપસમં એકં ઉપાયં કરોથા’’તિ. સાધુ મહારાજ, ઉપાયં કરિસ્સામિ, તુમ્હાકં યત્તકેન જનપદેન અત્થો, તં પરિચ્છિન્દિત્વા ગણ્હથાતિ. રાજા તથા અકાસિ. વેલામો ચતુરાસીતિયા રાજસહસ્સાનં જનપદે વિચારેત્વા ચક્કનાભિયં અરે વિય રઞ્ઞો જનપદસ્મિં ઓરોપેસિ. તતો પટ્ઠાય તે રાજાનો આગચ્છન્તાપિ ગચ્છન્તાપિ અત્તનો અત્તનો જનપદેનેવ સઞ્ચરન્તિ, અમ્હાકં જનપદોતિ વિલોપં ન કરોન્તિ. રાજગારવેન રઞ્ઞો જનપદમ્પિ ન પીળેન્તિ. જનપદા સન્નિસિન્ના નિસ્સદ્દા નિરવા અહેસું. સબ્બે રાજાનો હટ્ઠતુટ્ઠા ‘‘યેન વો, આચરિય, અત્થો, તં અમ્હાકં વદેથા’’તિ પવારયિંસુ.

વેલામો સીસંન્હાતો અત્તનો અન્તોનિવેસને સત્તરતનપરિપૂરાનં ગબ્ભાનં દ્વારાનિ વિવરાપેત્વા યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા ઠપિતં ધનં ઓલોકેત્વા આયવયં ઉપધારેત્વા ‘‘મયા સકલજમ્બુદીપં ખોભેન્તેન દાનં દાતું વટ્ટતી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેત્વા ગઙ્ગાતીરે દ્વાદસયોજનિકા ઉદ્ધનપન્તિયો કારેત્વા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને સપ્પિમધુફાણિતતેલતિલતણ્ડુલાદીનં ઠપનત્થાય મહાકોટ્ઠાગારાનિ પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘એકેકસ્મિં ઠાને એત્તકા એત્તકા જના સંવિદહથ, યંકિઞ્ચિ મનુસ્સાનં લદ્ધબ્બં નામ અત્થિ, તતો એકસ્મિમ્પિ અસતિ મય્હં આરોચેય્યાથા’’તિ મનુસ્સે સંવિધાય ‘‘અસુકદિવસતો પટ્ઠાય વેલામબ્રાહ્મણસ્સ દાનં ભુઞ્જન્તૂ’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા ‘‘દાનગ્ગં પરિનિટ્ઠિત’’ન્તિ દાનયુત્તેહિ આરોચિતે સહસ્સગ્ઘનકં વત્થં નિવાસેત્વા પઞ્ચસતગ્ઘનકં એકંસં કત્વા સબ્બાલઙ્કારભૂસિતો દાનવીમંસનત્થાય ફલિકવણ્ણસ્સ ઉદકસ્સ સુવણ્ણભિઙ્ગારં પૂરેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં લોકે સચે ઇમં દાનં પટિગ્ગહેતું યુત્તરૂપા દક્ખિણેય્યપુગ્ગલા અત્થિ, ઇદં ઉદકં નિક્ખમિત્વા પથવિં ગણ્હાતુ. સચે નત્થિ, એવમેવ તિટ્ઠતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં કત્વા ભિઙ્ગારં અધોમુખં અકાસિ. ઉદકં ધમકરણેન ગહિતં વિય અહોસિ. બોધિસત્તો ‘‘સુઞ્ઞો વત, ભો, જમ્બુદીપો, એકપુગ્ગલોપિ દક્ખિણં પટિગ્ગહેતું યુત્તરૂપો નત્થી’’તિ વિપ્પટિસારં અકત્વા ‘‘સચે દાયકસ્સ વસેનાયં દક્ખિણા વિસુજ્ઝિસ્સતિ, ઉદકં નિક્ખમિત્વા પથવિં ગણ્હાતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. ફલિકવણ્ણસદિસં ઉદકં નિક્ખમિત્વા પથવિં ગણ્હિ. ‘‘ઇદાનિ દાનં દસ્સામી’’તિ દાનગ્ગં પત્વા દાનં ઓલોકેત્વા યાગુવેલાય યાગું, ખજ્જકવેલાય ખજ્જકં, ભોજનવેલાય ભોજનં દાપેસિ. એતેનેવ નીહારેન દિવસે દિવસે દાનં દીયતિ.

તસ્મિં ખો પન દાનગ્ગે ‘‘ઇદં નામ અત્થિ, ઇદં નામ નત્થી’’તિ વત્તબ્બં નત્થિ. ઇદાનિ તં દાનં એત્તકમત્તેનેવ ન નિટ્ઠં ગમિસ્સતીતિ રત્તસુવણ્ણં નીહરાપેત્વા સુવણ્ણપાતિયો કારેત્વા ચતુરાસીતિસુવણ્ણપાતિસહસ્સાદીનં અત્થાય ચતુરાસીતિરાજસહસ્સાનં સાસનં પહિણિ. રાજાનો ‘‘ચિરસ્સં વત મયં આચરિયેન અનુગ્ગહિતા’’તિ સબ્બં સમ્પાદેત્વા પેસેસું. દાને દિય્યમાનેયેવ સત્ત વસ્સાનિ સત્ત માસા અતિક્કન્તા. અથ બ્રાહ્મણો ‘‘હિરઞ્ઞં ભાજેત્વા દાનં દસ્સામી’’તિ મહન્તે ઓકાસે દાનં સજ્જાપેસિ. સજ્જાપેત્વા ચતુરાસીતિ સુવણ્ણપાતિસહસ્સાનિ આદિં કત્વા કોટિતો પટ્ઠાય અદાસિ.

તત્થ રૂપિયપૂરાનીતિ રજતતટ્ટિરજતફાલરજતમાસકેહિ પૂરાનિ. પાતિયો પન ખુદ્દિકાતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બા, એકકરીસપ્પમાણે ભૂમિભાગે ચતસ્સોવ પાતિયો ઠપયિંસુ. પાતિમકુળં નવરતનં હોતિ, મુખવટ્ટિતો પટ્ઠાય અટ્ઠરતનં, પાતિમુખવટ્ટિયા છયુત્તો આજઞ્ઞરથો અનુપરિયાયતિ, દદમાનો પાતિયા બાહિરન્તેન વગ્ગવગ્ગે પટિગ્ગાહકે ઠપેત્વા પઠમં પાતિયા પક્ખિત્તં દત્વા પચ્છા સન્ધિસન્ધિતો વિયોજેત્વા પાતિન્તિ એવં ચતુરાસીતિ પાતિસહસ્સાનિ અદાસિ. રૂપિયપાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થપિ ચ સુવણ્ણપૂરાનીતિ સુવણ્ણતટ્ટિસુવણ્ણફાલસુવણ્ણમાસકેહિ પૂરાનિ. હિરઞ્ઞપૂરાનીતિ સત્તવિધરતનપૂરાનિ. સોવણ્ણાલઙ્કારાનીતિ સુવણ્ણાલઙ્કારાનિ. કંસૂપધારણાનીતિ રજતમયખીરપટિચ્છકાનિ. તાસં પન ધેનૂનં સિઙ્ગાનિ સુવણ્ણકોસકપરિયોનદ્ધાનિ અહેસું, ગીવાય સુમનદામં પિળન્ધિંસુ, ચતૂસુ પાદેસુ નુપૂરાનિ, પિટ્ઠિયં વરદુકૂલં પારુતં, કણ્ઠે સુવણ્ણઘણ્ટં બન્ધિંસુ. વત્થકોટિસહસ્સાનીતિ લોકવોહારતો વીસતિવત્થયુગાનિ એકા કોટિ, ઇધ પન દસ સાટકાતિ વુત્તં. ખોમસુખુમાનન્તિઆદિમ્હિ ખોમાદીસુ યં યં સુખુમં, તં તદેવ અદાસિ. યાનિ પનેતાનિ ઇત્થિદાનં ઉસભદાનં મજ્જદાનં સમજ્જાદાનન્તિ અદાનસમ્મતાનિ, તાનિપિ એસ ‘‘વેલામસ્સ દાનમુખે ઇદં નામ નત્થી’’તિ વચનપથં પચ્છિન્દિતું પરિવારત્થાય અદાસિ. નજ્જો મઞ્ઞે વિસ્સન્દન્તીતિ નદિયો વિય વિસ્સન્દન્તિ.

ઇમિના સત્થા વેલામસ્સ દાનં કથેત્વા, ‘‘ગહપતિ, એતં મહાદાનં નાઞ્ઞો અદાસિ, અહં અદાસિં. એવરૂપં પન દાનં દદન્તોપિ અહં પટિગ્ગહેતું યુત્તરૂપં પુગ્ગલં નાલત્થં, ત્વં માદિસે બુદ્ધે લોકસ્મિં દિટ્ઠમાને દાનં દદમાનો કસ્મા ચિન્તેસી’’તિ સેટ્ઠિસ્સ દેસનં વડ્ઢેન્તો સિયા ખો પન તેતિઆદિમાહ. નનુ ચ યાનિ તદા અહેસું રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનિ, તાનિ નિરુદ્ધાનિ? કસ્મા ‘‘અહં તેન સમયેન વેલામો બ્રાહ્મણો’’તિ આહાતિ? પવેણિયા અવિચ્છિન્નત્તા. તાનિ હિ રૂપાદીનિ નિરુજ્ઝમાનાનિ ઇમેસં પચ્ચયે દત્વા નિરુદ્ધાનિ અપરાપરં અવિચ્છિન્નં પવેણિં ગહેત્વા એવમાહ. ન તં કોચિ દક્ખિણં સોધેતીતિ કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા ઉટ્ઠાય તં દક્ખિણં સોધેતીતિ વત્તબ્બો નાહોસિ. તઞ્હિ દક્ખિણં સોધેન્તો ઉત્તમકોટિયા બુદ્ધો, હેટ્ઠિમકોટિયા ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસદિસો સાવકો સોધેય્ય.

દિટ્ઠિસમ્પન્નન્તિ દસ્સનસમ્પન્નં સોતાપન્નં. ઇદં તતો મહપ્ફલતરન્તિ ઇદં સોતાપન્નસ્સ દિન્નદાનં લોકિયમહાજનસ્સ સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત સંવચ્છરાનિ એત્તકં હિરઞ્ઞસુવણ્ણં પરિચ્ચજન્તેન દિન્નદાનતો મહપ્ફલં.

યો ચ સતં દિટ્ઠિસમ્પન્નાનન્તિ એત્થ એકસ્સ સકદાગામિસ્સ વસેન એકુત્તરસતં સોતાપન્ને કત્વા સોતાપન્નગણના વેદિતબ્બા. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવારેસુ હેટ્ઠા હેટ્ઠા આગતે અનન્તરેન સતગુણં કત્વા પુગ્ગલગણના વેદિતબ્બા.

બુદ્ધપ્પમુખન્તિ એત્થ સમ્માસમ્બુદ્ધં સઙ્ઘત્થેરં કત્વા નિસિન્નો સઙ્ઘો બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘોતિ વેદિતબ્બો. ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સાતિ એત્થ ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતવિહારો નામ યત્થ ચેતિયં પતિટ્ઠિતં હોતિ, ધમ્મસ્સવનં કરીયતિ, ચતૂહિ દિસાહિ અનુદિસાહિ ચ ભિક્ખૂ આગન્ત્વા અપ્પટિપુચ્છિત્વાયેવ પાદે ધોવિત્વા કુઞ્ચિકાય દ્વારં વિવરિત્વા સેનાસનં પટિજગ્ગિત્વા વસિત્વા યથાફાસુકં ગચ્છન્તિ. સો અન્તમસો ચતુરતનિયા પણ્ણસાલાપિ હોતુ, ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ કતવિહારોત્વેવ વુચ્ચતિ.

સરણં ગચ્છેય્યાતિ એત્થ મગ્ગેનાગતં અનિવત્તનસરણં અધિપ્પેતં. અપરે પનાહુ – અત્તાનં નિય્યાદેત્વા દિન્નત્તા સરણાગમનં તતો મહપ્ફલતરન્તિ વુત્તં. સિક્ખાપદાનિ સમાદિયેય્યાતિ પઞ્ચ સીલાનિ ગણ્હેય્ય. સીલમ્પિ મગ્ગેન આગતં અનિવત્તનસીલમેવ કથિતં. અપરે પનાહુ – સબ્બસત્તાનં અભયદાનસ્સ દિન્નત્તા સીલં તતો મહપ્ફલતરન્તિ વુત્તં. ગન્ધોહનમત્તન્તિ ગન્ધઊહનમત્તં, દ્વીહઙ્ગુલીહિ ગણ્ડપિણ્ડં ગહેત્વા ઉપસિઙ્ઘનમત્તં. અપરે પન ‘‘ગદ્દોહનમત્ત’’ન્તિ પાળિં વત્વા ગાવિયા એકવારં થનઅઞ્છનમત્તન્તિ અત્થં વદન્તિ. મેત્તચિત્તન્તિ સબ્બસત્તાનં હિતાનુફરણચિત્તં. તં પન અપ્પનાવસેનેવ ગહિતં. અનિચ્ચસઞ્ઞન્તિ મગ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન સિખાપત્તબલવવિપસ્સનં.

ઉપમાતો પન ઇમાનિ દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ એવં વેદિતબ્બાનિ – સચેપિ હિ જમ્બુદીપં ભેરિતલસદિસં સમતલં કત્વા કોટિતો પટ્ઠાય પલ્લઙ્કે અત્થરિત્વા અરિયપુગ્ગલે નિસીદાપેય્ય, તત્થ સોતાપન્નાનં દસ પન્તિયો અસ્સુ, સકદાગામીનં પઞ્ચ, અનાગામીનં અડ્ઢતેય્યા, ખિણાસવાનં દિયડ્ઢા, પચ્ચેકબુદ્ધાનં એકા પન્તિ ભવેય્ય, સમ્માસમ્બુદ્ધો એકકોવ. એત્તકસ્સ જનસ્સ દિન્નદાનતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ દિન્નમેવ મહપ્ફલં. ઇતરં પન –

‘‘વિહારદાનં પણિપાતો, સિક્ખા મેત્તાય ભાવના;

ખયતો સમ્મસન્તસ્સ, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં’’.

તેનેવ ભગવા પરિનિબ્બાનસમયે ‘‘ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિ અનુત્તરા પૂજા’’તિ આહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સીહનાદવગ્ગો દુતિયો.

૩. સત્તાવાસવગ્ગો

૧. તિઠાનસુત્તવણ્ણના

૨૧. તતિયસ્સ પઠમે ઉત્તરકુરુકાતિ ઉત્તરકુરુવાસિનો. અધિગ્ગણ્હન્તીતિ અધિભવન્તિ, અધિકા વિસિટ્ઠા જેટ્ઠકા હોન્તિ. અમમાતિ નિત્તણ્હા. અટ્ઠકથાયં પન નિદ્દુક્ખાતિ વુત્તં. અપરિગ્ગહાતિ ‘‘ઇદં મય્હ’’ન્તિ પરિગ્ગહરહિતા. નિયતાયુકાતિ તેસઞ્હિ નિબદ્ધં આયુ વસ્સસહસ્સમેવ, ગતિપિ નિબદ્ધા, તતો ચવિત્વા સગ્ગેયેવ નિબ્બત્તન્તિ. સતિમન્તોતિ દેવતાનઞ્હિ એકન્તસુખિતાય સતિ થિરા ન હોતિ, નેરયિકાનં એકન્તદુક્ખિતાય. ઇમેસં પન વોકિણ્ણસુખદુક્ખત્તા સતિ થિરા હોતિ. ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસોતિ જમ્બુદીપે બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનં ઉપ્પજ્જનતો અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસોપિ ઇધેવ હોતિ.

૨. અસ્સખળુઙ્કસુત્તવણ્ણના

૨૨. દુતિયે જવસમ્પન્નોતિ પદજવેન સમ્પન્નો. ન વણ્ણસમ્પન્નોતિ ન સરીરવણ્ણેન સમ્પન્નો. પુરિસખળુઙ્કેસુ જવસમ્પન્નોતિ ઞાણજવેન સમ્પન્નો. ન વણ્ણસમ્પન્નોતિ ન ગુણવણ્ણેન સમ્પન્નો. સેસં પાળિનયેનેવ વેદિતબ્બં. યઞ્હેત્થ વત્તબ્બં સિયા, તં તિકનિપાતવણ્ણનાયં વુત્તમેવ.

૩. તણ્હામૂલકસુત્તવણ્ણના

૨૩. તતિયે તણ્હં પટિચ્ચાતિ દ્વે તણ્હા એસનતણ્હા એસિતતણ્હા ચ. યાય તણ્હાય અજપથસઙ્કુપથાદીનિ પટિપજ્જિત્વા ભોગે એસતિ ગવેસતિ, અયં એસનતણ્હા નામ. યા તેસુ એસિતેસુ ગવેસિતેસુ પટિલદ્ધેસુ તણ્હા, અયં એસિતતણ્હા નામ. ઇધ પન એસનતણ્હા દટ્ઠબ્બા. પરિયેસનાતિ રૂપાદિઆરમ્મણપરિયેસના. સા હિ એસનતણ્હાય સતિ હોતિ. લાભોતિ રૂપાદિઆરમ્મણપટિલાભો. સો હિ પરિયેસનાય સતિ હોતિ.

વિનિચ્છયો પન ઞાણતણ્હાદિટ્ઠિવિતક્કવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ ‘‘સુખવિનિચ્છયં જઞ્ઞા, સુખવિનિચ્છયં ઞત્વા અજ્ઝત્તં સુખમનુયુઞ્જેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૨૩) અયં ઞાણવિનિચ્છયો. ‘‘વિનિચ્છયાતિ દ્વે વિનિચ્છયા તણ્હાવિનિચ્છયો ચ દિટ્ઠિવિનિચ્છયો ચા’’તિ (મહાનિ. ૧૦૨) એવં આગતાનિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનિ તણ્હાવિનિચ્છયો. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિવિનિચ્છયો. ‘‘છન્દો ખો, દેવાનમિન્દ, વિતક્કનિદાનો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫૮) ઇમસ્મિં પન સુત્તે ઇધ વિનિચ્છયોતિ વુત્તો વિતક્કોયેવ આગતો. લાભં લભિત્વા હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં સુન્દરાસુન્દરં વિતક્કેનેવ વિનિચ્છિનન્તિ ‘‘એત્તકં મે રૂપારમ્મણત્થાય ભવિસ્સતિ, એત્તકં સદ્ધારમ્મણત્થાય, એત્તકં મય્હં ભવિસ્સતિ, એત્તકં પરસ્સ, એત્તકં પરિભુઞ્જિસ્સામિ, એત્તકં નિદહિસ્સામી’’તિ. તેન વુત્તં – લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયોતિ.

છન્દરાગોતિ એવં અકુસલવિતક્કેન વિતક્કિતે વત્થુસ્મિં દુબ્બલરાગો ચ બલવરાગો ચ ઉપ્પજ્જતિ. ઇદઞ્હિ ઇધ છન્દોતિ દુબ્બલરાગસ્સાધિવચનં. અજ્ઝોસાનન્તિ અહં મમન્તિ બલવસન્નિટ્ઠાનં. પરિગ્ગહોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન પરિગ્ગહકરણં. મચ્છરિયન્તિ પરેહિ સાધારણભાવસ્સ અસહનતા. તેનેવસ્સ પોરાણા એવં વચનત્થં વદન્તિ – ‘‘ઇદં અચ્છરિયં મય્હમેવ હોતુ, મા અઞ્ઞસ્સ અચ્છરિયં હોતૂતિ પવત્તત્તા મચ્છરિયન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. આરક્ખોતિ દ્વારપિદહનમઞ્જૂસાગોપનાદિવસેન સુટ્ઠુ રક્ખનં. અધિકરોતીતિ અધિકરણં, કારણસ્સેતં નામં. આરક્ખાધિકરણન્તિ ભાવનપુંસકં, આરક્ખાહેતૂતિ અત્થો. દણ્ડાદાનાદીસુ પરનિસેધનત્થં દણ્ડસ્સ આદાનં દણ્ડાદાનં. એકતો ધારાદિનો સત્થસ્સ આદાનં સત્થાદાનં. કલહોતિ કાયકલહોપિ વાચાકલહોપિ. પુરિમો વિગ્ગહો, પચ્છિમો વિવાદો (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૩). તુવંતુવન્તિ અગારવવસેન તુવંતુવંવચનં.

૪. સત્તાવાસસુત્તવણ્ણના

૨૪. ચતુત્થે સત્તાવાસાતિ સત્તાનં આવાસા, વસનટ્ઠાનાનીતિ અત્થો. તત્થ સુદ્ધાવાસાપિ સત્તાવાસોવ, અસબ્બકાલિકત્તા પન ન ગહિતા. સુદ્ધાવાસા હિ બુદ્ધાનં ખન્ધાવારટ્ઠાનસદિસા, અસઙ્ખેય્યકપ્પે બુદ્ધેસુ અનિબ્બત્તેસુ તં ઠાનં સુઞ્ઞં હોતિ. ઇતિ અસબ્બકાલિકત્તા ન ગહિતા. સેસમેત્થ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૫. પઞ્ઞાસુત્તવણ્ણના

૨૫. પઞ્ચમે યતોતિ યસ્મિં કાલે. સુપરિચિતં હોતીતિ સુટ્ઠુ ઉપચિતં સુવડ્ઢિતં હોતિ. કલ્લં વચનાયાતિ યુત્તં વત્તું. વીતરાગન્તિ વિગતરાગં. અસરાગધમ્મન્તિ ન સરજ્જનસભાવં. અનાવત્તિધમ્મન્તિ અનાવત્તનસભાવં અનિબ્બત્તારહં, અપ્પટિસન્ધિકભાવેનેવ નિરુજ્ઝનસભાવન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે ખીણાસવોવ કથિતો.

૬. સિલાયૂપસુત્તવણ્ણના

૨૬. છટ્ઠે ચન્દિકાપુત્તોતિ માતુ નામવસેન પઞ્ઞાતો ચન્દિકાપુત્તત્થેરો. ચેતસા ચિત્તં હોતીતિ ચિત્તવારપરિયાયેન ચિત્તવારપરિયાયો ચિતો વડ્ઢિતો હોતિ. ચેતસા ચિત્તં સુપરિચિતન્તિ ચિત્તવારપરિયાયેન ચિત્તવારપરિયાયો ઉપરૂપરિ સુચિતો સુવડ્ઢિતો હોતિ. નેવસ્સ ચિત્તં પરિયાદિયન્તીતિ તાનિ આરમ્મણાનિ તસ્સ ખીણાસવસ્સ ચિત્તુપ્પાદં ગહેત્વા ખેપેત્વા ઠાતું ન સક્કોન્તિ. અમિસ્સીકતન્તિ તાનિ આરમ્મણાનિ અનલ્લીનત્તા તેહિ અમિસ્સીકતં. આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ અનિઞ્જનભાવં નિપ્ફન્દનભાવં પત્તં.

સિલાયૂપોતિ સિલાથમ્ભો. સોળસકુક્કુકોતિ દીઘતો સોળસહત્થો. હેટ્ઠાનેમઙ્ગમાતિ આવાટસ્સ હેટ્ઠાગતા. ઉપરિ નેમસ્સાતિ ઉપરિ આવાટસ્સ. સુનિખાતત્તાતિ અયમુસલેહિ કોટ્ટેત્વા કોટ્ટેત્વા સુટ્ઠુ નિખાતત્તા. એવમેવ ખોતિ એત્થ સિલાયૂપો વિય ખીણાસવો દટ્ઠબ્બો, મહાવાતા વિય છસુ દ્વારેસુ ઉપ્પજ્જનકા કિલેસા, ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા વાતાનં સિલાયૂપં ચાલેતું અસમત્થભાવો વિય છસુ દ્વારેસુ ઉપ્પજ્જનકકિલેસાનં ખીણાસવસ્સ ચિત્તં ચાલેતું અસમત્થભાવો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે ખીણાસવોવ કથિતો.

૭-૮. વેરસુત્તદ્વયવણ્ણના

૨૭-૨૮. સત્તમે ભયં વેરં પસવતીતિ ચિત્તુત્રાસભયઞ્ચ પુગ્ગલવેરઞ્ચ પટિલભતિ. ચેતસિકન્તિ ચિત્તનિસ્સિતં. દુક્ખન્તિ કાયવત્થુકં. દોમનસ્સન્તિ પટિઘસમ્પયુત્તદુક્ખં. ઇમસ્મિં સુત્તે સોતાપત્તિમગ્ગો કથિતો. અટ્ઠમં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કથિતં, ઇમસ્મિં પન સોતાપન્નોવ કથિતોતિ વુત્તં.

૯. આઘાતવત્થુસુત્તવણ્ણના

૨૯. નવમે આઘાતવત્થૂનીતિ આઘાતકારણાનિ. આઘાતં બન્ધતીતિ કોપં બન્ધતિ ઉપ્પાદેતિ.

૧૦-૧૧. આઘાતપટિવિનયસુત્તાદિવણ્ણના

૩૦-૩૧. દસમે આઘાતપટિવિનયાતિ આઘાતસ્સ પટિવિનયકારણાનિ. તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ ‘‘તં અનત્થચરણં મા અહોસી’’તિ એતસ્મિં પુગ્ગલે કુતો લબ્ભા, કેન કારણેન સક્કા લદ્ધું, ‘‘પરો નામ પરસ્સ અત્તનો ચિત્તરુચિયા અનત્થં કરોતી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા આઘાતં પટિવિનેતિ. અથ વા સચાહં કોપં કરેય્યં, તં કોપકરણં એત્થ પુગ્ગલે કુતો લબ્ભા, કેન કારણેન લદ્ધબ્બન્તિ અત્થો. કુતો લાભાતિપિ પાઠો. સચાહં એત્થ કોપં કરેય્યં, તસ્મિં મે કોપકરણે કુતો લાભા લાભા, નામ કે સિયુન્તિ અત્થો. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે તન્તિ નિપાતમત્તમેવ હોતિ. એકાદસમે અનુપુબ્બનિરોધાતિ અનુપટિપાટિનિરોધા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સત્તાવાસવગ્ગો તતિયો.

૪. મહાવગ્ગો

૧-૨. અનુપુબ્બવિહારસુત્તાદિવણ્ણના

૩૨-૩૩. ચતુત્થસ્સ પઠમે અનુપુબ્બવિહારાતિ અનુપટિપાટિયા સમાપજ્જિતબ્બવિહારા. દુતિયે યત્થ કામા નિરુજ્ઝન્તીતિ યસ્મિં ઠાને કામા વૂપસમ્મન્તિ. નિરોધેત્વાતિ અપ્પટિવત્તે કત્વા. નિચ્છાતાતિ તણ્હાદિટ્ઠિચ્છાતાનં અભાવેન નિચ્છાતા. નિબ્બુતાતિ અત્તપરિતાપનકિલેસાનં અભાવેન નિબ્બુતા. તિણ્ણાતિ કામતો તિણ્ણા. પારંગતાતિ કામે પારં ગતા. તદઙ્ગેનાતિ તેન ઝાનઙ્ગેન. એત્થ કામા નિરુજ્ઝન્તીતિ એત્થ પઠમજ્ઝાને કામા નિરુજ્ઝન્તિ. તે ચાતિ યે પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જન્તિ, તે કામે નિરોધેત્વા નિરોધેત્વા વિહરન્તિ નામ. પઞ્જલિકોતિ પગ્ગહિતઅઞ્જલિકો હુત્વા. પયિરુપાસેય્યાતિ ઉપટ્ઠાપેય્ય. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩. નિબ્બાનસુખસુત્તવણ્ણના

૩૪. તતિયે ઉદાયીતિ લાળુદાયિત્થેરો. એતદેવ ખ્વેત્થાતિ એતદેવ ખો એત્થ. કામસહગતાતિ કામનિસ્સિતા. સમુદાચરન્તીતિ મનોદ્વારે સઞ્ચરન્તિ. આબાધાયાતિ આબાધનાય પીળનાય. પરિયાયેનાતિ કારણેન. એવં સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં સુત્તે અવેદયિતસુખં નામ કથિતં.

૪. ગાવીઉપમાસુત્તવણ્ણના

૩૫. ચતુત્થે પબ્બતેય્યાતિ પબ્બતચારિની. ન સુપ્પતિટ્ઠિતં પતિટ્ઠાપેત્વાતિ યથા સુપ્પતિટ્ઠિતા હોતિ, એવં ન પતિટ્ઠાપેત્વા. તં નિમિત્તન્તિ તં પઠમજ્ઝાનસઙ્ખાતં નિમિત્તં. ન સ્વાધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠાતીતિ યથા સુટ્ઠુ અધિટ્ઠિતં હોતિ, ન એવં અધિટ્ઠાતિ. અનભિહિંસમાનોતિ અપોથેન્તો અવિહેઠેન્તો. મુદુ ચિત્તં હોતિ કમ્મઞ્ઞન્તિ યથા વિપસ્સનાચિત્તં લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે મુદુ કમ્મક્ખમં કમ્મયોગ્ગં હોતિ, એવમસ્સ અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં મુદુ હોતિ કમ્મઞ્ઞં. અપ્પમાણો સમાધીતિ ચતુબ્રહ્મવિહારસમાધિપિ મગ્ગફલસમાધિપિ અપ્પમાણો સમાધિ નામ, ઇધ પન ‘‘અપ્પમાણં અપ્પમાણારમ્મણ’’ન્તિ ઇમિના પરિયાયેન સુપ્પગુણસમાધિ અપ્પમાણસમાધીતિ દટ્ઠબ્બો. સો અપ્પમાણેન સમાધિના સુભાવિતેનાતિ ઇમસ્મિં ઠાને અયં ભિક્ખુ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તો. ઇદાનિ ખીણાસવસ્સ અભિઞ્ઞાપટિપાટિં દસ્સેન્તો યસ્સ યસ્સ ચાતિઆદિમાહ.

૫. ઝાનસુત્તવણ્ણના

૩૬. પઞ્ચમે આસવાનં ખયન્તિ અરહત્તં. યદેવ તત્થ હોતિ રૂપગતન્તિ તસ્મિં પઠમજ્ઝાનક્ખણે વત્થુવસેન વા ચિત્તસમુટ્ઠાનિકાદિવસેન વા યં રૂપં નામ પવત્તતિ. વેદનાગતાદીનિ સમ્પયુત્તવેદનાદીનં વસેન વેદિતબ્બાનિ. તે ધમ્મેતિ તે રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મે. અનિચ્ચતોતિઆદીસુ હુત્વા અભાવાકારેન અનિચ્ચતો, પટિપીળનાકારેન દુક્ખતો, રુજ્જનાકારેન રોગતો, અન્તોદુસ્સનટ્ઠેન ગણ્ડતો, અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન અનુકન્તનટ્ઠેન ચ સલ્લતો, દુક્ખટ્ઠેન અઘતો, આબાધનટ્ઠેન આબાધતો, અસકટ્ઠેન પરતો, પલુજ્જનટ્ઠેન પલોકતો, અસ્સામિકટ્ઠેન સુઞ્ઞતો, અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તતો. સમનુપસ્સતીતિ બલવવિપસ્સનાપઞ્ઞાય પસ્સતિ.

તેહિ ધમ્મેહીતિ તેહિ પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મેહિ. પટિવાપેતીતિ નિબ્બાનવસેન નિવત્તેતિ. અમતાય ધાતુયાતિ નિબ્બાનધાતુયા. ચિત્તં ઉપસંહરતીતિ ઞાણેન આનિસંસં દિસ્વા ઓતારેતિ. સન્તન્તિ પચ્ચનીકસન્તતાય સન્તં. પણીતન્તિ અતપ્પકં. સો તત્થ ઠિતો આસવાનં ખયં પાપુણાતીતિ સો તસ્મિં પઠમજ્ઝાને ઠિતો તં બલવવિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. અપરો નયો – સો તેહિ ધમ્મેહીતિ યસ્મા અનિચ્ચતોતિઆદીસુ અનિચ્ચતો પલોકતોતિ દ્વીહિ પદેહિ અનિચ્ચલક્ખણં કથિતં, દુક્ખતોતિઆદીહિ છહિ દુક્ખલક્ખણં, પરતો, સુઞ્ઞતો, અનત્તતોતિ તીહિ અનત્તલક્ખણં. તસ્મા સો તેહિ એવં તિલક્ખણં આરોપેત્વા દિટ્ઠેહિ અન્તોસમાપત્તિયં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મેહિ. ચિત્તં પટિવાપેતીતિ ચિત્તં પટિસંહરતિ મોચેતિ અપનેતિ. ઉપસંહરતીતિ વિપસ્સનાચિત્તં તાવ સવનવસેન થુતિવસેન પરિયત્તિવસેન પઞ્ઞત્તિવસેન ચ સન્તં નિબ્બાનન્તિ એવં અસઙ્ખતાય અમતાય ધાતુયા ઉપસંહરતિ. મગ્ગચિત્તં નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેનેવ ‘‘એતં સન્તં એતં પણીત’’ન્તિ ન એવં વદતિ. ઇમિના પનાકારેન તં પટિવિજ્ઝન્તો તત્થ ચિત્તં ઉપસંહરતીતિ અત્થો.

સો તત્થ ઠિતોતિ તસ્સા તિલક્ખણારમ્મણાય વિપસ્સનાય ઠિતો. આસવાનં ખયં પાપુણાતીતિ અનુક્કમેન ચત્તારો મગ્ગે ભાવેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તેનેવ ધમ્મરાગેનાતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મે છન્દરાગેન. ધમ્મનન્દિયાતિ તસ્સેવ વેવચનં. સમથવિપસ્સનાસુ હિ સબ્બસો છન્દરાગં પરિયાદાતું સક્કોન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ, અસક્કોન્તો અનાગામી હોતિ.

તિણપુરિસરૂપકે વાતિ તિણપોત્થકરૂપે વા. દૂરે કણ્ડે પાતેતીતિ દૂરેપાતી. અવિરાધિતં વિજ્ઝતીતિ અક્ખણવેધી. યદેવ તત્થ હોતિ વેદનાગતન્તિ ઇધ રૂપં ન ગહિતં. કસ્મા? સમતિક્કન્તત્તા. અયઞ્હિ હેટ્ઠા રૂપાવચરજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા રૂપં અતિક્કમિત્વા અરૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નોતિ સમથવસેનાપિ અનેન રૂપં સમતિક્કન્તં, હેટ્ઠા રૂપં સમ્મસિત્વા તં અતિક્કમ્મ ઇદાનિ અરૂપં સમ્મસતીતિ વિપસ્સનાવસેનાપિ અનેન રૂપં અતિક્કન્તં. આરુપ્પે પન સબ્બસોપિ રૂપં નત્થીતિ તં સન્ધાયપિ રૂપં ન ગહિતં. અથ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં કસ્મા ન ગહિતન્તિ? સુખુમત્તા. તસ્મિઞ્હિ ચત્તારોપિ અરૂપક્ખન્ધા સુખુમા ન સમ્મસનૂપગા. તેનેવાહ – ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, યાવતા સઞ્ઞાસમાપત્તિ તાવતા અઞ્ઞાપટિવેધો’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યાવતા સચિત્તકસમાપત્તિ નામ અત્થિ, તાવતા ઓળારિકે ધમ્મે સમ્મસતો અઞ્ઞાપટિવેધો હોતિ, અરહત્તં સમ્પજ્જતિ. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પન સુખુમત્તા સઞ્ઞાસમાપત્તીતિ ન વુચ્ચતિ. ઝાયીહેતેતિ ઝાયીહિ ઝાનાભિરતેહિ એતાનિ. વુટ્ઠહિત્વાતિ તતો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય. સમક્ખાતબ્બાનીતિ સમ્મા અક્ખાતબ્બાનિ, ‘‘સન્તાનિ પણીતાની’’તિ એવં કેવલં આચિક્ખિતબ્બાનિ થોમેતબ્બાનિ વણ્ણેતબ્બાનીતિ.

૬. આનન્દસુત્તવણ્ણના

૩૭. છટ્ઠે સમ્બાધેતિ પઞ્ચકામગુણસમ્બાધે. ઓકાસાધિગમોતિ ઓકાસસ્સ અધિગમો. સત્તાનં વિસુદ્ધિયાતિ સત્તાનં વિસુદ્ધિં પાપનત્થાય. સમતિક્કમાયાતિ સમતિક્કમનત્થાય. અત્થઙ્ગમાયાતિ અત્થં ગમનત્થાય. ઞાયસ્સ અધિગમાયાતિ સહવિપસ્સનકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિગમનત્થાય. નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયાતિ અપચ્ચયનિબ્બાનસ્સ પચ્ચક્ખકરણત્થાય. તદેવ નામ ચક્ખું ભવિસ્સતીતિ તઞ્ઞેવ પસાદચક્ખુ અસમ્ભિન્નં ભવિસ્સતિ. તે રૂપાતિ તદેવ રૂપારમ્મણં આપાથં આગમિસ્સતિ. તઞ્ચાયતનં નો પટિસંવેદિસ્સતીતિ તઞ્ચ રૂપાયતનં ન જાનિસ્સતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

ઉદાયીતિ કાળુદાયિત્થેરો. સઞ્ઞીમેવ નુ ખોતિ સચિત્તકોયેવ નુ ખો. મકારો પદસન્ધિમત્તં. કિંસઞ્ઞીતિ કતરસઞ્ઞાય સઞ્ઞી હુત્વા. સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનન્તિ ઇદં કસ્મા ગણ્હિ, કિં પઠમજ્ઝાનાદિસમઙ્ગિનો રૂપાદિપટિસંવેદના હોતીતિ? ન હોતિ, યાવ પન કસિણરૂપં આરમ્મણં હોતિ, તાવ રૂપં સમતિક્કન્તં નામ ન હોતિ. અસમતિક્કન્તત્તા પચ્ચયો ભવિતું સક્ખિસ્સતિ. સમતિક્કન્તત્તા પન તં નત્થિ નામ હોતિ, નત્થિતાય પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતીતિ દસ્સેતું ઇદમેવ ગણ્હિ.

જટિલવાસિકાતિ જટિલનગરવાસિની. ન ચાભિનતોતિઆદીસુ રાગવસેન ન અભિનતો, દોસવસેન ન અપનતો. સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલેસે નિગ્ગણ્હિત્વા વારેત્વા ઠિતો, કિલેસાનં પન છિન્નન્તે ઉપ્પન્નોતિ ન સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો. વિમુત્તત્તા ઠિતોતિ કિલેસેહિ વિમુત્તત્તાયેવ ઠિતો. ઠિતત્તા સન્તુસિતોતિ ઠિતત્તાયેવ સન્તુટ્ઠો નામ જાતો. સન્તુસિતત્તા નો પરિતસ્સતીતિ સન્તુટ્ઠત્તાયેવ પરિતાસં નાપજ્જતિ. અયં, ભન્તે આનન્દ, સમાધિ કિં ફલોતિ ઇમિના અયં થેરી તાલફલઞ્ઞેવ ગહેત્વા ‘‘ઇદં ફલં કિં ફલં નામા’’તિ પુચ્છમાના વિય અરહત્તફલસમાધિં ગહેત્વા ‘‘અયં, ભન્તે આનન્દ, સમાધિ કિં ફલો વુત્તો ભગવતા’’તિ પુચ્છતિ. અઞ્ઞાફલો વુત્તોતિ અઞ્ઞા વુચ્ચતિ અરહત્તં, અરહત્તફલસમાધિ નામેસો વુત્તો ભગવતાતિ અત્થો. એવંસઞ્ઞીપીતિ ઇમાય અરહત્તફલસઞ્ઞાય સઞ્ઞીપિ તદાયતનં નો પટિસંવેદેતીતિ એવં ઇમસ્મિં સુત્તે અરહત્તફલસમાધિ કથિતોતિ.

૭. લોકાયતિકસુત્તવણ્ણના

૩૮. સત્તમે લોકાયતિકાતિ લોકાયતવાદકા. સતતન્તિ સદા. સમિતન્તિ નિરન્તરં. તિટ્ઠતેતન્તિ તિટ્ઠતુ એતં, મા એતં પટ્ઠપેથ, કો વો એતેન અત્થો. ધમ્મં વો બ્રાહ્મણા દેસેસ્સામીતિ અહં વો ચતુસચ્ચધમ્મં દેસેસ્સામિ.

દળ્હધમ્મોતિ દળ્હધનું ગહેત્વા ઠિતો. ધનુગ્ગહોતિ ઇસ્સાસો. દળ્હધનુ નામ દ્વિસહસ્સથામં વુચ્ચતિ. દ્વિસહસ્સથામં નામ યસ્સ આરોપિતસ્સ જિયાબદ્ધો લોહસીસાદીનં ભારો દણ્ડે ગહેત્વા યાવ કણ્ડપ્પમાણા ઉક્ખિત્તસ્સ પથવિતો મુચ્ચતિ. સિક્ખિતોતિ દસ દ્વાદસ વસ્સાનિ આચરિયકુલે ઉગ્ગહિતસિપ્પો. કતહત્થોતિ એકો સિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હાતિ, કતહત્થો ન હોતિ અયં પન કતહત્થો ચિણ્ણવસિભાવો. કતૂપાસનોતિ રાજકુલાદીસુ દસ્સિતસિપ્પો. લહુકેન અસનેનાતિ અન્તો સુસિરં કત્વા તૂલાદીહિ પૂરેત્વા કતલક્ખપરિકમ્મેન સલ્લહુકકણ્ડેન. એવં કતઞ્હિ એકઉસભગામી દ્વે ઉસભાનિપિ ગચ્છતિ…પે… અટ્ઠુસભગામી સોળસ ઉસભાનિપિ ગચ્છતિ. અપ્પકસિરેનાતિ નિદ્દુક્ખેન. અતિપાતેય્યાતિ અતિક્કમેય્ય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા સો ધનુગ્ગહો તં વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં છાયં સીઘમેવ અતિક્કામેતિ, એવં સકલચક્કવાળં સીઘં સીઘં અતિક્કમનસમત્થેન જવેન સમન્નાગતો. સન્ધાવનિકાયાતિ પદસા ધાવનેન. એવમાહંસૂતિ એવં વદન્તિ.

૮. દેવાસુરસઙ્ગામસુત્તવણ્ણના

૩૯. અટ્ઠમે સમુપબ્યૂળ્હો અહોસીતિ પચ્ચુપટ્ઠિતો અહોસિ. સઙ્ગામેય્યામાતિ સઙ્ગામં કરેય્યામ યુજ્ઝેય્યામ. અપયિંસુયેવાતિ પલાયિંસુયેવ. ઉત્તરેનાભિમુખાતિ ઉત્તરામુખા હુત્વા. અભિયન્તે વાતિ અનુબન્ધન્તિયેવ. ભીરુત્તાનગતેનાતિ ભીરુત્તાનં ભયનિવારણં પતિટ્ઠાનં ગતેન. અકરણીયાતિ યુદ્ધેન કિઞ્ચિ અકત્તબ્બા. કસ્મા પન નેસં સઙ્ગામો હોતીતિ? અસુરા હિ પુબ્બે તાવતિંસવાસિનો, તે ચિત્તપાટલિયા પુપ્ફનકાલે દિબ્બપારિચ્છત્તકપુપ્ફં અનુસ્સરન્તિ. તતો ઉપ્પન્નકોધા ‘‘ગણ્હથ દેવે’’તિ સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાનેનેવ સિનેરું અભિરુહન્તિ, દેવાપિ નિક્ખમન્તિ. તેસં ગોપાલકદારકાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં દણ્ડકેહિ પહરણસદિસં યુદ્ધં હોતિ. સક્કો દેવરાજા હેટ્ઠા પઞ્ચસુ ઠાનેસુ આરક્ખં ઠપેત્વા ઉપરિ દેવપુરં પરિવારેત્વા અત્તસદિસા વજિરહત્થા પટિમા ઠપાપેસિ. અસુરા હેટ્ઠા પઞ્ચ ઠાનાનિ પટિબાહિત્વા અભિરુળ્હા ઇન્દપટિમાયો દિસ્વા નિવત્તિત્વા અસુરપુરમેવ ગચ્છન્તિ.

દક્ખિણેનાભિમુખાતિ દક્ખિણામુખા હુત્વા. અપદં વધિત્વાતિ નિપ્પદં નિરવસેસં વધિત્વા. અદસ્સનં ગતોતિ મારોપિ વટ્ટપાદકં કત્વા રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં સમાપન્નસ્સ ચિત્તં જાનાતિ, તદેવ વિપસ્સનાપાદકં કત્વા સમાપન્નસ્સ ચિત્તં જાનાતિ. અરૂપાવચરસમાપત્તિ પન વટ્ટપાદા વા હોતુ વિપસ્સનાપાદા વા, તં સમાપન્નસ્સ મારો ચિત્તં ન જાનાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અદસ્સનં ગતો પાપિમતો’’તિ.

૯. નાગસુત્તવણ્ણના

૪૦. નવમે આરઞ્ઞકસ્સાતિ અરઞ્ઞવાસિનો. ગોચરપસુતસ્સાતિ ગોચરગ્ગહણત્થાય ગચ્છન્તસ્સ. હત્થિકલભાતિ મહન્તા મહન્તા નાગા. હત્થિચ્છાપાતિ તરુણપોતકા. ઓભગ્ગોભગ્ગન્તિ નામેત્વા નામેત્વા ઠપિતં. ઓગાહં ઓતિણ્ણસ્સાતિ ઓગાહિતબ્બત્તા ઓગાહન્તિ લદ્ધનામં ઉદકતિત્થં ઓતિણ્ણસ્સ. ઓગાહા ઉત્તિણ્ણસ્સાતિ ઉદકતિત્થતો ઉત્તિણ્ણસ્સ. વૂપકટ્ઠોતિ વૂપકટ્ઠો હુત્વા. ઇદાનિ યસ્મા દસબલસ્સ હત્થિનાગેન કિચ્ચં નત્થિ, સાસને પન તંસરિક્ખકં પુગ્ગલં દસ્સેતું ઇદમાહટં, તસ્મા તં પુગ્ગલં દસ્સેન્તો એવમેવ ખોતિઆદિમાહ.

૧૦. તપુસ્સસુત્તવણ્ણના

૪૧. દસમે મલ્લેસૂતિ મલ્લરટ્ઠે. ઇધેવ તાવ ત્વં, આનન્દ, હોતીતિ ઇધ ભગવા ‘‘તપુસ્સગહપતિનો ઇધ ઠિતેન આનન્દેન સદ્ધિં કથાસલ્લાપો ભવિસ્સતિ, તતોનિદાનં અહં મહન્તં ધમ્મપરિયાયં દેસેસ્સામી’’તિ ઞત્વા આહ. ઉપસઙ્કમીતિ સો કિર ભુત્તપાતરાસો ‘‘દસબલસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’’તિ નિક્ખમન્તો દૂરતોવ થેરં દિસ્વા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ. પપાતો વિય ખાયતિ, યદિદં નેક્ખમ્મન્તિ યમિદં પબ્બજ્જાસઙ્ખાતં નેક્ખમ્મં, તં અમ્હાકં મહાપપાતો વિય ઓગાહિત્વા ઉપટ્ઠાતિ. નેક્ખમ્મે ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ પબ્બજ્જાય ચિત્તં આરમ્મણવસેન પક્ખન્દતિ, તદેવ આરમ્મણં કત્વા પસીદતિ, તદેવ પતિટ્ઠાતિ, પચ્ચનીકધમ્મેહિ ચ વિમુચ્ચતિ. ‘એતં સન્ત’ન્તિ પસ્સતોતિ એતં નેક્ખમ્મં સન્તં વિગતદરથપરિળાહન્તિ એવં પસ્સન્તાનં ભિક્ખૂનં. બહુના જનેન વિસભાગોતિ તયિદં બહુના મહાજનેન સદ્ધિં ભિક્ખૂનં વિસભાગં, અસદિસન્તિ અત્થો.

કથાપાભતન્તિ કથામૂલં. તસ્સ મય્હં, આનન્દ, નેક્ખમ્મે ચિત્તં ન પક્ખન્દતીતિ તસ્સ એવં વિતક્કેન્તસ્સાપિ મય્હં પબ્બજ્જાય ચિત્તં ન ઓતરતિ. ‘‘એતં સન્ત’’ન્તિ પસ્સતોતિ ‘‘સાધુ નેક્ખમ્મ’’ન્તિ પરિવિતક્કનવસેન ‘‘એતં નેક્ખમ્મં સન્ત’’ન્તિ પસ્સન્તસ્સપિ. અનાસેવિતોતિ ન આસેવિતો ન ફસ્સિતો ન સચ્છિકતો. અધિગમ્માતિ અધિગન્ત્વા પત્વા સચ્છિકત્વા. તમાસેવેય્યન્તિ તં આનિસંસં સેવેય્યં ભજેય્યં. યં મેતિ યેન કારણેન મય્હં. અધિગમ્માતિ અધિગન્ત્વા. સ્વાસ્સ મે હોતિ આબાધોતિ સો મય્હં આબાધનટ્ઠેન આબાધો હોતિ. અવિતક્કે ચિત્તં ન પક્ખન્દતીતિ અવિતક્કવિચારે દુતિયજ્ઝાને આરમ્મણવસેન ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ. વિતક્કેસૂતિ વિતક્કવિચારેસુ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

મહાવગ્ગો ચતુત્થો.

૫. સામઞ્ઞવગ્ગો

૧. સમ્બાધસુત્તવણ્ણના

૪૨. પઞ્ચમસ્સ પઠમે ઉદાયીતિ કાળુદાયિત્થેરો. અવિદ્વાતિ અઞ્ઞાસિ. ભૂરિમેધસોતિ મહાપઞ્ઞો. યો ઝાનમબુજ્ઝીતિ યો ઝાનં અબુજ્ઝિ. પટિલીનનિસભોતિ એકીભાવવસેન પટિલીનો ચેવ ઉત્તમટ્ઠેન ચ નિસભો. મુનીતિ બુદ્ધમુનિ. પરિયાયેનાતિ એકેન કારણેન. કામસમ્બાધસ્સ હિ અભાવમત્તેનેવ પઠમજ્ઝાનં ઓકાસાધિગમો નામ, ન સબ્બથા સબ્બં. તત્રાપત્થિ સમ્બાધોતિ તસ્મિમ્પિ પઠમજ્ઝાને સમ્બાધો પટિપીળનં અત્થિયેવ. તત્રાપિત્થીતિપિ પાઠો. કિઞ્ચ તત્થ સમ્બાધોતિ તસ્મિં પન ઝાને કિં સમ્બાધો નામ. અયમેત્થ સમ્બાધોતિ અયં વિતક્કવિચારાનં અનિરુદ્ધભાવો સમ્બાધો સંપીળા નામ. ઇમિના ઉપાયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. નિપ્પરિયાયેનાતિ ન એકેન કારણેન, અથ ખો આસવક્ખયો નામ સબ્બસમ્બાધાનં પહીનત્તા સબ્બેન સબ્બં ઓકાસાધિગમો નામાતિ.

૨. કાયસક્ખિસુત્તવણ્ણના

૪૩. દુતિયે યથા યથા ચ તદાયતનન્તિ યેન યેન કારણેન યેન યેનાકારેન તં પઠમજ્ઝાનસઙ્ખાતં આયતનં હોતિ. તથા તથા નં કાયેન ફુસિત્વા વિહરતીતિ તેન તેન કારણેન તેન તેનાકારેન તં સમાપત્તિં સહજાતનામકાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, સમાપજ્જતીતિ અત્થો. કાયસક્ખિ વુત્તો ભગવતા પરિયાયેનાતિ યસ્મા તેન નામાકાયેન પઠમજ્ઝાનં સચ્છિકતં, તસ્મા ઇમિના પરિયાયેન કાયસક્ખિ વુત્તો. નિપ્પરિયાયેનાતિ યત્તકં કાયેન સચ્છિકાતબ્બં, સબ્બસ્સ કતત્તા અયં નિપ્પરિયાયેન કાયસક્ખિ નામ.

૩. પઞ્ઞાવિમુત્તસુત્તવણ્ણના

૪૪. તતિયે પઞ્ઞાય ચ નં પજાનાતીતિ તં પઠમજ્ઝાનવિપસ્સનાપઞ્ઞાય જાનાતિ. ઇધાપિ પરિયાયનિપ્પરિયાયા પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બા. યથા ચ ઇધ, એવં ઇતો પરેસુપિ.

૪. ઉભતોભાગવિમુત્તસુત્તવણ્ણના

૪૫. ચતુત્થં ઉભયેન વેદિતબ્બં. એત્થ ચ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ ઉભતોભાગેહિ સમથવિપસ્સનાનં પચ્ચનીકકિલેસેહિ વિમુત્તો. પરિયોસાને પન સમાપત્તિયા રૂપકાયતો, અરિયમગ્ગેન નામકાયતો વિમુત્તોયેવ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૫-૧૦. સન્દિટ્ઠિકધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના

૪૬-૫૧. પઞ્ચમાદીસુ સન્દિટ્ઠિકોતિ સયં પસ્સિતબ્બકો. નિબ્બાનન્તિ કિલેસનિબ્બાનં. પરિનિબ્બાનન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. તદઙ્ગનિબ્બાનન્તિ પઠમજ્ઝાનાદિના તેન તેન અઙ્ગેન નિબ્બાનં. દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનન્તિ ઇસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિબ્બાનં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સામઞ્ઞવગ્ગો પઞ્ચમો.

પઠમપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.

૨. દુતિયપણ્ણાસકવણ્ણના

૫૨. ઇતો પરેસુ ખેમન્તિ નિરુપદ્દવં. ખેમપ્પત્તોતિ ખેમભાવં પત્તો. સિક્ખાદુબ્બલ્યાનીતિ સિક્ખાય દુબ્બલભાવકરણાનિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

મનોરથપૂરણિયા અઙ્ગુત્તરનિકાય-અટ્ઠકથાય

નવકનિપાતસ્સ સંવણ્ણના નિટ્ઠિતા.